CHƯƠNG I. TỔNG QUAN NGÀNH CƠ KHÍ VIỆT NAM 1. Tình hình phát triển cơ khí Việt Nam Ngành cơ khí Việt Nam được hình thành từ thời kỳ Pháp thuộc. Người Pháp xây dựng ở Việt Nam một số cơ sở cơ khí nhằm phục vụ cho các nhu cầu khai thác và đô hộ ở Việt Nam, thí dụ như các nhà máy để sửa chữa toa xe, các phương tiện giao thông như tầu thuyền và một số cơ sở cơ khí sửa chữa nhỏ, phục vụ cho nhu cầu trước mắt.
Trong giai đoạn 9 năm kháng chiến chống Pháp, để phục vụ cho việc chế tạo một số chủng loại vũ khí cho sự nghiệp kháng chiến, Nhà nước ta đã xây dựng các cơ sở cơ khí nhỏ trong chiến khu cách mạng (nhà máy cơ khí Trần Hưng Đạo v. Các cơ sở cơ khí này mặc dù được trang bị hết sức thô sơ nhưng đã thực sự có những đóng góp tích cực cho công cuộc kháng chiến của dân tộc. Các chủng loại vũ khí như bazoka, lựu đạn, mìn đã làm cho giặc Pháp kinh hoàng. Cơ khí Việt Nam chỉ thực sự hình thành và phát triển sau khi hoà bình được lập lại (1954).
Đất nước bị chia cắt nên hình thành ở hai miền, hai nền cơ khí khác nhau. Ở miền Bắc được sự giúp đỡ của các nước xã hội chủ nghĩa đặc biệt là Liên Xô (cũ) và Trung Quốc, cộng với sự nỗ lực của Nhà nước ta, một loạt các cơ sở cơ khí đã được xây dựng như Cơ khí Hà Nội, Nhà máy dụng cụ cắt, Cơ khí nông nghiệp Hà Tây, Diesel Sông Công, Cơ khí Duyên Hải. Trong nhiều năm trước đây, ngành cơ khí được coi là ngành công nghiệp then chốt, đã phát huy tác dụng tích cực cho sự nghiệp chống Mỹ cứu nước và giải phóng miền Nam. Tuy nhiên đây là giai đoạn bao cấp, kế hoạch sản xuất được điều tiết từ cấp vĩ mô, nên chưa phát huy hết được sức mạnh thực có của ngành cơ khí Việt Nam.
Việc đầu tư các nhà máy cơ khí xuất phát từ các tư duy chủ quan, chưa thật sự bám sát vào nhu cầu của thị trường, đầu tư lại dàn trải, nên đầu tư nhiều song hiệu quả đầu tư không cao. Năm 1986, trước đổi mới, cả nước có 610 xí nghiệp quốc doanh. Sau khi sắp xếp, giải thể, sáp nhập còn lại 393 doanh nghiệp quốc doanh, (175 của quốc doanh trung ương và 218 doanh nghiệp quốc doanh địa phương) chưa kể đến 30 doanh nghiệp cơ khí quốc phòng và các cơ sở sản xuất tập thể, doanh nghiệp tư nhân và hàng vạn hộ sản xuất cá thể. Tổng số lao động toàn ngành là 224.513 CNĐT – Đoàn Hữu Bẩy – Viện Nghiên cứu Cơ khí – Bộ Công Thương 4 Đề tài KHCN cấp Bộ năm 2007 “Điều tra, khảo sát, đánh giá tình hình thực hiện chương trình sản phẩm cơ khí trọng điểm của Chính phủ.
Đề xuất giải pháp phát triển phù hợp trong quá trình Việt Nam hội nhập WTO” người (6/1988) bao gồm 71.169 lao động thuộc các doanh nghiệp quốc doanh trung ương và địa phương; 108.361 lao động cá thể; 26.582 lao động trong các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài và 18.698 lao động trong các hợp tác xã, Công ty TNHH, Công ty cổ phần. Đến nay, tổng số vốn của ngành cơ khí quốc doanh có khoảng 500 triệu USD (năm 2000), giá trị sản xuất công nghiệp toàn ngành cơ khí năm 2000 gấp 2,26 lần so với năm 1995.490 tỷ đồng đã tăng lên 19.175,5 tỷ đồng vào năm 2000, chiếm khoảng 10% giá trị sản xuất công nghiệp của công nghiệp cả nước. Tốc độ tăng trưởng chung về giá trị sản xuất công nghiệp của toàn ngành cơ khí trong giai đoạn 1996-2000 là 17,7%/năm (giá so sánh 1994). Đầu tư nước ngoài (FDI) vào ngành cơ khí có tổng vốn đăng ký vào khoảng 2,2 tỷ USD, trong đó hơn 50% vốn đầu tư tập trung vào lĩnh vực lắp ráp ôtô - xe máy và các mặt hàng tiêu dùng khác; các dự án đầu tư FDI thuộc ngành tư liệu sản xuất máy nông nghiệp và máy móc cơ khí khác còn rất ít và nhỏ bé, trừ lĩnh vực sửa chữa và đóng tầu thuỷ.
Chúng ta luôn nêu khẩu hiệu cơ khí là then chốt, song nếu nghiên cứu tổng số vốn của toàn ngành cơ khí năm 2000 là khoảng 500 triệu USD nghĩa là chỉ tương đương với vốn để đầu tư vào gần 3 nhà máy xi măng lò quay 1,2 triệu tấn năm (Nhà máy xi măng Võ Nhai tổng số vốn đầu tư là khoảng 200 triệu USD). Điều này nói lên, cơ khí Việt Nam với tiềm lực như vậy thì không thể là then chốt trong nền kinh tế nước nhà và càng không thể là động lực phát triển của nền kinh tế cả nước. Trong những năm đầu của thời kỳ đổi mới, ngành cơ khí không kịp chuyển đổi, các nhà hoạch định chính sách cũng chưa có các chính sách tạo động lực phát triển cho cơ khí, với tình hình như vậy nên cơ khí không đáp ứng được nhu cầu của đất nước và bị hàng ngoại chèn ép, kể cả những sản phẩm từng là thế mạnh hàng chục năm trước như: máy công cụ, máy động lực nhỏ, máy kéo nhỏ, xe đạp, quạt điện, máy bơm nước v. Tuy nhiên mấy năm gần đây, cùng với sự hoàn thiện dần các chính sách của Nhà nước đối với ngành cơ khí và sự nỗ lực chủ quan của các doanh nghiệp cơ khí, ngành cơ khí Việt Nam đã dần dành lại được vị thế của mình và đóng góp phần xứng đáng của mình trong sự nghiệp công nghiệp hoá- hiện đại hoá đất nước.
CNĐT – Đoàn Hữu Bẩy – Viện Nghiên cứu Cơ khí – Bộ Công Thương 5 Đề tài KHCN cấp Bộ năm 2007 “Điều tra, khảo sát, đánh giá tình hình thực hiện chương trình sản phẩm cơ khí trọng điểm của Chính phủ. Đề xuất giải pháp phát triển phù hợp trong quá trình Việt Nam hội nhập WTO” 1. Những thành tựu của ngành cơ khí Việt Nam - Về giá trị sản xuất công nghiệp toàn ngành cơ khí năm 2003 đã tăng gấp 4.68 lần so với năm 1995. Nếu như vào những năm đầu năm 1990, ngành cơ khí mới đáp ứng được khoảng 8-10% nhu cầu trong nước thì ở giai đoạn 2007 đã đáp ứng được trên 40% nhu cầu.
- Về tốc độ tăng trưởng chung của toàn ngành cơ khí trong 6 năm 1995 – 2000 là 40,74% năm; trong giai đoạn 2001 – 2003 là 26,31%; giai đoạn 2004- 2007 khoảng trên 40%/ năm. Giá trị xuất khẩu các sản phẩm cơ khí năm 2006 đạt 1,175 tỷ USD, năm 2007 đạt khoảng 2,0 tỷ USD. Giá trị nhập khẩu máy móc, thiết bị, dụng cụ, phụ tùng năm 2000 là 4.781,5 triệu USD, năm 2001 là 4.949,0 triệu USD, năm 2002 là 6.314,6 triệu USD, năm 2003 là 8.257,37 triệu USD, năm 2004 là 9. - Về sản phẩm: Công nghiệp đóng tàu, chúng ta đã có thể chế tạo được các loại tàu có chất lượng, đạt tiêu chuẩn quốc tế như tàu chở hàng tải trọng từ 6.000 tấn, các loại tàu cao tốc phục vụ cho an ninh, quốc phòng, các loại tàu chở hàng container, tàu chở dầu thô cỡ 115.
Hiện ngành đóng tàu đã có thể hoàn toàn thỏa mãn nhu cầu trong nước và đã ký được nhiều hợp đồng đóng tàu xuất khẩu cho các nước xuất khẩu khu vực Châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc,… Thiết bị toàn bộ ngành cơ khí cũng đã đạt được nhiều thành tích đáng kể: Tổng công ty LILAMA đã trở thành nhà tổng thầu EPC đầu tiên của Việt Nam khi trúng thầu các gói thầu số 2 và 3 của Nhà máy lọc dầu Dung Quất, tiếp đến là chế tạo và lắp đặt phần lớn các thiết bị chính của nhà máy nhiệt điện Na Dương, Nhà máy nhiệt điện Phú Mỹ 3, 4; Tổng công ty cũng đã được Thủ Tướng Chính phủ giao làm nhà tổng thầu EPC dự án nhà máy nhiệt diện Uông Bí mở rộng công xuất 300MW với tổng vốn đầu tư lên tới 300 triệu USD, Nhà máy điện Cà Mau công suất 750 MW… Công nghiệp ôtô, xe máy: Chúng ta đang thực hiện Quy hoạch phát triển ngành công nghiệp ôtô Việt Nam đến năm 2010, tầm nhìn đến năm 2020. Hiện nay ngành công nghiệp ôtô trong nước đã có thể thỏa mãn nhu cầu trong nước về các loại xe buýt với tỷ lệ nội địa hóa khoảng 40%, các loại xe tải nhẹ công suất dưới 5 tấn. Ngành công nghiệp xe gắn máy đã có những tiến bộ vượt bậc trong khoảng 5 năm trở lại đây: Không những thỏa mãn nhu cầu trong nước mà còn xuất khẩu khoảng 150. Tỷ lệ nội địa hóa các loại xe gắn máy do trong nước sản xuất đạt khoảng 80 – 90%.
CNĐT – Đoàn Hữu Bẩy – Viện Nghiên cứu Cơ khí – Bộ Công Thương 6 Đề tài KHCN cấp Bộ năm 2007 “Điều tra, khảo sát, đánh giá tình hình thực hiện chương trình sản phẩm cơ khí trọng điểm của Chính phủ. Đề xuất giải pháp phát triển phù hợp trong quá trình Việt Nam hội nhập WTO” Đối với các nhà máy thủy điện có công suất đến 300MW, trước đây chúng ta vẫn phải nhập khẩu cả các thiết bị cơ khí thủy công thì nay toàn bộ phần này có thể do cơ khí trong nước đảm nhận. Các ngành sản xuất cơ khí khác như sản xuất động cơ Diesel các loại, sản xuất xe đạp, máy bơm nước, các loại cần trục, cầu trục, cơ khí xây dựng v.v…đều đạt được những thành tích đáng kể. Ngành xe đạp với năng lực sản xuất trong nước khoảng 3,1 triệu xe/năm đã xuất khẩu sang thị trường Châu Âu trong giai đoạn 2001 – 2005 các sản phẩm với giá trị khoảng 760 triệu USD.
Chúng ta đã có sản phẩm động cơ Diesel nhỏ xuất khẩu sang các nước Trung Đông, các nước ASEAN v. Những yếu kém 1/ Tuy là một ngành công nghiệp quan trọng, nhưng ngành cơ khí chỉ được đầu tư chủ yếu trong thời bao cấp, vốn đầu tư thêm trong giai đoạn đầu đổi mới hầu như không đáng kể, không tương xứng với việc đáp ứng các nhu cầu của nền kinh tế quốc dân. + Những năm gần đây trong thời kỳ đổi mới, đầu tư thêm cho ngành cơ khí cũng không đáng kể: tổng vốn đầu tư cho toàn ngành cơ khí trong 5 năm 1990- 1995 chỉ có 180. Thành phố Hồ Chí Minh trong 18 năm 1975-1993 đầu tư cho cơ khí có 0,687 triệu USD, Hà Nội trong năm 1991-1995 đầu tư thêm cho cơ khí quốc doanh địa phương có 2,3 triệu USD.
Tổng Công ty máy động lực và máy nông nghiệp (VEAM) được đầu tư khoảng 6 triệu USD. Tổng Công ty máy và thiết bị công nghiệp (MIE) khoảng 8 triệu USD trong giai đoạn 1991- 1998.