Khóa luận đánh giá vai trò của cây ngô trong sinh kế nông hộ tại xã Yên Cường, huyện Bắc Mê, Hà Giang

Đánh giá sản xuất ngô tại xã Yên Cường, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang, khám phá vai trò trong sinh kế nông hộ và tiềm năng phát triển.

• Trường học: Trường Đại Học Nông Lâm Huế
• Chuyên ngành: Nông Nghiệp
• Đề tài: Đánh Giá Vai Trò Của Cây Ngô Trong Sinh Kế Nông Hộ Tại Xã Yên Cường, Huyện Bắc Mê, Tỉnh Hà Giang
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Giang

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1.1. ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1.2. Mục tiêu chung
• 1.3. Mục tiêu cụ thể
• 1.4. Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI
• 1.4.1. Ý nghĩa học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.4.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI
• 2.1.1. Những khái niệm
• 2.1.1.1. Khái niệm về đánh giá
• 2.1.1.2. Khái niệm sinh kế nông hộ và những yếu tố ảnh hưởng tới sinh kế nông hộ
• 2.2. CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 2.2.1. Nghiên cứu đặc điểm văn hóa kiến thức bản địa và chiến lược sinh kế của đồng bào dân tộc thiểu số tại Đakrong – Quảng Trị
• 2.2.2. Nghiên cứu Phát triển nông thôn bền vững ở Việt Nam (VS/RDE/01)
• 2.2.3. Nghiên cứu phát triển nông thôn bền vững tại xã Phong Mỹ, miền Trung Việt Nam
• 2.2.4. Đánh giá hoạt động sinh kế của người dân miền núi thôn 1 -5, Cẩm Sơn, Anh Sơn, Nghệ An
• 2.3. NGUỒN GỐC CÂY NGÔ VÀ TÌNH HÌNH SẢN XUẤT NGÔ
• 2.3.1. Nguồn gốc cây ngô
• 2.3.2. Tình hình sản xuất ngô trên thế giới và trong nước
• 2.3.2.1. Sản xuất ngô trên thế giới
• 2.3.2.2. Sản xuất ngô ở Việt Nam

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Vai Trò Của Cây Ngô Trong Sinh Kế Nông Hộ

Cây ngô, hay còn gọi là bắp, đóng vai trò quan trọng trong sinh kế nông hộ tại xã Yên Cường, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang. Với điều kiện tự nhiên thuận lợi, cây ngô không chỉ là nguồn lương thực chính mà còn là nguồn thu nhập đáng kể cho người dân địa phương. Việc trồng ngô giúp cải thiện đời sống và tạo ra cơ hội việc làm cho nhiều hộ gia đình. Đặc biệt, cây ngô có khả năng thích ứng tốt với điều kiện khí hậu khắc nghiệt của vùng núi, từ đó góp phần vào sự phát triển bền vững của cộng đồng.

1.1. Đặc Điểm Sinh Thái Của Cây Ngô Tại Xã Yên Cường

Cây ngô phát triển tốt trong điều kiện khí hậu miền núi, với độ cao và lượng mưa phù hợp. Đặc biệt, cây ngô có khả năng chịu hạn tốt, giúp người dân duy trì sản xuất ngay cả trong mùa khô. Điều này làm cho cây ngô trở thành lựa chọn hàng đầu cho nông hộ tại đây.

1.2. Lợi Ích Kinh Tế Từ Cây Ngô

Cây ngô không chỉ cung cấp lương thực mà còn là nguồn thu nhập chính cho nhiều hộ gia đình. Sản phẩm từ ngô được sử dụng để chế biến thực phẩm và làm thức ăn cho gia súc, từ đó tạo ra giá trị kinh tế cao cho người dân.

II. Thách Thức Trong Sản Xuất Ngô Tại Xã Yên Cường

Mặc dù cây ngô có vai trò quan trọng, nhưng sản xuất ngô tại xã Yên Cường vẫn gặp nhiều thách thức. Việc áp dụng khoa học kỹ thuật trong sản xuất còn hạn chế, dẫn đến năng suất ngô chưa đạt yêu cầu. Ngoài ra, tình trạng sâu bệnh và biến đổi khí hậu cũng ảnh hưởng đến sản lượng ngô.

2.1. Hạn Chế Trong Việc Áp Dụng Kỹ Thuật Mới

Nhiều nông hộ vẫn sử dụng giống ngô địa phương, chưa đầu tư vào giống mới và kỹ thuật thâm canh. Điều này dẫn đến năng suất thấp và không ổn định, ảnh hưởng đến sinh kế của người dân.

2.2. Ảnh Hưởng Của Biến Đổi Khí Hậu

Biến đổi khí hậu gây ra tình trạng thời tiết cực đoan, ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp. Mùa màng thất bát do hạn hán hoặc mưa lớn làm giảm năng suất ngô, gây khó khăn cho nông hộ.

III. Phương Pháp Nâng Cao Năng Suất Ngô Tại Xã Yên Cường

Để nâng cao năng suất ngô, cần áp dụng các phương pháp canh tác hiện đại và giống ngô chất lượng cao. Việc đào tạo nông dân về kỹ thuật canh tác và phòng trừ sâu bệnh cũng rất quan trọng. Các chương trình hỗ trợ từ chính phủ và tổ chức phi chính phủ có thể giúp cải thiện tình hình sản xuất.

3.1. Đầu Tư Vào Giống Ngô Chất Lượng

Sử dụng giống ngô lai có năng suất cao và khả năng chống chịu tốt sẽ giúp tăng sản lượng. Việc này cần sự hỗ trợ từ các cơ quan nghiên cứu và khuyến nông.

3.2. Đào Tạo Kỹ Thuật Canh Tác Cho Nông Dân

Tổ chức các khóa đào tạo về kỹ thuật canh tác hiện đại và phòng trừ sâu bệnh sẽ giúp nông dân nâng cao năng lực sản xuất. Điều này không chỉ cải thiện năng suất mà còn đảm bảo an toàn thực phẩm.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Cây Ngô Trong Sinh Kế Nông Hộ

Cây ngô không chỉ là nguồn lương thực mà còn là nền tảng cho các hoạt động kinh tế khác tại xã Yên Cường. Việc chế biến sản phẩm từ ngô như bột ngô, thức ăn gia súc đã tạo ra nhiều cơ hội việc làm cho người dân. Điều này góp phần vào sự phát triển kinh tế địa phương.

4.1. Chế Biến Sản Phẩm Từ Ngô

Sản phẩm từ ngô như bột ngô, rượu ngô được chế biến và tiêu thụ rộng rãi. Điều này không chỉ tạo ra giá trị kinh tế mà còn bảo tồn văn hóa ẩm thực địa phương.

4.2. Tạo Cơ Hội Việc Làm Cho Người Dân

Các hoạt động chế biến và tiêu thụ sản phẩm từ ngô đã tạo ra nhiều việc làm cho người dân địa phương. Điều này giúp cải thiện đời sống và giảm nghèo bền vững.

V. Kết Luận Về Vai Trò Của Cây Ngô Trong Sinh Kế Nông Hộ

Cây ngô có vai trò quan trọng trong sinh kế nông hộ tại xã Yên Cường, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang. Để phát triển bền vững, cần có các giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Việc hỗ trợ nông dân trong việc áp dụng khoa học kỹ thuật và phát triển thị trường tiêu thụ sản phẩm là rất cần thiết.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Cây Ngô Đối Với Nông Dân

Cây ngô không chỉ cung cấp lương thực mà còn là nguồn thu nhập chính cho nhiều hộ gia đình. Việc phát triển cây ngô sẽ góp phần vào sự ổn định kinh tế của người dân.

5.2. Hướng Đi Tương Lai Cho Sản Xuất Ngô

Cần có các chính sách hỗ trợ và đầu tư vào nghiên cứu phát triển giống ngô mới, cũng như các biện pháp canh tác bền vững để đảm bảo sản xuất ngô phát triển ổn định trong tương lai.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Việt Nam là một quốc gia nông nghiệp với hơn 70% dân số sinh sống tại khu vực nông thôn và gần 70% lực lượng lao động hoạt động trong ngành nông nghiệp. Toàn bộ khu vực nông thôn có khoảng 13 triệu hộ gia đình, trong đó có xấp xỉ 11 triệu hộ chuyên canh tác nông nghiệp. Trong bối cảnh này, việc bảo đảm sinh kế và xây dựng các phương thức sinh kế bền vững là điều kiện cốt lõi nhằm ổn định và nâng cao đời sống dân cư. Tại các vùng núi cao phía Bắc, sinh kế của đồng bào các dân tộc thiểu số phụ thuộc chủ yếu vào hoạt động trồng trọt và chăn nuôi. Do đặc thù địa hình chia cắt, độ dốc lớn cùng tình trạng khô hạn và khan hiếm nguồn nước tưới tiêu, cây ngô (Zea mays L.) giữ vai trò là cây trồng chiếm ưu thế, là cây lương thực quan trọng thứ hai sau lúa nước, đồng thời cung cấp thức ăn gia súc và nguyên liệu chế biến.

Xã Yên Cường là một xã vùng 3 đặc biệt khó khăn, nằm cách trung tâm huyện Bắc Mê hơn 14 km về phía Đông. Mặc dù địa hình chủ yếu là đồi núi, điều kiện tự nhiên tại đây tương đối phù hợp cho việc phát triển cây lương thực. Tuy nhiên, tập quán canh tác của người dân còn phụ thuộc nặng nề vào các giống ngô bản địa truyền thống, việc ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật còn nhiều hạn chế, mức độ đầu tư thâm canh chưa cao và công tác phòng trừ sâu bệnh chưa kịp thời. Tình trạng này khiến năng suất ngô còn thấp trong khi đây lại là nguồn lương thực chủ lực của đồng bào địa phương, đặc biệt là cộng đồng người Mông. Xuất phát từ thực tế đó, đề tài “Đánh giá sản xuất ngô trong sinh kế nông hộ tại xã Yên Cường, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang” đã được thực hiện.

Mục tiêu chung của nghiên cứu là đánh giá thực trạng sản xuất ngô trong mối tương quan với các hoạt động sinh kế nông hộ của đồng bào vùng cao tại địa bàn nghiên cứu. Các mục tiêu cụ thể được xác định theo văn bản gồm:

1. Điều tra, đánh giá thực trạng điều kiện tự nhiên, kinh tế, văn hóa - xã hội xã Yên Cường, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang.
2. Đánh giá tình hình sản xuất ngô trên địa bàn xã Yên Cường, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang.
3. Đánh giá vai trò của cây ngô trong các hoạt động sinh kế trồng trọt của nông hộ tại xã Yên Cường, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang.

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là các hoạt động sinh kế trồng trọt và thực trạng sản xuất ngô của các hộ nông dân. Phạm vi nghiên cứu về không gian giới hạn tại địa bàn xã Yên Cường, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang; phạm vi thời gian thu thập các số liệu điều tra thống kê trong năm 2011; thời gian triển khai nghiên cứu thực địa từ ngày 06/02/2012 đến ngày 19/05/2012. Phạm vi khảo sát vi mô được thực hiện thông qua việc chọn mẫu điều tra 50 hộ sản xuất nông nghiệp cư trú tại 6 thôn: Bản Chung, Tùng Hản, Nà Lang, Nà Lỳ, Nà Khảo và Bản Nghè.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Về mặt lý luận, tác giả hệ thống hóa các định nghĩa khoa học liên quan đến thuật ngữ đánh giá (evaluation), phân biệt giữa đo lường/lượng giá (assessment) với việc đối chiếu kết quả thực tế dựa trên các chuẩn mực và mục tiêu đã đề ra. Về lý thuyết sinh kế, đề tài ứng dụng Khung sinh kế bền vững (Sustainable Livelihoods Framework) do Bộ Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh (DFID, 2003) ban hành. Khung tiếp cận này xác định sinh kế là tập hợp tất cả các nguồn lực (gồm 5 nguồn vốn: vốn con người, vốn vật chất, vốn tự nhiên, vốn tài chính và vốn xã hội) cùng các quyết định, hoạt động mà con người thực thi để mưu sinh. Đề tài kết hợp quan điểm của Chambers và Conway (1992) về tính bền vững sinh kế trước các biến cố, cũng như phương pháp tiếp cận lấy con người làm trung tâm của Trung tâm Phát triển Nông thôn miền Trung (CRD). Đồng thời, tác giả chỉ rõ các nhóm yếu tố tác động đến sinh kế nông hộ gồm: nhóm xu hướng (gia tăng dân số, suy thoái tài nguyên, hòa nhập kinh tế), nhóm sốc (bệnh tật, biến động thời tiết, thiên tai, dịch bệnh trên cây trồng - vật nuôi) và tính mùa vụ (giá cả, chu kỳ cung cầu nông sản).

Về cơ sở thực tiễn, tác giả tổng quan 4 công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế có liên quan:

• Nghiên cứu đặc điểm văn hóa kiến thức bản địa và chiến lược sinh kế của đồng bào dân tộc thiểu số tại Đakrông - Quảng Trị của tác giả Hoàng Mạnh Quân (Đại học Nông Lâm Huế).
• Nghiên cứu phát triển nông thôn bền vững ở Việt Nam (Mã số: VS/RDE/01) của Đại học Nông Lâm Huế.
• Nghiên cứu phát triển nông thôn bền vững tại xã Phong Mỹ, tỉnh Thừa Thiên Huế của Đại học Khoa học & Đời sống Praha (Cộng hòa Séc).
• Đánh giá hoạt động sinh kế của người dân miền núi thôn 1-5, xã Cẩm Sơn, huyện Anh Sơn, tỉnh Nghệ An của Đại học Nông Lâm Huế.

Ngoài ra, tác giả tổng hợp tài liệu về nguồn gốc học thuyết thực vật và phân loại của cây ngô (Zea mays L., có nguồn gốc thuần hóa từ cỏ dại teosinte tại thung lũng sông Balsas/Oaxaca, miền Trung Mexico từ khoảng 7.000 năm TCN, du nhập vào Đại Việt từ cuối thế kỷ 17 nhờ Tiến sĩ Trần Thế Vinh), cùng các chuỗi số liệu thống kê về diện tích, năng suất, sản lượng ngô giai đoạn 1961–2010 của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), Tổng cục Thống kê Việt Nam (1975–2010) và tỉnh Hà Giang (2001–2010).

Các phương pháp nghiên cứu cụ thể được tác giả vận dụng gồm:

• Phương pháp chuyên gia, chuyên khảo: Tham vấn ý kiến giảng viên, cán bộ chuyên môn và thu thập, tổng hợp các công trình sách báo, tạp chí liên quan.
• Phương pháp thống kê: Tổng hợp, tính toán, lập bảng biểu so sánh các chỉ tiêu kinh tế - kỹ thuật nông nghiệp.
• Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp: Thu thập báo cáo tổng kết kinh tế - xã hội, hiện trạng sử dụng đất, số liệu sản xuất nông nghiệp từ UBND xã Yên Cường và các cơ quan ban ngành huyện Bắc Mê.
• Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp: Ứng dụng phương pháp đánh giá nhanh có sự tham gia của người dân (PRA); quan sát thực địa; sử dụng bảng câu hỏi phỏng vấn trực tiếp chủ hộ. Cỡ mẫu điều tra gồm 50 hộ gia đình sản xuất nông nghiệp phân bổ tại 6 thôn (Bản Chung, Bản Nghè, Nà Lang, Nà Lỳ, Nà Khảo, Tùng Hản).
• Phương pháp xử lý và phân tích số liệu: Xử lý thông tin định tính bằng phương pháp phân tích - tổng hợp; số liệu định lượng được số hóa, làm sạch và tổng hợp bằng phần mềm Microsoft Excel, sử dụng công cụ Pivot Table để trích xuất các bảng tần số và bảng so sánh chéo.

Nội dung chính theo từng phần của khóa luận

Phần 1: Mở đầu

Tác giả trình bày tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ vai trò của bảo đảm an ninh lương thực và phát triển sinh kế bền vững tại vùng nông thôn miền núi. Tác giả chỉ ra mâu thuẫn giữa nhu cầu lương thực tại chỗ của đồng bào dân tộc thiểu số tại xã Yên Cường với thực trạng sản xuất ngô còn mang tính quảng canh, năng suất chưa cao. Phần này xác định hệ thống mục tiêu chung, mục tiêu cụ thể, ý nghĩa khoa học - đào tạo đối với sinh viên và ý nghĩa thực tiễn trong việc cung cấp luận cứ cho các chính sách phát triển sinh kế nông thôn tại địa phương.

Phần 2: Tổng quan tài liệu

Phần tổng quan phân tích sâu sắc các khái niệm lý luận về đánh giá, sinh kế và 5 nguồn vốn sinh kế theo DFID (2003). Tác giả lược khảo lịch sử phát triển của cây ngô trên thế giới và tại Việt Nam. Dữ liệu thứ cấp cho thấy sản lượng ngô toàn cầu năm 2010 đạt 820,62 triệu tấn trên diện tích 162,32 triệu ha (năng suất 51,55 tạ/ha). Tại Việt Nam, nhờ đưa các giống ngô lai vào sản xuất từ sau năm 1991 (chiếm 95% diện tích năm 2007), sản lượng ngô cả nước năm 2010 đạt 4,606 triệu tấn với diện tích 1.269,9 nghìn ha và năng suất đạt 40,9 tạ/ha. Tại tỉnh Hà Giang, diện tích ngô năm 2010 đạt 43,2 nghìn ha, năng suất 27,8 tạ/ha (chỉ bằng 70,1% bình quân cả nước) và sản lượng đạt 136.341 tấn. Đồng thời, tác giả phân tích kết quả của các nghiên cứu sinh kế trước đó tại Đakrông, Phong Mỹ và Anh Sơn.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết khung thiết kế nghiên cứu, xác định không gian thực hiện tại 6 thôn của xã Yên Cường và khung thời gian từ tháng 02 đến tháng 05/2012. Tác giả mô tả chi tiết quy trình thu thập số liệu thứ cấp tại các cơ quan hành chính xã và phương pháp điều tra sơ cấp thông qua bộ công cụ PRA cùng bảng hỏi cấu trúc trên mẫu 50 hộ gia đình. Các bước phân loại dữ liệu định tính và quy trình xử lý dữ liệu định lượng bằng Excel (Pivot Table) cũng được chuẩn hóa tại phần này.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Đây là nội dung trọng tâm của khóa luận, phản ánh toàn diện các dữ kiện thực địa tại xã Yên Cường:

Điều kiện tự nhiên, kinh tế, văn hóa - xã hội: Tổng diện tích tự nhiên của xã Yên Cường là 8.042 ha. Trong đó:

• Đất nông nghiệp: 6.938,64 ha (chiếm 86,28%), gồm 3.746,87 ha đất sản xuất nông nghiệp (đất trồng ngô chiếm tới 1.884,45 ha), đất trồng cây lâu năm 331,46 ha (9,38%), đất lâm nghiệp 3.170,96 ha và đất thủy sản 20,81 ha.
• Đất phi nông nghiệp: 995,6 ha (chiếm 12,38%), chủ yếu là đất ở nông thôn (604,53 ha).
• Đất chưa sử dụng: 107,76 ha (chiếm 1,34%).

Về khí hậu, nhiệt độ trung bình năm đạt 21,9°C (cao nhất tháng 7-8 đạt 36,6°C, thấp nhất tháng 12 đến tháng 2 từ 6-8°C). Lượng mưa trung bình năm đạt 1.625 mm, nhưng 77,9% lượng mưa (1.267 mm) tập trung vào các tháng 5, 6, 7, 8 và 9, thường gây ra hiện tượng lũ quét, lũ ống và xói mòn đất. Mùa khô kéo dài từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau với độ ẩm thấp, kèm theo các hiện tượng thời tiết cực đoan như sương muối (từ tháng 10 đến tháng 4), sương mù và mưa đá, gây trở ngại lớn cho sản xuất vụ thu đông.

Về kinh tế - xã hội, ngành nông - lâm nghiệp chiếm ưu thế áp đảo với doanh thu 38.679,9 triệu đồng (chiếm tỷ trọng chủ đạo trong cơ cấu kinh tế so với công nghiệp - dịch vụ chỉ đạt 1.506,5 triệu đồng, tương đương 3,8%). Thu nhập bình quân đầu người ở mức 6,4 – 6,7 triệu đồng/người/năm. Dân số toàn xã là 6.058 người (1.540 hộ), thuộc 4 dân tộc: Tày, Mông, Dao, Kinh; mật độ dân số 75 người/km². Tổng lực lượng lao động là 5.458 người, trong đó lao động nông nghiệp chiếm 95,8% (5.228 người). Xã có 1 trạm y tế đạt chuẩn quốc gia năm 2009 với 4 giường bệnh; mạng lưới giáo dục có 1.582 học sinh theo học tại các điểm trường.

Hiện trạng sản xuất nông - lâm nghiệp năm 2011 của xã Yên Cường:

Cây trồng	Diện tích vụ xuân (ha)	Diện tích vụ hè thu (ha)	Năng suất bình quân (tạ/ha)	Tổng sản lượng (tấn)
Lúa	30,5	156,0	51,6	962,0
Ngô	630,0	115,0	29,5	2.197,0
Đậu tương	71,0	85,0	13,3	207,4
Lạc	93,0	30,0	14,0	172,2
Cỏ chăn nuôi	40,0	45,0	-	-
Rau màu	45,0	50,0	-	-

Về chăn nuôi năm 2011: Toàn xã có 2.100 con trâu (bằng 85% so với năm 2010), 3.445 con lợn (bằng 119,6% so với 2010), 2.116 con dê (bằng 96,8% so với 2010) và 21.466 con gia cầm (bằng 105% so với 2010).

Tình hình sản xuất ngô giai đoạn 2009–2011 tại xã Yên Cường: Cây ngô được bố trí trong 2 vụ: vụ xuân (gieo cuối tháng 3 - đầu tháng 4, thu hoạch đầu tháng 7) và vụ hè thu (gieo giữa tháng 7, thu hoạch giữa tháng 10). Mặc dù các giống ngô lai (CP 999, DK 9901) đã được đưa vào gieo trồng nhưng tỷ lệ còn thấp; giống địa phương vẫn chiếm tỷ lệ áp đảo do người dân có thói quen sử dụng, khả năng chịu hạn tốt và phù hợp với khẩu vị:

• Năm 2009: Vụ xuân gieo 620 ha (ngô địa phương 569,3 ha - chiếm 91,8%; giống lai CP 999 là 50,7 ha - chiếm 8,2%); vụ hè thu gieo 114 ha (ngô địa phương chiếm 71,1%; ngô lai chiếm 28,9%). Năng suất bình quân 28,3 tạ/ha, sản lượng 2.077 tấn.
• Năm 2010: Vụ xuân gieo 623 ha (địa phương 90,3%; giống lai DK 9901 chiếm 9,7%); vụ hè thu gieo 117 ha (địa phương 70,1%; ngô lai 29,9%).
• Năm 2011: Vụ xuân gieo 630 ha (ngô địa phương 563,4 ha - chiếm 89,4%; giống lai DK 9901 đạt 66,6 ha - chiếm 10,6%); vụ hè thu gieo 115 ha (địa phương 80 ha - chiếm 69,6%; giống lai 35 ha - chiếm 30,4%). Năng suất toàn xã đạt 29,5 tạ/ha, tổng sản lượng đạt 2.197 tấn.

Phân tích hoạt động sinh kế từ mẫu điều tra 50 hộ: Trong 50 hộ khảo sát, có 35 hộ người Mông (chiếm 70%) và 15 hộ người Dao (chiếm 30%).

• Đặc điểm nhân khẩu: Số khẩu bình quân là 5,0 người/hộ (người Dao: 5,2 khẩu/hộ; người Mông: 5,0 khẩu/hộ). Lao động bình quân là 2,8 người/hộ (chiếm 56% tổng nhân khẩu, tỷ lệ phụ thuộc là 44%). Trình độ văn hóa bình quân của chủ hộ chỉ đạt 3,9 lớp (chưa học hết tiểu học; nhóm người Dao đạt 4,7 lớp, nhóm người Mông đạt 3,6 lớp). Độ tuổi bình quân của chủ hộ là 37,3 tuổi.
• Phân bổ diện tích đất trồng trọt bình quân giữa các nông hộ:

Loại cây trồng	Tỷ lệ hộ trồng (%)	Diện tích bình quân chung (m²/hộ)	BQ hộ người Dao (m²/hộ)	BQ hộ người Mông (m²/hộ)
Ngô	100,0	8.011,0	2.136,7	10.528,6
Lúa nước	100,0	3.242,0	6.226,7	1.968,6
Đậu tương	64,0	339,0	293,3	358,6
Rau màu	100,0	100,1	-	-
Lạc	14,0	86,0	253,3	14,3

Số liệu cho thấy có sự phân hóa rõ rệt về chiến lược sinh kế giữa hai nhóm tộc người:

• Hộ người Mông cư trú ở các vùng đồi núi cao, thiếu nước nên chỉ cấy được 1 vụ lúa, buộc phải lấy cây ngô làm nguồn lương thực sinh tồn chính, do đó diện tích gieo trồng ngô của hộ người Mông đạt tới 10.528,6 m²/hộ (gấp gần 5 lần so với hộ người Dao).
• Ngược lại, hộ người Dao tập trung tại khu vực địa hình bằng phẳng hơn, chủ động được nguồn nước nên diện tích lúa bình quân đạt 6.226,7 m²/hộ, còn diện tích ngô chỉ ở mức 2.136,7 m²/hộ.
• Về mục đích sử dụng nông sản: Cây lúa được 100% hộ gia đình dùng làm lương thực nội bộ gia đình (tỷ lệ sử dụng làm lương thực đạt 95–99%, một tỷ lệ rất nhỏ dùng cho chăn nuôi, hoàn toàn không có sản phẩm bán ra thị trường). Đối với cây ngô, sản phẩm vừa phục vụ nhu cầu lương thực tại chỗ (đặc biệt đối với hộ người Mông), vừa làm thức ăn chăn nuôi gia súc (lợn, trâu, bò) và dùng một phần làm hàng hóa bán thu tiền mặt.

Kết quả và đóng góp

Nghiên cứu đạt được các kết quả cụ thể dựa trên số liệu thực tế:

• Xác lập bức tranh chi tiết về hiện trạng sản xuất ngô của xã Yên Cường năm 2011: Tổng diện tích gieo trồng đạt 745 ha (vụ xuân 630 ha, vụ hè thu 115 ha), năng suất bình quân 29,5 tạ/ha, sản lượng đạt 2.197 tấn. Trong đó, diện tích ngô lai thâm canh toàn xã đạt 101,6 ha (vụ xuân 66,6 ha, vụ hè thu 35 ha).
• Định lượng rõ nét vai trò chi phối của cây ngô trong cơ cấu sinh kế của các hộ nông dân: Ngô chiếm quy mô diện tích canh tác lớn nhất trong nông hộ (bình quân 8.011 m²/hộ, vượt xa diện tích lúa nước là 3.242 m²/hộ). Cây ngô đóng vai trò kép: bảo đảm an ninh lương thực thay thế lúa tại các vùng núi cao khan hiếm nước và cung cấp thức ăn chăn nuôi, hỗ trợ phát triển đàn lợn (tăng trưởng 119,6% trong năm 2011).
• Tác giả đề xuất các giải pháp kỹ thuật và chính sách phát triển sinh kế:
  • Tăng cường chuyển giao khoa học kỹ thuật, tập huấn phương pháp bảo quản hạt giống ngô lai sau thu hoạch để giải quyết nhược điểm dễ bị mọt mốc.
  • Đẩy mạnh gieo trồng ngô vụ hè thu và mở rộng diện tích ngô xuân xuống chân ruộng 1 vụ (đạt 120 ha năm 2011).
  • Nghiên cứu các tổ hợp phân bón thích hợp cho ngô lai trên đất dốc, kết hợp kỹ thuật trồng xen ngô với các cây họ đậu (lạc, đậu tương) nhằm tăng hiệu quả kinh tế và chống xói mòn, rửa trôi đất.
  • Tiếp tục đưa các bộ giống ngô lai có năng suất cao, chịu hạn và ngắn ngày (như DK 9901, BIOSEED 9698, NK 66...) vào thử nghiệm tại các vùng có điều kiện thâm canh thuận lợi, đồng thời cải tiến giống địa phương tại các vùng khó khăn.

Về mặt đóng góp, khóa luận cung cấp bộ dữ liệu điều tra vi mô về các chỉ tiêu nhân khẩu, đất đai và phương thức canh tác của hai dân tộc Mông và Dao tại huyện Bắc Mê. Khóa luận là công trình khoa học giúp củng cố lý thuyết phát triển nông thôn cho sinh viên, đồng thời kết quả nghiên cứu làm cơ sở thực tiễn phục vụ việc hoạch định chiến lược sinh kế bền vững tại địa phương.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận có một số giới hạn đã được chỉ ra dựa trên phạm vi nghiên cứu:

• Phạm vi khảo sát sơ cấp còn hẹp: Mẫu điều tra giới hạn ở 50 hộ gia đình thuộc 6 thôn trên địa bàn một xã vùng cao, chưa bao quát toàn bộ 17 thôn của xã Yên Cường hoặc mở rộng ra toàn huyện Bắc Mê.
• Chuỗi số liệu điều tra hộ nông dân chỉ tập trung phản ánh thực trạng trong năm 2011 và quý 1 năm 2012, chưa theo dõi được các biến động sinh kế theo chuỗi thời gian dài hạn.
• Đề tài tập trung phân tích khía cạnh sản xuất và diện tích, chưa lượng hóa chi tiết cơ cấu chi phí sản xuất, doanh thu bằng tiền và tỷ suất lợi nhuận ròng của từng giống ngô (giống địa phương so với giống lai).

Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng khảo sát phân tích chuỗi giá trị và kênh tiêu thụ ngô thương phẩm tại Bắc Mê; nghiên cứu sâu các giải pháp kỹ thuật bảo quản sau thu hoạch phù hợp với điều kiện đồng bào vùng cao; và đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đối với lịch thời vụ gieo trồng ngô trên đất dốc.

Giá trị tham khảo

Bản khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên thuộc các ngành Phát triển nông thôn, Khuyến nông, Kinh tế nông nghiệp và Dân tộc học làm tài liệu tham khảo về phương pháp luận và kỹ thuật điều tra sinh kế nông hộ.
• Các nhà nghiên cứu quan tâm đến mô hình nông nghiệp vùng cao và kỹ thuật đánh giá sinh kế có sự tham gia của người dân (PRA).
• Cán bộ phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Bắc Mê, cán bộ khuyến nông xã Yên Cường trong việc bố trí cơ cấu giống, cơ cấu mùa vụ cây lương thực và thiết kế các dự án giảm nghèo.

Nội dung có giá trị tham khảo nổi bật nhất là hệ thống bảng biểu so sánh tương quan giữa dân tộc, trình độ văn hóa với quy mô sử dụng đất và phương thức canh tác ngô tại Phần 4 của khóa luận.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận sử dụng khung lý thuyết nào để phân tích sinh kế nông hộ?
Khóa luận sử dụng Khung sinh kế bền vững của Bộ Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh (DFID, 2003) phân tích dựa trên 5 nguồn vốn (con người, tự nhiên, vật chất, tài chính, xã hội), kết hợp với khái niệm sinh kế bền vững của Chambers và Conway (1992) và quan điểm tiếp cận cộng đồng của Trung tâm Phát triển Nông thôn miền Trung (CRD).

2. Điểm khác biệt lớn nhất về diện tích canh tác giữa hộ người Mông và hộ người Dao tại xã Yên Cường là gì?
Theo số liệu khảo sát 50 hộ, hộ người Mông có diện tích trồng ngô trung bình lên tới 10.528,6 m²/hộ nhưng diện tích lúa nước chỉ đạt 1.968,6 m²/hộ. Ngược lại, hộ người Dao sở hữu diện tích lúa nước bình quân đạt 6.226,7 m²/hộ và diện tích trồng ngô chỉ có 2.136,7 m²/hộ.

3. Tại sao người dân xã Yên Cường vẫn duy trì diện tích ngô địa phương chiếm gần 90% diện tích vụ xuân thay vì chuyển hẳn sang ngô lai?
Dù giống ngô lai có năng suất cao hơn, người dân vẫn ưa chuộng giống địa phương vì giống bản địa có khả năng chịu hạn tốt, chống chịu sâu bệnh phù hợp với điều kiện khắc nghiệt, hợp khẩu vị truyền thống của đồng bào (đặc biệt là người Mông) và giống ngô lai rất dễ bị mối mọt khi bảo quản do người dân chưa có kỹ thuật bảo quản phù hợp.

4. Cơ cấu kinh tế và nguồn thu nhập chính của người dân xã Yên Cường năm 2011 được phản ánh như thế nào?
Kinh tế xã Yên Cường mang tính thuần nông, trong đó nông - lâm nghiệp chiếm 38.679,9 triệu đồng tổng doanh thu, lĩnh vực công nghiệp - dịch vụ chỉ chiếm 1.506,5 triệu đồng (khoảng 3,8%). Thu nhập bình quân đầu người của xã năm 2011 chỉ đạt từ 6,4 đến 6,7 triệu đồng/người/năm.

5. Sản lượng và năng suất ngô của toàn xã Yên Cường năm 2011 đạt mức bao nhiêu?
Năm 2011, tổng diện tích gieo trồng ngô của xã đạt 745 ha (vụ xuân 630 ha, vụ hè thu 115 ha), năng suất bình quân toàn xã đạt 29,5 tạ/ha và tổng sản lượng ngô thu được đạt 2.197 tấn.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp đã hoàn thành việc điều tra thực trạng tự nhiên, kinh tế - xã hội và đánh giá toàn diện vai trò của cây ngô trong hệ thống sinh kế nông hộ tại xã Yên Cường, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang. Dữ liệu thực nghiệm từ 50 hộ nông dân chỉ ra cây ngô là nguồn lương thực và nguyên liệu chăn nuôi then chốt, đặc biệt quyết định mức độ an toàn sinh kế của đồng bào dân tộc Mông trên địa hình đất dốc thiếu nước tưới. Nghiên cứu đã làm rõ các rào cản về thâm canh, bảo quản giống lai và thói quen canh tác bản địa, từ đó đề xuất các định hướng cụ thể về kỹ thuật và chính sách nhằm thúc đẩy phát triển nông nghiệp bền vững cho địa bàn nghiên cứu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Nước ta là một nước nông nghiệp với hơn 70% dân số sống ở nông thôn và gần 70% lao động trong lĩnh vực nông nghiệp. Khu vực nông thôn có khoảng 13 triệu hộ, trong đó có khoảng 11 triệu hộ chuyên sản xuất nông nghiệp. Vì thế đảm bảo sinh kế là vấn đề rất đáng được quan tâm. Sinh kế bền vững đang là một mối quan tâm đặt lên hàng đầu hiện nay của con người.

Nó là điều kiện cần thiết cho quá trình phát triển, nâng cao đời sống của con người. Trên thực tế đã có nhiều chương trình, tổ chức dự án hỗ trợ cho cộng đồng để hướng đến mục tiêu phát triển ổn định bền vững. Thực tế cho thấy việc lựa chọn những hoạt động sinh kế của người dân chịu nhiều ảnh hưởng rất lớn từ nhiếu yếu tố: điều kiện tự nhiên – xã hội, con người, vật chất cơ sở hạ tầng. Việc đánh giá hiệu quả các hoạt động sinh kế giúp chúng ta hiểu rõ được những phương thức sinh kế của người dân có phù hợp với điều kiện của địa phương hay không ? Các hoạt động sinh kế đó có bền vững, phát triển lâu dài và ổn định hay không ? Đối với đồng bào miền núi thì hoạt động sinh kế chủ yếu là trồng trọt và chăn nuôi.

Đặc biệt là trồng trọt, với điều kiện khí hậu và địa hình đặc thù: địa hình cao, thiếu nước cho sinh hoạt và sản xuất thì hoạt động trồng trọt bị ảnh hưởng rất nhiều. Trong hệ thống cây trồng nông nghiệp thì ngô là cây trồng chiếm ưu thế phù hợp với địa hình đồi núi cao, thời tiết khô hạn kéo dài. Cây ngô là cây lương thực quan trọng thứ hai sau cây lúa. Ngoài việc dùng làm lương thực thì sản phẩm từ cây ngô còn được sử dụng làm thức ăn cho gia súc và chế biến nhiều sản phẩm khác.

Yên Cường là một xã vùng xa cách trung tâm huyện lỵ Bắc Mê hơn 14 km về phía Đông. Mặc dù địa hình chủ yếu là đồi núi nhưng tương đối thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là với cây lương thực. Thực tế việc trồng ngô trên địa bàn xã khá phát triển xuất phát từ điều kiện cho phép, cùng với tập quán sản xuất lâu đời của đồng bào địa phương. Tuy nhiên, việc áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật trong sản xuất ngô vẫn còn hạn chế, nhân dân 2 còn sử dụng nhiều giống địa phương, chưa đầu tư thâm canh, phòng trừ sâu bệnh không kịp thời nên năng suất ngô còn thấp trong khi ngô là cây lương thực chính của đồng bào, đặc biệt là đồng bào dân tộc Mông.

Xuất phát từ tình hình đó tôi đã tiến hành thực hiện đề tài: “Đánh giá sản xuất ngô trong sinh kế nông hộ tại xã Yên Cường, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang”. Mục tiêu chung Đánh giá sản xuất ngô trong sinh kế nông hộ của đồng bào vùng cao xã Yên Cường, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang.Mục tiêu cụ thể - Điều tra, đánh giá thực trạng điều kiện tự nhiên, kinh tế, văn hóa - xã hội xã Yên Cường, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang. - Đánh giá tình hình sản xuất ngô trên địa bàn xã Yên Cường, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang. - Đánh giá vai trò của cây ngô trong các hoạt động sinh kế trồng trọt của nông hộ tại xã Yên Cường, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang.

Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI 1. Ý nghĩa học tập và nghiên cứu khoa học - Củng cố lý thuyết cho sinh viên. - Giúp sinh viên va chạm với thực tế, nâng cao năng lực, rèn luyện kỹ năng và trang bị kiến thức thực tiễn phục vụ cho quá trình công tác sau khi ra trường. - Là tài liệu cho Nhà trường, Khoa và là tài liệu tham khảo cho các sinh viên khóa học sau.

Ý nghĩa thực tiễn - Qua quá trình thực hiện khoá luận tốt nghiệp đã đánh giá được vai trò của cây ngô trong sinh kế nông hộ của đồng bào vùng cao xã Yên Cường, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang. - Kết quả nghiên cứu của đề tài làm cơ sở cho các chiến lược phát triển sinh kế bền vững cho người dân địa phương. 3 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 2.

Những khái niệm 2.1 Khái niệm về đánh giá Thuật ngữ đánh giá (evualation) là đưa ra tổng hợp về các dữ kiện đo lường được qua các kỳ kiểm tra/ lượng giá ( assessement) trong quá trình và kết thúc bằng đối chiếu, so sánh với những tiêu chuẩn đã được xác định rõ ràng trước đó trong các mục tiêu. Các định nghĩa về đánh giá: + Đánh giá là quá trình thu thập, xử lý thông tin để lượng định tình hình về công việc giúp quá trình lập kế hoạch, quyết định và hành động có kết quả. + Đánh giá là quá trình mà qua đó ta quy cho đối tượng một giá trị nào đó. + Đánh giá là một hoạt động nhằm nhận định, xác nhận giá trị thực tế về: mức độ hoàn thành nhiệm vụ, chất lượng hiệu quả công việc, trình độ, sự phát triển, những kinh nghiệm được hình thành ở thời điểm hiện tại đang xét so với mục tiêu hay những chuẩn mực đã được xác định.

+ Đánh giá là so sánh các tác động thực tế và kế hoạch chiến lược. Nó nhìn vào mục tiêu ban đầu, những gì đã được hoàn thành và nó đã được thực hiện như thế nào. Nó có thể được hình thành , đang diễn ra trong cuộc đời của một dự án hoặc tổ chức, với mục đích cải thiện các chiến lược hoặc cách thức hoạt động của dự án hoặc tổ chức. Nó cũng có thể được tổng kết , rút ra bài học từ một dự án hoàn thành hoặc tổ chức đó là không còn hoạt động.

+ Đánh giá là một cách tiếp cận thông tin về mặt lý thuyết (dù rõ ràng hay không), và hậu quả là một định nghĩa của đánh giá đã được thay đổi để lý thuyết, phương pháp tiếp cận, nhu cầu, mục đích và phương pháp luận của đánh giá bản thân. Khái niệm sinh kế nông hộ và những yếu tố ảnh hưởng tới sinh kế nông hộ * Khái niệm: 4 Tập hợp tất cả các nguồn lực và khả năng mà con người có được, kết hợp với những quyết định và hoạt động mà họ thực thi nhằm để kiếm sống cũng như để đạt được các mục tiêu và ước nguyện của họ Các nguồn lực mà con người có được bao gồm: (1) Vốn con người; (2) Vốn vật chất; (3) Vốn tự nhiên; (5) Vốn tài chính; (6) Vốn xã hội. Thuật ngữ “sinh kế bền vững” được sử dụng đầu tiên như là một khái niệm phát triển vào những năm đầu 1990. Tác giả Chambers và Conway (1992) định nghĩa về sinh kế bền vững như sau: Sinh kế bền vững bao gồm con người, năng lực và kế sinh nhai, gồm có lương thực, thu nhập và tài sản của họ.

Ba khía cạnh tài sản là tài nguyên, dự trữ, và tài sản vô hình như dư nợ và cơ hội. Sinh kế bền vững khi nó bao gồm hoặc mở rộng tài sản địa phương và toàn cầu mà chúng phụ thuộc vào và lợi ích ròng tác động đến sinh kế khác. Sinh kế bền vững về mặt xã hội khi nó có thể chống chịu hoặc hồi sinh từ những thay đổi lớn và có thể cung cấp cho thế hệ tương lai. 1: Phân tích khung sinh kế của nông dân Chính sách, tiến Các chiến Các kết quả SK Bối cảnh dễ trình và cơ cấu lược SK -Thu nhập nhiều hơn tổn thương Con người -Cuộc sống đầy đủ hơn -Ở các cấp khác -Các tác nhân nhau của Chính -Giảm khả năng tổn - Xu hướng xã hội (nam, phủ, luật pháp, thương - Thời vụ nữ, hộ gia đình, -An ninh lương thực - Chấn động Xã hội Tự nhiênchính sách công, cộng đồng …) các động lực, các được cải thiện (trong tự -Các cơ sở tài qui tắc -Công bằng xã hội nhiên và môi nguyên thiên được cải thiện trường, thị nhiên -Chính sách và thái -Tăng tính bền vững trường, chính -Cơ sở thị độ đối với khu vực của tài nguyên thiên trị, chiến trường Vật chất Tài chính tư nhân nhiên tranh…) - Đa dạng -Giá trị không sử dụng -Sinh tồn hoặc -Các thiết chế công của tự nhiên được bảo tính bền vững dân, chính trị và vệ kinh tế (thị trường, văn hoá) Nguồn: DFID (2003) Và sinh kế bền vững là: - Sinh kế của một cá nhân, một hộ gia đình, một cộng đồng được xem là bền vững khi cá nhân, hộ gia đình, cộng đồng đó có thể vượt qua những biến động trong cuộc sống do thiên tai, dịch bệnh, hoặc khủng hoảng kinh tế gây ra.

5 - Phát triển hơn nguồn tài sản hiện tại mà không làm ảnh hưởng đến nguồn tài nguyên thiên nhiên. - Chiến lược tiếp cận phát triển cộng đồng của CRD theo quan điểm sinh kế bền vững là đặt con người làm trung tâm của hoạt động phát triển thông qua việc tìm hiểu những vấn đề về kinh tế - xã hội và quản lý các nguồn tài nguyên dựa trên nền tảng sự phát triển của loài người. Cụ thể: + Bắt đầu bằng việc phân tích các chiến lược sinh kế của người dân, tìm hiểu xem chiến lược đó thay đổi như thế nào qua thời gian. + Lôi cuốn người dân tham gia ở mức độ cao nhất, tôn trọng ý kiến của họ, đồng thời đưa ra các hoạt động nhằm hỗ trợ người dân đạt được mục đích phát triển sinh kế của mình.

+ Phân biệt các nhóm khác nhau chịu ảnh hưởng của các chương trình phát triển và xác định các yếu tố khác nhau chịu ảnh hưởng đến sự tham gia của họ vào các chương trình đó. + Nêu bật tác động của chính sách và cơ cấu thể chế đối với các hộ gia đình và cộng đồng. + Nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tác động đến chính sách và cơ cấu thể chế nói trên nhằm hỗ trợ cho việc giải quyết các vấn đề của người nghèo * Những yếu tố ảnh hưởng tới sinh kế nông hộ - Chiều hướng gia tăng hoặc giảm sút: • Xu hướng gia tăng của dân số • Xu hướng suy thoái của nguồn lực tự nhiên, đặc biệt là rừng tự nhiên • Xu hướng hoà nhập kinh tế - Sốc • Vấn đề bệnh tật ở người • Mùa màng thất bát do thiên tai và biến động thời tiết, và dịch bệnh cây trồng vật nuôi - Tính mùa vụ: 6 • Giá cả biến động theo mùa vụ • Sự cung cầu mang tính mùa vụ.