Đặt vấn đề Nông thôn Việt Nam hiện nay đang trên đà phát triển của đất nƣớc, đã và đang trong quá trình chuyển đổi về cơ cấu kinh tế, kéo theo đó là sự phát sinh không ít vấn đề mà đặc biệt là tình trạng ô nhiễm môi trƣờng. Ngƣời dân Việt Nam xƣa nay vẫn còn phải quan tâm nhiều hơn đến cuộc sống mƣu sinh, khi đời sống chƣa thực sự đảm bảo thì việc bảo vệ môi trƣờng chỉ là thứ yếu. Các nguyên nhân gây ra ô nhiễm môi trƣờng nông thôn đƣợc kể đến nhƣ việc lạm dụng và sử dụng không hợp lý các hóa chất trong sản xuất nông nghiệp; rác thải của các nhà máy sản xuất, chế biến; rác thải từ hoạt động sinh hoạt, chăn nuôi của các hộ gia đình; việc xử lý các chất thải từ làng nghề thủ công truyền thống chƣa triệt để; nhận thức, ý thức bảo vệ môi trƣờng của ngƣời dân sinh sống ở các vùng nông thôn còn hạn chế. Một nguyên nhân nữa là do sự quan tâm chƣa đúng mức của các cấp, các ngành trong việc quản lý về công tác bảo vệ môi trƣờng.
Ô nhiễm môi trƣờng đã gây ra những hậu quả nghiêm trọng, tác động xấu đến hệ sinh thái nông nghiệp, ảnh hƣởng trực tiếp đến sức khỏe của ngƣời dân. Vì vậy bảo vệ môi trƣờng là vấn đề cấp bách hiện nay cần đƣợc quan tâm, thể hiện ở việc đƣa tiêu chí môi trƣờng vào trong chƣơng trình xây dựng Nông thôn mới - chƣơng trình mục tiêu quốc gia lớn và dài của Chính phủ. Xây dựng nông thôn mới sẽ tạo bƣớc đột phá trong phát triển nông nghiệp, nông thôn, nâng cao đời sống cho ngƣời dân, góp phần thực hiện thắng lợi. Cùng với quá trình thực hiện chủ trƣơng Nghị quyết TW7 (khoá X) về nông nghiệp, nông dân, nông thôn và Nghị quyết đại hội Đảng các cấp về phát triển nông thôn, tỉnh Lâm Đồng nói chung và huyện Lạc Dƣơng nói riêng đã tiến hành thực hiện chƣơng trình xây dựng nông thôn mới với 19 tiêu chí theo bộ tiêu chí quốc gia nhằm nâng cao đời sống và bảo vệ môi trƣờng nông thôn, xây dựng các làng, xã có cuộc sống no đủ, văn minh, môi trƣờng trong sạch.
Sau một năm hƣởng ứng phong trào xây dựng nông thôn mới đã làm thay đổi một cách căn bản diện mạo nông thôn, nếp sống, nếp nghĩ, cách làm của ngƣời dân giúp ngƣời dân biết áp dụng khoa học kĩ thuật vào trồng trọt, chăn nuôi làm cho cả 1 đời sống vật chất và tinh thần của ngƣời dân đƣợc nâng cao. Bộ mặt làng, xã cũng đƣợc thay đổi rõ rệt, cảnh quan môi trƣờng đƣợc bảo vệ. Tuy nhiên, những mặt hạn chế trong quá trình thực hiện cũng không phải là ít. Theo Ban chỉ đạo xây dựng nông thôn mới của tỉnh, đây là một lĩnh vực mới, trong khi kinh nghiệm của cán bộ chƣa cao.
Khi đề xuất nội dung xây dựng, Ban chỉ đạo đã yêu cầu chỉ chú trọng xây dựng hạ tầng, chƣa quan tâm nhiều đến các mô hình sản xuất mới. Sự trông chờ ỷ lại của một bộ phận cán bộ cơ sở, dân cƣ là khá lớn, vẫn tồn tại quan niệm “xin - cho”. Vì thế, họ chỉ chú trọng đến việc giải ngân tốt mà không quan tâm nhiều đến mục tiêu chất lƣợng của chƣơng trình. Đảng bộ và chính quyền cùng với nhân dân các xã cùng cố gắng nỗ lực phát triển kinh tế gắn với bảo vệ môi trƣờng để nâng cao đời sống cho nhân dân ngày càng phát triển, song vẫn còn có những khó khăn và vƣớng mắc, đặc biệt tiêu chí thứ 17 về môi trƣờng là một thách thức lớn trong tiến trình thực hiện.
Xã Đạ Nhim là một xã điểm trong Chƣơng trình xây dựng Nông thôn mới của huyện Lạc Dƣơng. Qua đối chiếu với bộ tiêu chí về nông thôn mới, xã Đạ Nhim đạt 19/19 tiêu chí; trong đó có những tiêu chí đạt với tỷ lệ cao nhƣ giáo dục, y tế, môi trƣờng,…thu nhập bình quân đầu ngƣời năm 2016 của xã ƣớc đạt 33,5 triệu đồng/ngƣời; tỷ lệ hộ nghèo đa chiều cuối năm 2016 còn 6,8%. Để tìm hiểu, đánh giá tiến độ thực hiện và các kết quả đạt đƣợc của xã Đạ Nhim trong quá trình thực hiện các tiêu chí môi trƣờng trong xây dựng nông thôn mới, đƣợc sự đồng ý của Ban chủ nhiệm Khoa Tài Nguyên và Môi Trƣờng và sự hƣớng dẫn của cô giáo ThS.Văn Nữ Thái Thiên, em tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá tình hình thực hiện tiêu chí môi trường trong chương trình xây dựng nông thôn mới tại xã Đạ Nhim huyện Lạc Dương tỉnh Lâm Đồng”. Mục tiêu nghiên cứu.
Mục tiêu tổng quát Đánh giá tình hình thực hiện tiêu chí môi trƣờng trong chƣơng trình xây dựng nông thôn mới tại xã Đạ Nhim, huyện Lạc Dƣơng, tỉnh Lâm Đồng. Từ đó đƣa 2 ra các giải pháp góp phần nâng cao kết quả thực hiện tiêu chí môi trƣờng trong chƣơng trình xây dựng NTM tại xã. Mục tiêu cụ thể - Đánh giá tình hình thực hiện các tiêu chí môi trƣờng tại xã Đạ Nhim tiêu chí Môi trƣờng trong chƣơng trình xây dựng nông thôn mới. - Đề xuất một số giải pháp và kiến nghị nhằm hoàn thiện việc thực hiện tiêu chí môi trƣờng trong xây dựng NTM tại xã Đạ Nhim.
TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở tổng quan của đề tài 1. Khái niệm về nông thôn Nông thôn là khu vực có hầu hết ở mỗi quốc gia trên thế giới. Phát triển nông nghiệp, nông thôn hiện vẫn đƣợc coi là vấn đề then chốt, quyết định sự thành công của quá trình phát triển kinh tế - xã hội nói chung và công cuộc CNH, HĐH nói riêng của nhiều quốc gia.
Đặc biệt với Việt Nam, một nƣớc có nền sản xuất nông nghiệp làm nền tảng, sự đóng góp của nông nghiệp, nông thôn vào sự phát triển chung của quốc dân càng to lớn. Phát triển nông nghiệp, nông thôn là một quá trình tất yếu, cải thiện một cách bền vững về kinh tế, xã hội, văn hóa và môi trƣờng [4]. Hiện nay, vẫn chƣa có khái niệm chuẩn xác về nông thôn và còn có nhiều quan điểm khác nhau. Có quan điểm cho rằng nông thôn đƣợc coi nhƣ là khu vực địa lý nơi đó sinh kế cộng đồng gắn bó, có quan hệ trực tiếp đến khai thác, sử dụng, bảo vệ môi trƣờng và tài nguyên thiên nhiên cho hoạt động sản xuất nông nghiệp [4].
Một số quan điểm khác cho rằng nông thôn là nơi có mật độ dân số thấp hơn so với thành thị. Vùng nông thôn là vùng có dân cƣ làm nông nghiệp là chủ yếu, tức là nguồn sinh kế chính của cƣ dân nông thôn trong vùng là từ hoạt động sản xuất nông nghiệp. Nhƣ vậy, khái niệm nông thôn chỉ có tính chất tƣơng đối, nó có thể thay đổi theo thời gian và theo tiến trình phát triển kinh tế - xã hội của các quốc gia trên thế giới. Đến nay khái niệm nông thôn đƣợc thống nhất với quy định tại thông tƣ số 54/2009/TT – BNNPTNT ngày 21-8-2009 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, cụ thể: “Nông thôn là phần lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị các thành phố, thị xã, thị trấn được quản lý bởi các cấp hành chính cơ sở là ủy ban nhân dân xã”.
Khái niệm về nông thôn mới Khái niệm nông thôn mới trƣớc tiên là nông thôn chứ không phải là thị xã, thị trấn hay thành phố, NTM khác với nông thôn truyền thống: “Nếu so sánh giữa NTM và nông thôn truyền thống thì NTM phải bao hàm cơ cấu và chức năng mới”. NTM mà trong đời sống vật chất, văn hóa, tinh thần của ngƣời dân không ngừng đƣợc nâng cao, giảm dần sự khác biệt giữa nông thôn và thành thị. NTM có kinh tế phát triển toàn diện, bền vững, cơ sở hạ tầng đƣợc xây dựng đồng bộ, hiện đại, phát triển theo quy hoạch, gắn bó kết hợp giữa nông nghiệp với công nghiệp, dịch vụ và đô thị. Nông thôn ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc, môi trƣờng sinh thái đƣợc bảo vệ.
Sức mạnh của hệ thống đƣợc nâng cao, đảm bảo giữ vững an ninh chính trị và trật tự xã hội (ban tuyên giáo thành ủy Hà Nội, 2013). Khái niệm về xây dựng nông thôn mới Xây dựng nông thôn mới là cuộc cách mạng và là một cuộc vận động lớn để cộng đồng dân cƣ ở nông thôn đồng lòng xây dựng thôn, xã, gia đình của mình khang trang, sạch đẹp. Đồng thời, phát triển sản xuất toàn diện về nông - công nghiệp và dịch vụ. Ngƣời dân có nếp sống văn hóa, môi trƣờng và an ninh nông thôn đƣợc đảm bảo, thu nhập và đời sống vật chất - tinh thần của ngƣời dân đƣợc nâng cao.
Xây dựng NTM là sự nghiệp cách mạng của Đảng, toàn dân, của hệ thống chính trị. NTM không chỉ là vấn đề kinh tế - xã hội, mà là vấn đề kinh tế - chính trị tổng hợp. Xây dựng NTM giúp cho nông dân có niềm tin, trở nên tích cực, chăm chỉ, đoàn kết giúp đỡ nhau xây dựng nông thôn phát triển giàu đẹp, dân chủ, văn minh. Đặc trưng của nông thôn mới Theo cuốn “Sổ tay hƣớng dẫn xây dựng nông thôn mới” của Bộ Nông Nghiệp và phát triển Nông Thôn (Nhà xuất bản Lao động 2010), đặc trƣng của Nông thôn mới thời kỳ CNH - HĐH, giai đoạn 2010 - 2020, bao gồm [1].
5 - Kinh tế phát triển, đời sống vật chất và tinh thần của dân cƣ nông thôn đƣợc nâng cao. - Nông thôn phát triển theo quy hoạch, có kết cấu hạ tầng kinh tế, xã hội hiện đại, môi trƣờng sinh thái đƣợc bảo vệ. - Dân trí đƣợc nâng cao, bản sắc văn hóa dân tộc đƣợc giữ gìn và phát huy. - An ninh tốt, quản lý dân chủ.
- Chất lƣợng hệ thống chính trị đƣợc nâng cao. Sự khác biệt giữa nông thôn trước đây và NTM Có thể nói, xây dựng nông thôn cũng đã có từ lâu tại Việt Nam, trƣớc đây, có thời điểm chúng ta xây dựng mô hình nông thôn ở cấp huyện, cấp thôn. Nay chúng ta xây dựng NTM ở cấp xã. Sự khác biệt giữa xây dựng nông thôn trƣớc đây với xây dựng nông thôn mới chính là ở những điểm sau: - Thứ nhất, xây dựng nông thôn mới là xây dựng theo tiêu chí chung của cả nƣớc đƣợc định trƣớc.
- Thứ hai, xây dựng địa bàn nông thôn cấp xã và trong phạm vi cả nƣớc, không thí điểm, nơi làm nơi không, tất cả các xã cùng làm. - Thứ ba, cộng đồng dân cƣ là chủ thể của xây dựng nông thôn mới, không phải ai làm hộ, ngƣời nông dân tự xây dựng.