Luận văn thạc sĩ hus nghiên cứu đánh giá mức độ tổn thương tài nguyên môi trường vùng cửa đáy theo kịch bản biến đổi khí hậu phục vụ sử dụng bền vững tài nguyên

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đánh giá tổn thương tài nguyên môi trường vùng cửa đáy theo kịch bản biến đổi khí hậu cho phát triển bền vững.

• Tác giả: Trần Thị Lụa
• Người hướng dẫn: GS. Mai Trọng Nhuận
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Khoa học Môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu, đánh giá mức độ tổn thương tài nguyên - môi trường vùng Cửa Đáy theo kịch bản biến đổi khí hậu phục vụ sử dụng bền vững tài nguyên
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ khoa học
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Vị trí địa lý
• 1.2. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội vùng Cửa Đáy
• 1.2.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.2.1.1. Đặc điểm địa hình, địa mạo
• 1.2.1.2. Đặc điểm các thành tạo địa chất
• 1.2.1.3. Đặc điểm khí hậu
• 1.2.1.3.1. Chế độ nhiệt
• 1.2.1.3.2. Chế độ gió
• 1.2.1.4. Đặc điểm thủy văn - hải văn
• 1.2.1.4.1. Thủy văn
• 1.2.1.4.2. Hải văn
• 1.2.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 1.3. Tổng quan các công trình nghiên cứu về mức độ tổn thương do biến đổi khí hậu
• 1.3.1. Nghiên cứu tổn thương do biến đổi khí hậu trên thế giới
• 1.3.2. Nghiên cứu tổn thương do biến đổi khí hậu ở Việt Nam và vùng nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1.1. Một số khái niệm
• 2.1.1.1. Biến đổi khí hậu
• 2.1.1.2. Mức độ tổn thương
• 2.1.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.1.2.1. Phương pháp khảo sát thực địa
• 2.1.2.2. Phương pháp thu thập, tổng hợp tài liệu
• 2.1.2.3. Phương pháp phân tích dữ liệu trong GIS (Geographic information systems)
• 2.1.2.4. Phương pháp đánh giá MĐTT TN - MT theo kịch bản BĐKH
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đánh giá mức độ nguy hiểm do các yếu tố gây tổn thương
• 3.1.1. Nhận định, phân tích các yếu tố gây tổn thương
• 3.1.2. Phân vùng mức độ nguy hiểm do các tai biến
• 3.2. Đánh giá mật độ các đối tượng bị tổn thương
• 3.2.1. Nhận định, phân tích các đối tượng bị tổn thương
• 3.2.2. Phân vùng mật độ các đối tượng bị tổn thương
• 3.3. Đánh giá khả năng ứng phó
• 3.3.1. Đánh giá khả năng ứng phó tự nhiên
• 3.3.2. Đánh giá khả năng ứng phó xã hội
• 3.3.3. Phân vùng khả năng ứng phó của hệ thống tự nhiên - xã hội
• 3.4. Phân vùng mức độ tổn thương tài nguyên - môi trường
• 3.4.1. Hiện trạng mức độ tổn thương tài nguyên, môi trường
• 3.4.2. Mức độ tổn thương tài nguyên, môi trường theo kịch bản nước biển dâng 1m
• 3.5. Đề xuất một số giải pháp sử dụng bền vững tài nguyên vùng cửa Cửa Đáy thích ứng với biến đổi khí hậu
• 3.5.1. Quy hoạch sử dụng đất dựa vào bản đồ mức độ tổn thương
• 3.5.2. Các giải pháp sử dụng bền vững tài nguyên
• 3.5.2.1. Quản lý tài nguyên, môi trường
• 3.5.2.2. Giải pháp tuyên truyền, giáo dục và nâng cao năng lực
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đánh Giá Tổn Thương Tài Nguyên Môi Trường

Vùng Cửa Đáy là một khu vực có giá trị sinh thái cao, nhưng cũng đang phải đối mặt với nhiều thách thức từ biến đổi khí hậu. Việc đánh giá mức độ tổn thương tài nguyên môi trường tại đây là rất cần thiết để bảo vệ và phát triển bền vững. Nghiên cứu này sẽ cung cấp cái nhìn tổng quan về tình hình hiện tại và các yếu tố ảnh hưởng đến tài nguyên thiên nhiên.

1.1. Vị Trí Địa Lý Và Đặc Điểm Tự Nhiên Vùng Cửa Đáy

Vùng Cửa Đáy nằm trong khu dự trữ sinh quyển châu thổ Sông Hồng, với hệ sinh thái đa dạng. Đặc điểm địa hình và khí hậu tại đây ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của các hệ sinh thái như rừng ngập mặn và bãi triều.

1.2. Tình Hình Biến Đổi Khí Hậu Tại Vùng Cửa Đáy

Biến đổi khí hậu đang diễn ra mạnh mẽ tại vùng Cửa Đáy, với các hiện tượng như nước biển dâng, lũ lụt và xâm nhập mặn. Những yếu tố này đang gây áp lực lớn lên tài nguyên môi trường và đời sống của người dân.

II. Các Vấn Đề Chính Gây Tổn Thương Tài Nguyên Môi Trường

Các vấn đề chính gây tổn thương tài nguyên môi trường tại vùng Cửa Đáy bao gồm sự gia tăng tần suất và cường độ của các hiện tượng thời tiết cực đoan, xâm nhập mặn và ô nhiễm môi trường. Những vấn đề này không chỉ ảnh hưởng đến hệ sinh thái mà còn đến sinh kế của người dân địa phương.

2.1. Tác Động Của Nước Biển Dâng Đến Tài Nguyên

Nước biển dâng là một trong những tác động nghiêm trọng nhất của biến đổi khí hậu, gây ngập lụt và làm mất đất canh tác. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp và sinh kế của người dân.

2.2. Xâm Nhập Mặn Và Hệ Lụy Đối Với Nông Nghiệp

Xâm nhập mặn làm giảm chất lượng nước và đất, ảnh hưởng đến khả năng sản xuất nông nghiệp. Các loại cây trồng nhạy cảm với độ mặn sẽ bị thiệt hại, dẫn đến giảm năng suất và thu nhập của nông dân.

III. Phương Pháp Đánh Giá Tổn Thương Tài Nguyên Môi Trường

Để đánh giá mức độ tổn thương tài nguyên môi trường, cần áp dụng các phương pháp khoa học và công nghệ hiện đại. Việc sử dụng GIS và các công cụ phân tích dữ liệu sẽ giúp xác định chính xác các khu vực bị ảnh hưởng.

3.1. Phương Pháp Khảo Sát Thực Địa

Khảo sát thực địa là phương pháp quan trọng để thu thập dữ liệu về tình trạng tài nguyên môi trường. Các nhà nghiên cứu sẽ tiến hành thu thập mẫu đất, nước và thực vật để phân tích.

3.2. Phân Tích Dữ Liệu Bằng GIS

Sử dụng GIS để phân tích và trực quan hóa dữ liệu giúp xác định các khu vực có mức độ tổn thương cao. Công nghệ này cho phép đánh giá tác động của biến đổi khí hậu một cách hiệu quả.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Tổn Thương Tài Nguyên Môi Trường

Kết quả nghiên cứu cho thấy mức độ tổn thương tài nguyên môi trường tại vùng Cửa Đáy đang gia tăng. Các yếu tố như nước biển dâng và xâm nhập mặn đã gây ra những thiệt hại nghiêm trọng đến hệ sinh thái và đời sống người dân.

4.1. Đánh Giá Mức Độ Nguy Hiểm Từ Các Tai Biến

Các tai biến như bão, lũ lụt và xâm nhập mặn đã được đánh giá và phân loại theo mức độ nguy hiểm. Những khu vực dễ bị tổn thương cần được chú ý và có biện pháp ứng phó kịp thời.

4.2. Phân Tích Khả Năng Ứng Phó Của Hệ Thống

Khả năng ứng phó của hệ thống tự nhiên và xã hội tại vùng Cửa Đáy cần được đánh giá để đề xuất các giải pháp phù hợp. Việc nâng cao năng lực ứng phó là rất cần thiết trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

V. Giải Pháp Sử Dụng Bền Vững Tài Nguyên Vùng Cửa Đáy

Để bảo vệ tài nguyên môi trường tại vùng Cửa Đáy, cần có các giải pháp sử dụng bền vững. Các biện pháp này không chỉ giúp giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu mà còn bảo vệ sinh kế của người dân.

5.1. Quy Hoạch Sử Dụng Đất Hợp Lý

Quy hoạch sử dụng đất dựa trên bản đồ mức độ tổn thương sẽ giúp tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên. Điều này cần được thực hiện đồng bộ với các chính sách bảo vệ môi trường.

5.2. Tăng Cường Giáo Dục Và Nâng Cao Nhận Thức

Giáo dục cộng đồng về biến đổi khí hậu và bảo vệ môi trường là rất quan trọng. Nâng cao nhận thức sẽ giúp người dân chủ động hơn trong việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

VI. Kết Luận Và Tương Lai Của Vùng Cửa Đáy

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy vùng Cửa Đáy đang phải đối mặt với nhiều thách thức từ biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, với các giải pháp hợp lý, có thể bảo vệ và phát triển bền vững tài nguyên môi trường tại đây.

6.1. Tương Lai Của Tài Nguyên Môi Trường Vùng Cửa Đáy

Tương lai của tài nguyên môi trường tại vùng Cửa Đáy phụ thuộc vào các biện pháp ứng phó với biến đổi khí hậu. Cần có sự phối hợp giữa các cấp chính quyền và cộng đồng để đạt được mục tiêu bền vững.

6.2. Đề Xuất Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo

Nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc đánh giá chi tiết hơn về tác động của biến đổi khí hậu đến các hệ sinh thái cụ thể. Điều này sẽ giúp đưa ra các giải pháp hiệu quả hơn trong việc bảo vệ tài nguyên.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vùng Cửa Đáy nằm ở vị trí hạ lưu châu thổ sông Hồng, thuộc địa phận hai huyện ven biển Nghĩa Hưng (tỉnh Nam Định) và Kim Sơn (tỉnh Ninh Bình) với chiều dài đường bờ biển xấp xỉ 30 km. Đây là khu vực đóng vai trò quan trọng trong vùng dự trữ sinh quyển châu thổ sông Hồng, sở hữu hệ sinh thái đất ngập nước và rừng ngập mặn đặc hữu. Theo số liệu thống kê năm 2011, toàn vùng có quy mô dân số 345.167 người (Nghĩa Hưng có 178.299 người và Kim Sơn có 166.868 người), mật độ dân số bình quân đạt 776 người/km², đặc biệt tại một số đô thị tập trung như thị trấn Phát Diệm lên tới 8.070 người/km². Vùng đất bãi bồi màu mỡ này tạo nền tảng phát triển kinh tế đa ngành với 38.730 ha diện tích trồng lúa đạt sản lượng 242.000 tấn/năm, cùng 6.058 ha diện tích nuôi trồng thủy sản đạt sản lượng 40.633 tấn/năm.

Tuy nhiên, với địa hình trũng thấp có độ cao trung bình dao động từ 0 đến 2 m so với mực nước biển, Cửa Đáy là một trong những khu vực nhạy cảm nhất trước các hiện tượng khí hậu cực đoan. Theo báo cáo kịch bản biến đổi khí hậu của Bộ Tài nguyên và Môi trường, khi mực nước biển dâng 0,5 m sẽ có hơn 4% diện tích đồng bằng sông Hồng bị ngập úng và khoảng 3,4% dân số chịu tác động trực tiếp. Trước thực trạng các công trình nghiên cứu trước đây chưa lượng hóa đồng bộ mối quan hệ giữa hiểm họa tự nhiên, đối tượng chịu tác động và năng lực thích ứng, luận văn tập trung đánh giá mức độ tổn thương tài nguyên và môi trường đới bờ theo kịch bản nước biển dâng 1 m. Nghiên cứu xác lập cơ sở khoa học đa chiều phục vụ quy hoạch không gian sử dụng đất và đề xuất các giải pháp quản lý tài nguyên bền vững đến năm 2030.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn ứng dụng khung đánh giá mức độ tổn thương tích hợp theo mô hình của Cục Quản lý Đại dương và Khí quyển Quốc gia Hoa Kỳ kết hợp lý thuyết tổn thương không gian của Cutter. Khung mô hình xác định mức độ tổn thương tổng hợp là hàm số của ba hợp phần chính theo công thức:

$$V_{x_i y_j} = f(a R_{x_i y_j}, b P_{x_i y_j}, c C_{x_i y_j})$$

Trong đó:

• $V_{x_i y_j}$ là chỉ số mức độ tổn thương tài nguyên và môi trường tại tọa độ không gian $(x_i, y_j)$.
• $R_{x_i y_j}$ biểu thị mức độ nguy hiểm của các hiểm họa tai biến và các yếu tố cường hóa khí hậu.
• $P_{x_i y_j}$ phản ánh mật độ phân bố của các đối tượng chịu phơi nhiễm tổn thương.
• $C_{x_i y_j}$ là năng lực chống chịu và thích ứng của hệ thống tự nhiên kết hợp xã hội.
• Các hệ số $a, b, c$ là trọng số tương đối của từng hợp phần được xác định qua ma trận so sánh cặp.

Song song đó, nghiên cứu kế thừa phương pháp tính chỉ số tổn thương bờ biển của Cục Địa chất Hoa Kỳ và hệ thống đánh giá tương tác động. Khung lý thuyết vận hành dựa trên 4 khái niệm nền tảng:

• Biến đổi khí hậu: Sự biến động trạng thái khí quyển kéo dài qua nhiều thập kỷ do tương tác tự nhiên và hoạt động nhân sinh.
• Mức độ tổn thương: Mức độ suy thoái, tổn thất của hệ thống trừ đi năng lực phục hồi và tự vệ trước các xung lực từ bên ngoài.
• Tai biến môi trường: Các hiện tượng bão, triều cường, ngập lụt, hạn hán và xâm nhập mặn gia tăng cường độ.
• Năng lực ứng phó: Tổng hòa các yếu tố tự nhiên (rừng ngập mặn, đai cồn cát) và nguồn lực xã hội (hệ thống đê kè, cơ sở y tế, trình độ dân trí).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu đa dạng bao gồm chuỗi số liệu quan trắc khí tượng thủy văn 31 năm (giai đoạn 1981 - 2011) tại trạm Văn Lý, số liệu niên giám thống kê năm 2011 của hai huyện Nghĩa Hưng và Kim Sơn, cùng các lớp bản đồ hiện trạng sử dụng đất và bản đồ địa hình tỷ lệ 1:25.000.

Về khảo sát thực địa, luận văn áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng phi ngẫu nhiên tại 5 xã ven biển trọng điểm gồm Nghĩa Phúc, Nghĩa Hải, Nam Điền (huyện Nghĩa Hưng) và Kim Đông, Cồn Thoi (huyện Kim Sơn) vào tháng 6/2012. Khảo sát thực địa đo đạc hơn 30 km bờ biển nhằm thu thập dữ liệu về hiện trạng biến động luồng lạch, xói lở cồn cát, chất lượng rừng phòng hộ và năng lực công trình bảo vệ bờ.

Về phương pháp phân tích, luận văn tích hợp Hệ thống thông tin địa lý (phần mềm ArcGIS) với phương pháp phân tích thứ bậc (phần mềm Expert Choice). Lý do lựa chọn công cụ này là khả năng chuẩn hóa các chỉ tiêu định tính và định lượng đa nguồn, tính toán trọng số có kiểm định tỷ số nhất quán, đồng thời thực hiện các phép đại số bản đồ raster để tạo lập các bản đồ phân vùng không gian chi tiết. Quy trình nghiên cứu được thực hiện xuyên suốt từ việc phân tích chuỗi dữ liệu quá khứ (1981 - 2011), khảo sát thực trạng năm 2012 và mô phỏng dự báo tác động theo kịch bản biến đổi khí hậu đến cuối thế kỷ 21.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, chuỗi số liệu khí hậu 31 năm phản ánh rõ rệt xu thế cực đoan hóa thời tiết tại Cửa Đáy. Nhiệt độ trung bình năm tại trạm Văn Lý tăng 3,09°C trong giai đoạn 1981 - 2011, đặc biệt giai đoạn 2001 - 2011 đạt mức trung bình 23,79°C, tăng 2,12°C so với thập niên 1991 - 2000. Ngược lại, tổng lượng mưa năm có xu hướng giảm 353,88 mm, song lượng mưa mùa mưa bão (tháng 7 và tháng 8) lại tăng cục bộ kết hợp với 11 trận lũ lịch sử vượt cấp báo động 3 trong giai đoạn 1971 - 2011, điển hình là mực nước lũ tại trạm Trực Phương từng đạt 3,7 m (vượt báo động 3 tới 0,9 m).

Thứ hai, tần suất và cường độ của hạn hán kết hợp xâm nhập mặn gia tăng nghiêm trọng vào mùa khô. Điển hình trong vụ đông xuân năm 2011, hạn hán kéo dài làm thiếu nước tưới trên 3.000 ha đất nông nghiệp tại huyện Kim Sơn và làm mặn xâm nhập sâu khiến gần 1.000 ha lúa xuân tại huyện Nghĩa Hưng bị tổn thất nặng nề, trong đó có hơn 378 ha lúa tại xã Nghĩa Hải bị chết trắng hoàn toàn.

Thứ ba, mật độ các đối tượng phơi nhiễm trước thiên tai tập trung rất cao dọc theo dải ven biển. Vùng nghiên cứu tập trung 39.972 ha diện tích cây lương thực, 6.058 ha mặt nước nuôi trồng thủy sản nước lợ và mặn, 19.179 cơ sở sản xuất công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp cùng 53 ha đồng muối tại xã Nghĩa Phúc. Sự tập trung các vùng nuôi thủy sản thâm canh ngoài đê chính khiến giá trị kinh tế bị phơi nhiễm lên tới hàng nghìn tỷ đồng khi có bão mạnh như bão Côn Sơn (năm 2010) hay bão Sơn Tinh (năm 2012).

Thứ tư, năng lực thích ứng của hệ thống bộc lộ sự mất cân đối rõ rệt. Tuyến đai rừng ngập mặn phía trong Cồn Mờ và xã Nam Điền phát huy tác dụng chắn sóng tốt, nhưng hệ thống đê biển tại Nghĩa Phúc còn nhiều đoạn xung yếu. Năng lực ứng phó xã hội còn hạn chế do tỷ lệ dân cư nông thôn chiếm tỷ trọng áp đảo (88,50% ở Nghĩa Hưng và 92,71% ở Kim Sơn), nguồn lực tài chính tự đầu tư nâng cấp đầm bãi của người dân chưa đáp ứng yêu cầu phòng chống thiên tai cấp bách.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến mức độ tổn thương cao tại vùng Cửa Đáy bắt nguồn từ sự kết hợp giữa điều kiện địa hình phẳng thoải nghiêng ra biển và cấu trúc trầm tích bở rời (bùn sét, cát bở rời chịu tải kém). Khi mực nước biển dâng 1 m theo kịch bản biến đổi khí hậu, hiện tượng triều cường với biên độ triều cực đại lên tới 3,9 m sẽ làm ngập phần lớn bãi bồi ngoài đê và đẩy ranh giới mặn 4‰ vào sâu trong nội đồng dọc theo sông Đáy thêm 5 đến 10 km.

So sánh với các nghiên cứu tổng thể dải ven biển Việt Nam của Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc và nghiên cứu khu vực Ba Lạt - Cửa Đáy, luận văn đã chi tiết hóa mức độ tổn thương xuống cấp độ xã và tiểu vùng sinh thái. Dữ liệu nghiên cứu được biểu diễn trực quan thông qua các bảng ma trận trọng số AHP, đồ thị xu thế biến thiên nhiệt - ẩm và hệ thống bản đồ GIS đa lớp. Các bản đồ thành phần (mức độ nguy hiểm tai biến, mật độ đối tượng bị tổn thương, khả năng ứng phó) khi chồng chập đã chỉ ra rằng các xã ven biển ngoài đê như Kim Đông, Kim Trung, Nam Điền và Nghĩa Phúc thuộc nhóm có chỉ số tổn thương cao nhất, đòi hỏi phải tái cấu trúc mô hình sử dụng đất ngay trong trung hạn.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, điều chỉnh quy hoạch không gian sử dụng đất dựa trên bản đồ phân vùng tổn thương tài nguyên và môi trường. Ủy ban nhân dân tỉnh Nam Định và Ninh Bình cần chỉ đạo Sở Tài nguyên và Môi trường chuyển đổi linh hoạt 1.500 đến 2.000 ha đất trồng lúa thường xuyên bị nhiễm mặn kém hiệu quả sang mô hình luân canh tôm - lúa hoặc nuôi thủy sản nước lợ thích ứng mặn trong giai đoạn 2014 - 2020.

Thứ hai, phục hồi và mở rộng đai rừng ngập mặn phòng hộ đới bờ. Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn hai tỉnh phối hợp các hạt kiểm lâm địa phương triển khai trồng mới và chăm sóc 500 ha rừng trang, bần, vẹt tại khu vực bãi bồi Cồn Mờ (Kim Sơn) và dải ven biển xã Nam Điền (Nghĩa Hưng) trong giai đoạn 2014 - 2018, nhằm mục tiêu tiêu giảm từ 40% đến 60% năng lượng sóng biển khi bão đổ bộ.

Thứ ba, kiên cố hóa hệ thống công trình đê biển và hạ tầng thủy lợi ngăn mặn tiêu úng. Ban Quản lý dự án công trình nông nghiệp hai tỉnh chủ trì hoàn thành nâng cấp 30 km đê biển xung yếu và hiện đại hóa hệ thống cống điều tiết triều (như cống Quần Vinh 1, cống Điện Biên) giai đoạn 2015 - 2025, bảo đảm công trình đứng vững trước gió bão cấp 12 và mực nước biển dâng theo kịch bản 1 m.

Thứ tư, đẩy mạnh quản lý tổng hợp đới bờ và nâng cao năng lực thích ứng cộng đồng. Chi cục Biển và Hải đảo phối hợp với chính quyền hai huyện tổ chức các khóa tập huấn kỹ năng quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng cho 100% cán bộ cấp xã và trên 20.000 lượt hộ nông dân, diêm dân ven bờ trước năm 2020, đồng thời hỗ trợ chuyển giao công nghệ kết tinh muối trên bạt nhựa PVC và kỹ thuật nuôi trồng thủy sản an toàn sinh học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách: Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn các tỉnh Nam Định và Ninh Bình có thể ứng dụng trực tiếp cơ sở dữ liệu và bản đồ phân vùng để xây dựng Kế hoạch hành động ứng phó biến đổi khí hậu và quy hoạch sử dụng đất cấp tỉnh.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Các nhà nghiên cứu chuyên ngành Khoa học Môi trường, Quản lý Tài nguyên, Địa lý học và Biến đổi khí hậu có thể kế thừa khung phương pháp luận kết hợp GIS và mô hình phân tích thứ bậc AHP để triển khai cho các vùng cửa sông ven biển khác.
• Ban quản lý khu bảo tồn và tổ chức môi trường: Ban Quản lý Khu dự trữ sinh quyển châu thổ sông Hồng cùng các tổ chức bảo tồn thiên nhiên có thêm tài liệu khoa học để xây dựng dự án bảo vệ hệ sinh thái đất ngập nước, đa dạng sinh học và các loài chim di cư.
• Hợp tác xã và doanh nghiệp kinh tế biển: Các đơn vị hoạt động trong lĩnh vực nuôi trồng thủy sản, sản xuất muối và khai thác du lịch sinh thái tại Nghĩa Hưng, Kim Sơn có thể sử dụng thông tin dự báo thiên tai để tối ưu hóa lịch thời vụ và thiết kế hệ thống ao đầm kiên cố.

Câu hỏi thường gặp

Vùng Cửa Đáy có những đặc trưng tự nhiên nào khiến khu vực này dễ bị tổn thương trước biến đổi khí hậu? Vùng Cửa Đáy có địa hình rất bằng phẳng với độ cao trung bình chỉ từ 0 đến 2 m và cấu trúc trầm tích bùn cát bở rời chịu tải kém. Khu vực này chịu tác động trực tiếp của chế độ nhật triều có biên độ lớn lên tới 3,9 m, làm tăng nguy cơ ngập lụt diện rộng và thúc đẩy xâm nhập mặn vào sâu nội đồng khi triều cường kết hợp nước biển dâng.

Phương pháp GIS và AHP đóng vai trò cụ thể như thế nào trong luận văn? Phương pháp AHP thông qua phần mềm Expert Choice được sử dụng để xác định trọng số khách quan cho từng chỉ tiêu tai biến, đối tượng phơi nhiễm và năng lực ứng phó. Phần mềm ArcGIS tích hợp các trọng số này thông qua các công cụ phân tích không gian và phép toán đại số bản đồ, tạo ra bản đồ phân vùng tổn thương trực quan và chính xác.

Kịch bản nước biển dâng 1 m gây ra những tổn thất cụ thể nào cho tài nguyên đất ngập nước? Khi mực nước biển dâng 1 m, phần lớn diện tích đất ngập nước bãi triều và rừng ngập mặn ngoài đê sẽ bị ngập sâu, làm thay đổi cấu trúc sinh thái và suy giảm diện tích bãi bồi. Nước biển dâng còn đẩy mặn vào sâu hàng chục km, đe dọa trực tiếp hơn 38.000 ha đất trồng lúa và 6.000 ha diện tích nuôi thủy sản nước ngọt, lợ.

Luận văn đưa ra định hướng gì cho ngành sản xuất muối tại xã Nghĩa Phúc? Do diện tích làm muối chỉ có 53 ha và sinh kế diêm dân phụ thuộc hoàn toàn vào thời tiết, luận văn khuyến nghị chuyển giao công nghệ sản xuất muối sạch trên bạt PVC nhằm nâng cao năng suất và chất lượng, đồng thời hỗ trợ đào tạo nghề phụ giúp người dân đa dạng hóa sinh kế, giảm thiểu rủi ro khi mùa mưa bão kéo dài.

Các giải pháp thích ứng phi công trình trong luận văn gồm những gì? Các giải pháp phi công trình tập trung vào việc quy hoạch lại không gian sản xuất theo bản đồ phân vùng tổn thương, phục hồi đai rừng ngập mặn phòng hộ tự nhiên, ban hành chính sách quản lý tổng hợp đới bờ và tổ chức các chương trình đào tạo nâng cao nhận thức, kỹ năng phòng tránh thiên tai cho cộng đồng dân cư địa phương.

Kết luận

• Luận văn đã thiết lập thành công quy trình đánh giá mức độ tổn thương tài nguyên và môi trường đới bờ dựa trên sự tích hợp giữa mô hình định lượng NOAA, Cutter cùng công cụ GIS và AHP.
• Xác định rõ nét xu thế gia tăng nhiệt độ (tăng 3,09°C qua 31 năm tại trạm Văn Lý) và sự phân hóa không gian của các hiểm họa tai biến tự nhiên tại vùng Cửa Đáy.
• Thành lập bộ bản đồ chuyên đề đa tỷ lệ, phân định chi tiết các mức độ tổn thương từ thấp đến cao tại hai huyện Nghĩa Hưng và Kim Sơn theo kịch bản nước biển dâng 1 m.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ kết hợp giữa công trình bảo vệ bờ kè với phi công trình chuyển đổi sinh kế và phục hồi 500 ha rừng ngập mặn.
• Trong giai đoạn tiếp theo, các cơ quan chức năng cần sớm tích hợp kết quả nghiên cứu vào quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội địa phương giai đoạn 2025 - 2030; độc giả và các nhà nghiên cứu quan tâm có thể tham khảo toàn văn tài liệu để áp dụng mô hình đánh giá cho các vùng ven biển tương tự.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Vị trí địa lý Vùng nghiên cứu bao gồm các xã, thị trấn thuộc hai huyện Kim Sơn (Ninh Bình) và huyện Nghĩa Hưng (Nam Định). Phía đông vùng nghiên cứu giáp huyện Hải Hậu (Nam Định); phía tây nam giáp huyện Nga Sơn (Thanh Hóa); phía bắc và tây bắc giáp huyện Yên Khánh, Yên Mô và Nam Trực; phía nam giáp biển Đông (Hình 1.

Vị trí vùng nghiên cứu Nguồn: Google Earth 1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội vùng Cửa Đáy 1. Điều kiện tự nhiên 1. Đặc điểm địa hình, địa mạo Địa hình vùng nghiên cứu tương đối bằng phẳng, hướng nghiêng về phía biển, độ dốc nhỏ (dao động từ 0,04 đến 0,05m/km) [34].

Độ cao trung bình vùng 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] ven biển dao động từ 0 - 2m. Địa hình vùng nghiên cứu chịu tác động rất lớn bởi hoạt động quai đê lấn biển. Hệ thống đê và các trục giao thông đã chia cắt vùng nghiên cứu ra những ô đất thấp khác nhau. Ngoài đê là chịu ảnh hưởng của sóng biển, thủy triều và dòng biển, cho nên chủ yếu là các bãi triều, có địa hình khá thoải, rộng khoảng 2 - 3km.

Vùng nghiên cứu còn có các địa hình âm là các lạch triều tự nhiên. Hiện nay, dạng địa hình này chỉ còn tồn tại ở Nghĩa Hưng. Các lạch triều có vai trò lớn trong việc phân bố lại các vật chất bở rời do sông ngòi đưa ra và qua chu trình tiến vào và rút ra của thủy triều. Khu vực Kim Sơn gần như không còn lạch triều tự nhiên, thay vào đó là hệ thống kênh rạch thủy nông phục vụ nuôi thủy sản rất phát triển.

Đường bờ vùng nghiên cứu có hướng đông bắc - tây nam và bị chia cắt mạnh bởi các cửa lạch và cửa sông Đáy, chiều dài bờ biển khoảng 30km. Đoạn bờ biển Nghĩa Hưng, vùng tiếp giáp với cửa sông Ninh Cơ, có các bãi cát, các cồn cát. Phía trong hệ thống Hình 1. Cồn cát hình thành trước cửa doi cát này hệ sinh thái rừng ngập mặn sông Đáy khá phát triển, có nơi rộng đến gần 3km và kéo dài đến 6km.

Địa hình đáy biển có xu hướng thoải dần theo hướng đông bắc - tây nam. Vị trí đường đẳng sâu 5m nằm cách bờ từ 1,5 - 2km. Trước cửa Đáy, đường đẳng sâu có mật độ cao nhất ở khoảng độ sâu 2 - 6m nước. Vật liệu trầm tích đưa ra từ cửa Đáy tập trung lắng đọng ở ngay sát cửa sông, tạo thành các cồn cát, bar cát (dài khoảng 2km, rộng 1km (Hình 1.2) làm thay đổi lòng dẫn cửa sông.

Khu vực bờ biển Kim Sơn, từ độ sâu 0 - 2m nước, địa hình gần như bằng phẳng. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Đặc điểm các thành tạo địa chất Các thành tạo địa chất trên đất liền: gồm các thành tạo trầm tích bở rời chịu tải kém, chống xói lở kém và tàng trữ độc tố tốt gồm sét, bột sét màu xám giàu mùn thực vật, thuộc tướng đầm lầy đặc trưng ở đoạn cửa Đáy. Ngoài ra, nơi đây còn có thành tạo trầm tích bở rời, chịu tải kém và tàng trữ độc tố kém, thành phần trầm tích gồm cát nhưng không đặc trưng.

Các thành tạo địa chất dưới đáy biển: nhóm có khả năng tàng trữ độc tố tốt gồm trường bùn chứa cát sạn tạo thành dải hẹp ở phía ngoài, ôm lấy trường bùn, có xu hướng bị thu hẹp là do các trường bùn phía trong bờ ngày càng mở rộng ra phía biển. Nhóm có khả năng tàng trữ độc tố trung bình gồm trường bùn chứa cát sạn và cát chứa sạn bùn, phát triển từ độ sâu 30m nước trở ra. Đặc điểm khí hậu Khí hậu vùng nghiên cứu mang tính chất nhiệt đới gió mùa nóng ẩm, với hai hệ thống gió mùa đông bắc và tây nam. Hàng năm, vùng nghiên cứu thường phải hứng chịu nhiều tác động xấu của thời tiết như bão và áp thấp nhiệt đới, không khí lạnh, ngập lụt cục bộ do mưa to trong bão và áp thấp nhiệt đới gây tác động trực tiếp đến cuộc sống người dân và các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội.

Chế độ nhiệt 35 35 30 30 25 25 20 20 15 15 10 10 5 5 0 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Bình 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Bình quân quân 2000 2005 2006 2007 2008 2009 năm 2000 2005 2006 2007 2008 2009 năm Hình 1. Nhiệt độ không khí trung bình Hình 1. Nhiệt độ không khí trung bình các tháng trong năm tại trạm Nam Định các tháng trong năm tại trạm Ninh Bình (oC) (oC) Nguồn: số liệu trong niên giám thống kê Nam Định, Ninh Bình, năm 2009 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chế độ nhiệt vùng nghiên cứu tương đồng với các tỉnh thuộc đồng bằng Bắc Bộ. Nhiệt độ trung bình trong năm từ 23 - 24,5oC.

Tuy nhiên, số giờ nắng trung bình trong năm ở vùng nghiên cứu lại thấp hơn so với các tỉnh thành trong cả nước. Trong giai đoạn 2007 - 2011, số giờ nắng trung bình đạt khoảng 1160 - 1460 giờ/năm. Chế độ nhiệt giữa các mùa trong năm có sự khác biệt rõ rệt. Mùa hè từ tháng 5 đến tháng 9, nhiệt độ trung bình tháng từ 26 - 30oC, các tháng 6 và 7 thường có nhiệt độ cao nhất, xấp xỉ 30oC (Hình 1.

Tổng số giờ nắng trong mùa hè chiếm gần 70% tổng số giờ nắng trong năm. Mùa đông từ tháng 11 đến tháng 3 năm sau, do chịu ảnh hưởng của gió mùa đông bắc nên nền nhiệt độ giảm, nhiệt độ trung bình tháng thường dưới 25oC, tháng lạnh nhất là tháng 1, nhiệt độ trung bình từ 15 - 18oC (Hình 1. Số giờ nắng trong giai đoạn này chỉ bằng 50% so với mùa hè. Lượng mưa trung bình các Hình 1.

Lượng mưa trung bình các tháng trong năm tại trạm Nam Định tháng trong năm tại trạm Ninh Bình (mm) (mm) Nguồn: số liệu trong niên giám thống kê Nam Định, Ninh Bình, năm 2009 Lượng mưa trung bình hàng năm từ 1.800mm, nhưng sự phân bố lượng mưa trong năm thể hiện sự khác biệt giữa các mùa. Mùa hè, lượng mưa chiếm trên 70% lượng mưa cả năm, chủ yếu tập trung vào các tháng 7, 8, 9 (Hình 1. Vì vậy, độ ẩm thường xuyên đạt trên 80%. Vào mùa đông, do ảnh hưởng của gió mùa đông bắc, khí hậu khô nên lượng mưa không lớn, chỉ chiếm khoảng 30%.

Đặc biệt, hai tháng 12 và tháng 1 có lượng mưa thấp nhất trong năm, chỉ từ 2 - 61mm nên độ ẩm vào các tháng này đều dưới 75%. Thời gian đầu tháng 2 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] đến giữa tháng 3 có nhiều ngày mưa phùn mưa bụi cuối đông làm cho độ ẩm không khí lại tăng đến 85%. Chế độ gió Vùng nghiên cứu có chế độ gió theo mùa. Trong năm, nơi đây có hai mùa gió khác nhau về bản chất và có hướng thịnh hành trái chiều nhau là gió mùa đông bắc (từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau) và gió mùa tây nam (từ tháng 5 đến tháng 10).

Vào mùa đông, gió có hướng thịnh hành là đông bắc, đông, bắc, vào cuối mùa có gió đông và đông nam. Mùa hè, gió có hướng thịnh hành là nam, đông nam và tây nam. Tốc độ gió trung bình năm trên 3m/s [11]. Tốc độ gió qua các mùa không giống nhau.

Vào mùa gió đông bắc, tốc độ gió từ 3 - 5m/s chiếm đại đa số với tần số xuất hiện 70 - 80%, tốc độ gió trên 7m/s khá phổ biến, chiếm khoảng 20%. Mùa gió tây nam, tốc độ gió trung bình 4 - 5m/s, đặc biệt khi xuất hiện các nhiễu động thời tiết như dông, áp thấp nhiệt đới, bão tốc độ gió có thể đạt tới 25 - 30m/s [57]. Đặc điểm thủy văn - hải văn a. Thủy văn Chế độ thủy văn vùng nghiên cứu chịu sự chi phối của sông Đáy.

Sông Đáy là một phân lưu của Sông Hồng, nhận nước từ sông Hồng (ở địa phận Hà Nội) đổ ra vịnh Bắc Bộ (cửa Đáy). Chế độ dòng chảy của sông Đáy khá phức tạp do thượng lưu bị chia cắt bởi sông Hồng, hạ lưu chịu ảnh hưởng của thủy triều. Dòng chảy trên sông Đáy hàng năm dao động theo mùa, phù hợp với mùa mưa và mùa khô và có lưu lượng phân bố không đều. Mùa lũ bắt đầu vào tháng 5 nhưng đôi khi có thể bắt đầu từ tháng 4 và kết thúc vào tháng 9 hoặc tháng 10.

Trong khoảng 4 tháng (từ tháng 6 đến tháng 9) lượng nước chiếm khoảng 75 - 85% lượng nước cả năm. Trong giai đoạn này, dòng chảy sông lấn át dòng triều nên chỉ có một hướng chảy từ sông ra biển. Mùa kiệt từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau. Giai đoạn ổn định của mùa kiệt kéo dài 3 tháng (từ tháng 1 đến tháng 3).

Vào khoảng thời gian này, lưu lượng dòng chảy khá nhỏ, chỉ bằng 7 - 8% lưu lượng dòng chảy 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Đây là thời kỳ mặn có điều kiện xâm nhập sâu vào lục địa [57]. Nhìn chung, nguồn nước tự nhiên của sông Đáy kết hợp với điều hòa của hệ thống công trình thủy lợi đã phục vụ đắc lực cho việc cấp nước sinh hoạt và phát triển các ngành kinh tế khác như: giao thông thủy, thủy sản, du lịch và đặc biệt là phát triển nông nghiệp. Hải văn Nhiệt độ nước biển Nhiệt độ nước biển có sự chênh lệch giữa các mùa.

Vào mùa hè, nhiệt độ nước biển tầng mặt ở vùng biển nghiên cứu thường cao hơn so với các vùng biển phía nam Việt Nam. Nhiệt độ trung bình tầng mặt khoảng 27 - 30oC và giảm theo quy luật từ bờ ra khơi. Trái lại, vào mùa đông, gió mùa đông bắc mang tới không khí lạnh nên nhiệt độ nước biển bị hạ xuống. Do đó nhiệt độ nước biển vào khoảng thời gian này thường thấp hơn so với vùng biển phía nam Việt Nam.

Nhiệt độ trung bình từ tầng mặt vào khoảng 21 - 22oC và giảm từ ngoài khơi vào bờ. Ngoài ra, nhiệt độ nước biển cũng có sự chênh lệch giữa các tầng và giữa ngày và đêm. Nhiệt độ giữa tầng mặt và tầng đáy chênh nhau khoảng 1oC. Nhiệt độ nước biển vào ban đêm thường thấp hơn nhiệt độ vào ban ngày từ 1 - 2oC [22].

Độ muối Độ mặn nước biển vùng nghiên 30 cứu khá tương đồng với các vùng biển 25 Bắc Bộ, nhưng thấp hơn so với vùng 20 biển phía nam Việt Nam. Tại trạm Văn 15 Lý, độ muối trung bình năm vào 10 khoảng 24,4‰.