Chương 1 sẽ trình bày gồm 4 nội dung chính: Các khái niệm liên quan đến nghèo trên thế giới và tại Việt Nam, cũng như các phương pháp đo lường và đánh giá nghèo; Chỉ tiêu và chuẩn nghèo; Các lý thuyết liên quan đến nghèo đa chiều; Các kết quả nghiên cứu liên quan đến các chiều và chỉ số của nghèo. Khái niệm nghèo: 1. Khái niệm nghèo trên thế giới Khái niệm nghèo về vật chất: Vào thập niên 1970 và những năm 1980: Nghèo khổ là sự “thiếu hụt” so với một mức sống nhất định. Nghèo khổ chỉ được tiếp cận theo nhu cầu cơ bản gồm: tiêu dùng, dịch vụ xã hội và nguồn lực.
[13] Tại Hội nghị chống đói nghèo khu vực Châu á - Thái Bình Dương do ESCAP tổ chức tại Băng Cốc, Thái Lan tháng 9/1993: “Nghèo là tình trạng một bộ phận dân cư không được hưởng và thỏa mãn các nhu cầu cơ bản của con người mà những nhu cầu này đã được xã hội thừa nhận tuỳ theo trình độ phát triển kinh tế - xã hội và phong tục tập quán của địa phương”. Khi xem xét nghèo về vật chất cần chú ý: - Dấu hiệu nghèo: thu nhập hạn chế, thiếu cơ hội tạo thu nhập, thiếu tài sản để bảo đảm tiêu dùng ở mức độ tối thiểu. - Để đánh giá nghèo vật chất phải có chuẩn nghèo. Chuẩn nghèo là một con số tuyệt đối, ai ở dưới chuẩn này là nghèo.
Chuẩn nghèo được đo bằng nhiều thước đo: thu nhập, số kg lương thực, số LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 calories… - Chuẩn nghèo là ngưỡng chi tiêu tối thiểu cần thiết cho việc tham gia các hoạt động trong đời sống kinh tế. - Nếu thu nhập của gia đình dưới chuẩn nghèo gọi là hộ nghèo Phương pháp xác định chuẩn nghèo: - Chia nhu cầu vật chất làm 2 nhóm: nhu cầu ăn và nhu cầu khác - Xác định mức chi tiêu tối thiểu cho nhu cầu ăn (hao phí calori bình quân/ngày đêm) - Xác định mức chi tiêu tối thiểu cho nhu cầu khác (theo tỷ lệ với tổng nhu cầu chi tiêu) - Tổng hợp 2 mức trên được tổng nhu cầu chi tiêu tối thiểu. Đo lường nghèo về vật chất - Chỉ số và tỷ lệ đếm đầu: Chỉ số đếm đầu người (N0): Đếm số người sống dưới mức chuẩn nghèo. Tỷ lệ đếm đầu người (P0) hay tỷ lệ nghèo: Là tỷ lệ số hộ có thu nhập dưới hoặc bằng chuẩn nghèo đối với toàn bộ số hộ trong quốc gia.
Thước đo này được dùng rộng rãi nhất và đơn giản nhất để tính phần trăm dân số có thu nhập hoặc chi tiêu thấp hơn chuẩn nghèo. 1 N N0 P0 = ∑ I(yi ≤ z) = N i=1 N Trong đó: P0 là chỉ số đếm đầu N0 là tổng số người nghèo N là tổng số hộ hoặc tổng số dân (khảo sát) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 I(yi ≤ z) là hàm chỉ thị có giá trị bằng 1 khi biểu thức trong ngoặc là đúng và ngược lại không đúng là 0. Vì vậy, nếu chi tiêu (yi) nhỏ hơn chuẩn nghèo (z), thì I(yi ≤ z) bằng 1 và hộ gia đình đó được tính là nghèo. - Chỉ số khoảng cách nghèo P1 (đo lường cường độ nghèo): Khoảng cách nghèo (Poverty Gap): là khoảng cách giữa mức thu nhập trung bình của người nghèo với mức chi tiêu tối thiểu (chuẩn nghèo).
1 n (Z - X i ) P1 N i 1 Z Trong đó: Z: Chuẩn nghèo Xi : Thu nhập bình quân hay chi tiêu bình quân. - Chỉ số khoảng cách nghèo bình phương P2 (đo lường mức độ trầm trọng và tính khắc nghiệt của nghèo): 1 n (Z - X i ) 2 P2 N i 1 Z Thực tế, thế giới thường dùng khái niệm nghèo mà không dùng khái niệm đói nghèo như ở Việt Nam và nhận định nghèo theo bốn khía cạnh là thời gian, không gian, giới và môi trường. - Về thời gian: Phần lớn người nghèo là những người có mức sống dưới mức "chuẩn" trong một thời gian dài, cũng có một số người nghèo tình thế như những người thất nghiệp, những người mới nghèo do suy thoái kinh tế hoặc thiên tai địch họa, tệ nạn xã hội, rủi ro… - Về không gian: Nghèo diễn ra chủ yếu ở nông thôn, nơi có phần lớn dân số sinh sống. Tuy nhiên, tình trạng nghèo ở thành thị, trước hết ở các nước đang phát triển cũng có xu hướng gia tăng.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 - Về giới: Người nghèo là phụ nữ đông hơn nam giới, nhiều hộ gia đình nghèo nhất do nữ giới là chủ hộ. Trong các hộ nghèo do đàn ông làm chủ thì người phụ nữ vẫn khổ hơn nam giới. - Về môi trường: Phần lớn người thuộc diện nghèo đều sống ở những vùng khắc nghiệt mà ở đó tình trạng nghèo và xuống cấp của môi trường đều đang ngày càng trầm trọng thêm. Từ nhận dạng và tình hình trên, Liên hiệp quốc đưa ra hai khái niệm chính về nghèo: Nghèo tuyệt đối và nghèo tương đối.
+ Nghèo tuyệt đối: Là bộ phận dân cư được hưởng những nhu cầu cơ bản tối thiểu để duy trì cuộc sống. + Nghèo tương đối: Là bộ phận dân cư không được hưởng đầy đủ những nhu cầu cơ bản tối thiểu, những nhu cầu cơ bản đó là những đảm bảo tối thiểu về ăn, mặc, ở, giao tiếp xã hội, vệ sinh, y tế và giáo dục. Tuỳ mức độ đảm bảo nhu cầu tối thiểu mà sự nghèo khổ của dân cư được chia thành nghèo và rất nghèo, hoặc nghèo bậc 1, bậc 2. Khái niệm nghèo tại Việt Nam Ở Việt Nam có rất nhiều quan điểm đưa ra xung quanh vấn đề khái niệm, chỉ tiêu và chuẩn mực nghèo.
Tuy nhiên, các quan điểm tập trung nhất vào khái niệm, chỉ tiêu và chuẩn mực nghèo do Bộ LĐTB&XH ban hành. Khái niệm về nghèo theo Bộ LĐTB&XH: Nghèo: Là tình trạng một bộ phận dân cư chỉ có điều kiện thoả mãn một phần các nhu cầu tối thiểu cơ bản của cuộc sống và có mức sống thấp hơn mức sống trung bình của cộng đồng xét trên mọi phương diện. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 + Nghèo tuyệt đối: Một người hoặc một hộ gia đình được xem là nghèo tuyệt đối khi mức thu nhập của họ hoặc hộ gia đình thấp hơn tiêu chuẩn tối thiểu (mức thu nhập tối thiểu) được quy định bởi một quốc gia hoặc một tổ chức quốc tế trong một thời gian nhất định [2]. + Nghèo tương đối: Là tình trạng mà một người hoặc một hộ gia đình thuộc về nhóm người có thu nhập thấp nhất trong xã hội theo những địa điểm cụ thể và thời gian nhất định.
[2] Chỉ tiêu đánh giá hộ nghèo của Việt nam - Chỉ tiêu chính: Thu nhập bình quân một người 1 tháng (hoặc 1 năm) được đo bằng chỉ tiêu giá trị hay hiện vật quy đổi, thường lấy lương thực (gạo) tương ứng một giá trị để đánh giá. Khái niệm thu nhập ở đây là thu nhập thuần túy (tổng thu trừ đi tổng chi phí sản xuất). Tuy nhiên, cần nhấn mạnh chỉ tiêu thu nhập bình quân nhân khẩu hàng tháng là chỉ tiêu cơ bản nhất để xác định mức đói nghèo. - Chỉ tiêu phụ: Là dinh dưỡng bữa ăn, nhà ở, mặc và các điều kiện học tập, chữa bệnh, đi lại.
Mặc dù lấy chỉ tiêu thu nhập cơ bản biểu hiện bằng giá trị để phản ánh mức sống; tuy nhiên, trong điều kiện giá cả không ổn định như ở nước ta thì rất cần thiết sử dụng hình thức hiện vật, phổ biến là quy là gạo tiêu chuẩn (gạo thường) tương ứng với một giá trị nhất định. Việc sử dụng hiện vật quy đổi tương ứng với một giá trị so sánh với mức thu nhập của một người dân theo thời gian và không gian được dễ dàng. Đặc biệt đối với người nghèo nói chung và người nghèo ở nông thôn nói riêng, chỉ tiêu khối lượng gạo bình quân/người/tháng tương ứng với lượng giá trị nhất định là có ý nghĩa thực tế. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 Xác định chuẩn nghèo của Việt Nam Hiện nay, có hai cách tiếp cận cho phép phân tích tình trạng nghèo ở Việt Nam: Cách của Tổng cục thống kê (GSO) và của Bộ LĐTB&XH.
Cách tiếp cận của GSO giống cách tiếp cận của Ngân hàng Thế giới, với ngưỡng nghèo lương thực (chi tiêu để có được tối thiểu 2.100 calo/người/ngày) và ngưỡng nghèo tổng quát (chi tiêu cho nhu cầu lương thực, thực phẩm khoảng 70% và chi tiêu cho phi thực phẩm khoảng 30%). GSO thực hiện khảo sát về tình trạng nghèo, chứ không xác lập chuẩn nghèo của Việt Nam. Bộ LĐTB&XH chọn cơ sở để xác định ngưỡng nghèo là mức chi tiêu cần thiết để một người có thể sống được và điều chỉnh ngưỡng nghèo tùy vào lạm phát hàng năm. Chính phủ đã phê duyệt và công bố ngưỡng nghèo quốc gia cho các giai đoạn: 1996-2000; 2001-2005; 2005-2010 và 2011-2015 trên cơ sở đề xuất của Bộ LĐTB&XH.
Ở Việt Nam để đo tình trạng nghèo nhiều địa phương lấy tiêu chuẩn thu nhập bình quân một khẩu trong 1 năm. Một số nhà kinh tế lấy tiêu thức lương thực bình quân nhân khẩu, gia đình nào có thu nhập bình quân dưới 30 kg gạo/khẩu/tháng được coi là nghèo. Một khung hướng khác lại lấy mức lương tối thiểu do Nhà nước quy định làm chuẩn, người có mức sống nghèo khổ là người có thu nhập bình quân thấp hơn mức lương tối thiểu. Các chuẩn mực trên có thể đúng với từng địa bàn cụ thể song không thể áp dụng cho mọi đối tượng, mọi vùng trên phạm vi cả nước.
Vì vậy, để chọn và phân loại hộ nghèo ở Việt Nam phải xem xét các đặc trưng cơ bản của nó như: Thiếu ăn từ 3 tháng trở lên trong năm, nợ sản lượng khoán triền miên, vay nặng lăi, con em không có điều kiện đến trường (mù chữ hoặc bỏ học), thậm chí phải cho con hoặc bản thân đi làm thuê để kiếm sống qua ngày. Nếu đưa chuẩn mực này ra để xác định thì rất dễ phân biệt hộ nghèo ở nông thôn. Chuẩn nghèo sử dụng để tính tỷ lệ nghèo cho các năm như sau: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1 Chuẩn nghèo của Chính phủ qua các giai đoạn Đơn vị tính: đồng/người/tháng Quyết định Giai đoạn Thành thị Nông thôn của Thủ tướng 2001-2005 150.000 09/2011/QĐTTg ngày 30/01/2011 Nguồn: Tổng hợp từ các quyết định của Thủ tướng về chuẩn nghèo 1. Chỉ tiêu và chuẩn nghèo Khi đánh giá nước giàu, nghèo trên thế giới, giới hạn nghèo được biểu hiện bằng chỉ tiêu chính là thu nhập quốc dân bình quân đầu người (GDP).
Tuy nhiên, một số nhà nghiên cứu cho rằng chỉ căn cứ vào thu nhập thì chưa đủ căn cứ để đánh giá.