Chương 1. Những vấn đề chung Chương 2. Dấu ấn văn hóa vùng đồng bằng Bắc Bộ trong “Mùi của kí ức” và “Trong ngôi nhà của mẹ” của Nguyễn Quang Thiều Chương 3. Nghệ thuật thể hiện dấu ấn văn hóa trong “Mùi của kí ức” và “Trong ngôi nhà của mẹ” của Nguyễn Quang Thiều download by : skknchat@gmail.com 14 Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1.
Tiếp cận văn học từ góc nhìn văn hoá 1. Văn hóa Văn hóa (Culture) là khái niệm mang nội hàm rộng với rất nhiều cách hiểu khác nhau. Văn hóa liên quan đến mọi mặt trong đời sống vật chất và tinh thần của con người. Đó là “tổng thể nói chung những giá trị vật chất, tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử” [32].
Cụ thể hóa định nghĩa được nêu trong từ điển, giáo sư Trần Ngọc Thêm trong cuốn Cơ sở văn hóa Việt Nam nhấn mạnh:“ Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy trong quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội” [21, tr. Theo đó, nội hàm khái niệm văn hóa bao gồm: Thứ nhất đó là những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra nhằm thỏa mãn nhu cầu của con người và vì con người. Thứ hai, theo quan niệm tác giả những giá trị mà con người sáng tạo ra phải mang giá trị nhân sinh. Trong lịch sử nhân loại có những sáng tạo không có giá trị văn hóa, không mang tính người bởi nó hủy hoại cuộc sống con người và không được chấp nhận bởi cộng đồng như bom nguyên tử, vũ khí giết người, chủ nghĩa khủng bố…Như vậy, theo tác giả Trần Ngọc Thêm, văn hóa phải có tính hệ thống, tính giá trị, tính nhân sinh, tính lịch sử.
Theo quan điểm chỉ đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, văn hóa vừa là sản phẩm sáng tạo của con người, vừa là môi trường nhân tạo để nuôi dưỡng đời sống vật chất và tinh thần của con người. Cùng với thiên nhiên thứ nhất do tạo hóa tạo nên, văn hóa trở thành môi trường sống của con người, được download by : skknchat@gmail.com 15 nhìn nhận là động lực của sự tiến bộ xã hội. Cần phải khắc phục nhận thức phiến diện về văn hóa, đồng nhất văn hóa với một vài hoạt động thuộc lĩnh vực tinh thần và xem nhẹ vai trò, chức năng xã hội của nó. Đồng quan điểm nêu trên, UNESCO- Tổ chức khoa học và giáo dục Liên hợp quốc đã đưa ra định nghĩa văn hóa trên cơ sở thống nhất từ hơn 200 định nghĩa khác nhau: “Trong ý nghĩa rộng nhất, văn hóa hôm nay có thể coi là tổng thể những nét riêng biệt về tinh thần và vật chất, trí tuệ và xúc cảm quyết định tính cách của một xã hội hay một nhóm người trong xã hội.
Văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống và giá trị, tập tục và tín ngưỡng” [ 33, tr 23- 24 ]. Theo đó, văn hóa cũng được coi là tổng thể những giá trị văn hóa vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra. Và UNESCO đặc biệt nhấn mạnh vai trò của văn hóa trong việc tác động đến tính cách của một xã hội. Đó là những giá trị tinh thần trong kiến trúc thượng tầng của một xã hội.
Nó biểu trưng cho sự phát triển của loài người qua các thế hệ. Một đất nước giàu truyền thống văn hóa là một đất nước giàu có về tinh thần. Trên cơ sở ấy, UNESCO đã có quan điểm khá thống nhất khi phân loại di sản văn hóa. Theo đó, văn hóa vật thể (hữu thể- tangible) gồm kiến trúc (như đình đền, chùa, miếu, lăng, mộ, nhà sàn…, trang phục (quần, áo, váy), ẩm thực (món ăn, thức uống/ hút)….Văn hóa phi vật thể (vô hình- intangible) “gồm các biểu hiện tượng trưng và “không sờ thấy được” của văn hóa được lưu truyền và biến đổi qua thời gian, với một số quá trình tái tạo, trùng tu của cộng đồng rộng rãi….24] gồm âm nhạc, múa, truyền thống, văn chương truyền miệng, ngôn ngữ, huyền thoại, tư thế, nghi thức, phong tục tập quán, y dược, lễ hội, bí quyết - quy trình công nghệ của các nghề truyền thống… Như vậy, văn hóa là sản phẩm của loài người được tạo ra và phát triển download by : skknchat@gmail.com 16 trong quan hệ qua lại giữa con người và xã hội.
Văn hóa có một vai trò quan trọng trong việc tạo nên con người và duy trì sự bền vững của trật tự xã hội. Văn hóa được tái tạo và phát triển trong quá trình con người hành động và tương tác với xã hội. Văn hóa cũng chính là thước đo cho trình độ phát triển của con người và xã hội. Nó được biểu hiện trong các kiểu hình thức tổ chức đời sống và hành động của con người cũng như trong giá trị vật chất, tinh thần do con người tạo ra.
Vì vai trò quan trọng như vậy nên Đảng và Nhà nước ta luôn khẳng định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, thể hiện trình độ phát triển của dân tộc và chủ trương xây dựng một nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc để tạo cơ sở cho sự phát triển của đất nước. Văn học Văn học“là một hình thái ý thức xã hội bắt nguồn từ đời sống bày tỏ một quan điểm, một cách nhìn, một tình cảm đối với đời sống. Nhưng văn học nói riêng cũng như nghệ thuật nói chung, không giống các hình thái ý thức xã hội khác khi có những đặc thù riêng mang tính thẩm mĩ về đối tượng, nội dung và phương thức thể hiện” [5, tr. Nội dung văn học là toàn bộ đời sống đã được ý thức, cảm xúc, đánh giá phù hợp với một tư tưởng về đời sống, một cảm hứng và lí tưởng thẩm mĩ trong một xã hội nhất định.
Văn học là một hoạt động tinh thần không chỉ của người sáng tạo mà cả người tiếp nhận, thưởng thức. Văn học là một hình thái ý thức xã hội đặc biệt thuộc thượng tầng kiến trúc của xã hội. Nó tác động đến đời sống xã hội theo con đường riêng của mình qua chức năng của mình như giải trí, nhận thức, giáo dục và thẩm mĩ. Trước tiên, có thể khẳng định văn học mang tới kho tri thức bách khoa về hiện thực đời sống cho con người.
Đó là những tri thức phong phú về thế giới thiên nhiên, vũ trụ và đời sống xã hội. Chức năng nhận thức của văn học không chỉ thể hiện ở việc khám phá bề rộng hiện thực đời sống mà còn giúp người đọc đi vào chiều sâu những khám phá thẩm mĩ về con người. Bởi con download by : skknchat@gmail.com 17 người là trung tâm của văn học. Đúng như Mắc- xim Gooc-ki đã từng nói “ Văn học là nhân học”.
Vai trò quan trọng nhất của văn học là giúp con người nhận thức về chính mình, khám phá những giá trị năng lực vô tận của bản thân để hướng tới sự phát triển và hoàn thiện. Văn học không chỉ có giá trị nhận thức mà còn có chức năng giáo dục. Đó là chức năng cải tạo, tác động quan điểm tư tưởng, đạo đức của con người. Văn học có một con đường giáo dục riêng của mình- con đường tình cảm.
Nghệ thuật lay động trái tim, cuốn người đọc vào thế giới kì diệu của tình người, tình đời trong tác phẩm. Trong quá trình ấy văn học hiện ra như một người đồng hành giúp người đọc tự soi vào bản thân mình, tự đối thoại để nhận ra phần thiện và phần ác, cái cao cả và sự thấp hèn…trong chính bản thân mình. Đó chính là sự chuyển hóa kì diệu từ giáo dục thành tự giáo dục của nghệ thuật. Chính nghệ thuật đã khơi dậy những nguồn cảm xúc, đạo đức tích cực, làm phong phú hơn đời sống tình cảm và hướng con người tới sự hoàn thiện về nhân cách.
Đây cũng chính là sứ mệnh thiêng liêng của văn học. Chức năng quan trọng nhất của văn nghệ là sáng tạo cái đẹp. Chức năng thẩm mĩ thể hiện trong việc văn chương làm thỏa mãn nhu cầu thẩm mĩ, phát triển năng lực, thị hiếu thẩm mĩ của con người. Văn học đem đến cho con người sự hưởng thụ thẩm mĩ bằng cách miêu tả phản ánh cái đẹp trong đời sống hiện thực.
Văn học là nghệ thuật ngôn từ nên tác phẩm văn học không chỉ giúp con người cảm nhận vẻ đẹp của đời sống mà còn khơi dậy trong sâu thẳm tâm hồn người đọc những khoái cảm trước vẻ đẹp của các phương thức, phương tiện nghệ thuật…Với những giá trị của mình, văn học góp phần bồi đắp tâm hồn làm cho con người vươn tới thế giới của ước mơ, lí tưởng và hoàn thiện nhân cách. Văn học luôn song hành cùng lịch sử với sứ mệnh thiêng liêng của nghệ thuật ngôn từ. Nó xứng đáng là vũ khí tinh thần của nhân loại. Văn học nghệ download by : skknchat@gmail.com 18 thuật với tư cách là một hình thái ý thức xã hội đặc thù, nó không chỉ phản ánh mà còn sáng tạo ra thế giới khách quan.
Bất kì tác phẩm văn học lành mạnh nào cũng có ý nghĩa nâng cao con người hướng con người tới chân, thiện, mĩ và chức năng giáo dục, xây dựng con người vẫn là thiên chức cao quý nhất của văn học nghệ thuật muôn đời. Mối quan hệ giữa văn hóa- văn học Văn học là một bộ phận của văn hóa. Văn học cùng với triết học, chính trị, tôn giáo, đạo đức, phong tục tập quán là các thành tố tạo nên văn hóa. Bàn về mối quan hệ giữa văn hóa và văn học tác giả Đỗ Thị Minh Thúy đã cho rằng “ Đặt văn học trong văn hóa tức là nhấn mạnh sự tác động tổng thể của văn hóa tới văn học, như vậy các nhân tố xã hội, kinh tế, chính trị…tác động đến toàn bộ văn hóa nói chung, thông qua văn hóa tác động đến văn học, ở quan hệ đặc biệt này, văn học trở thành một trong những tiêu điểm của văn hóa, đóng vai trò nhân tố đại diện cho văn hóa” [30, tr.
Theo định nghĩa trên, văn học và văn hóa có mối quan hệ gắn bó khăng khít. Văn học là tấm gương phản chiếu đời sống xã hội và văn hóa của một dân tộc và “nhà văn là người thư kí trung thành của thời đại”( Balzac). Mỗi tác phẩm văn học đều soi bóng thời đại mà nó ra đời. Nhà văn là người tiếp nhận những thành tố văn hóa và tạo nên dấu ấn văn hóa trong sáng tác của mình.