ĐẶT VẤN ĐỀ Trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, sau hơn 20 năm thực hiện đường lối đổi mới, dưới sự lãnh đạo của Đảng, nông nghiệp, nông dân, nông thôn nước ta đã đạt được thành tựu khá toàn diện và to lớn. Nông nghiệp tiếp tục phát triển với tốc độ khá cao theo hướng sản xuất hàng hoá, nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả; đảm bảo vững chắc an ninh lương thực quốc gia; một số mặt hàng xuất khẩu chiếm vị thế cao trên thị trường thế giới. Đời sống vật chất và tinh thần của dân cư ở hầu hết các vùng nông thôn ngày càng được cải thiện, xóa đói, giảm nghèo đạt kết quả to lớn. Hệ thống chính trị ở nông thôn được củng cố và tăng cường.
Tuy nhiên, những kết quả đạt được chưa thực sự đồng đều giữa các vùng miền, tốc độ tăng trưởng có xu hướng giảm dần, sức cạnh tranh còn thấp, khả năng vươn cao trên thế giới còn bị hạn chế. Tại Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 05/08/2008 của BCH Trung ương đã nêu mục tiêu tổng quát về xây dựng nông thôn mới (NTM) là: “. Xây dựng NTM có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ, đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc; dân trí được nâng cao, môi trường sinh thái được bảo vệ; hệ thống chính trị ở nông thôn dưới sự lãnh đạo của Đảng được tăng cường” (Ban chấp hành trung ương, 2008). Để triển khai mục tiêu hiện đại hóa nông thôn Việt Nam vào cuối năm 2020 theo Nghị quyết số 26-NQ/TW, Chính phủ, các bộ ngành và các địa phương đã ban hành các văn bản hướng dẫn, chỉ đạo, đó là: Quyết định số 491/QĐ-TTg ngày 16/4/2009 của Thủ tướng Chính phủ về ban hành Bộ tiêu chí quốc gia NTM; Quyết định số 800/QĐ-TTg, ngày 04/6/2010 của Thủ tướng Chính phủ Phê duyệt “Chương trình mục tiêu Quốc gia về xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2010 – 2020, Thông tư số 07/2010/TT-BNNPTNT ngày 8/2/2010 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn hướng dẫn quy hoạch phát triển sản xuất nông nghiệp cấp xã theo Bộ tiêu chí quốc gia về NTM; Thông tư số 09/2010/TT-BXD ngày 04/8/2010 2 của Bộ Xây dựng về Quy định việc lập nhiệm vụ, đồ án quy hoạch về quản lý quy hoạch xây dựng xã NTM;.
với mục tiêu phấn đấu đến năm 2020 có 50% số xã đạt được mục tiêu Quốc gia về xây dựng nông mới. Như vậy, quy hoạch NTM là nhiệm vụ lớn đặt ra cho các cấp ủy đảng, chính quyền và toàn thể nhân dân. Nhận thấy rõ tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường nông thôn hướng đến phát triển bền vững, nên trong Chương trình mục tiêu Quốc gia về nông thôn mới thời kỳ công nghiệp hóa - hiện đại hóa giai đoạn 2010 ÷ 2020 và bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới của chính phủ, tiêu chí môi trường là một trong những tiêu chí cần đạt để được công nhận nông thôn mới. Để theo kịp chủ trương của Đảng và Chính phủ, tỉnh Thanh Hóa thông qua Quyết định số 2005/QĐ-UBND, ngày 07/06/2010 của Uỷ ban Nhân dân tỉnh Thanh Hoá về việc phê duyệt đề án xây dựng nông thôn mới tỉnh Thanh Hoá giai đoạn 2010 - 2020, định hướng đến năm 2030.
Điển hình tại Huyện Thọ Xuân đã triển khai chương trình xây dựng NTM từ năm 2011. Đến nay hầu hết các xã trong huyện xã đã hoàn thành công tác quy hoạch và đang triển khai thực hiện quy hoạch. Sau hơn 3 năm thực hiện chương trình xây dựng NTM, đến nay Thọ Xuân đã đạt bình quân 11 tiêu chí/xã. Đặc biệt, huyện đã có 3 xã hoàn thành 19 tiêu chí (Xã Xuân Giang, Hạnh Phúc, và Thọ Xương); 4 xã hoàn thành từ 15 đến 16 tiêu chí; 2 xã đạt được 6 tiêu chí (UBND huyện Thọ Xuân, 2013).
Từ những xã về đích sớm, Thọ Xuân đã có những kinh nghiệm, bài học về công tác lãnh đạo, chỉ đạo và tổ chức triển khai thực hiện xây dựng NTM ở những địa phương còn lại. Để thực hiện mục tiêu đề ra, việc hoàn thành 19 tiêu chí là bắt buộc trong đó có tiêu chí môi trường (tiêu chí 17). Vì vậy việc nghiên cứu thực hiện tiêu chí môi trường (tiêu chí 17) cho huyện Thọ Xuân giai đoạn 2016 – 2020 định hướng đến năm 2030 là điều cần thiết. Đó chính là lý do tôi thực đề tài ” Đánh giá khả năng đáp ứng tiêu chí và đề xuất giải pháp bảo vệ môi trường trong quá trình xây dựng nông thôn mới của huyện Thọ Xuân, Thanh Hóa.
MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU - Mục tiêu tổng quát: Định hướng khả năng đáp ứng các tiêu chí mới của huyện 3 Thọ Xuân Thanh hóa hướng đến bảo vệ chất lượng môi trường sống và bảo vệ môi trường trong quá trình xây dựng nông thôn mới của huyện. - Mục tiêu cụ thể: + Đánh giá được hiện trạng các tiêu chí môi trường và thực tế phát sinh chất thải tại huyện Thọ Xuân. + Áp dụng bộ tiêu chí đề xuất để đánh giá khả năng đáp ứng tiêu chí môi trường và đề xuất giải pháp, những thuận lợi và khó khăn còn tồn tại. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU - Đối tượng nghiên cứu: các hộ gia đình đang sinh sống trên địa bàn huyện Thọ Xuân.
- Phạm vi không gian: chọn 14 xã, thị trấn trong tổng số 41 xã, thị trấn, phân bố đồng đều trong toàn huyện. - Phạm vi thời gian: số liệu hiện trạng các hộ gia đình thu thập từ điều tra thực tế và các thông tin chung về huyện Thọ Xuân cập nhật đến năm 2016. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU Để đạt được mục tiêu nghiên cứu trên, định hướng nội dung nghiên cứu được thực hiện trình tự sau: - Căn cứ, cơ sở thực tế, lý thuyết, pháp lý: Tổng hợp tài liệu về sự phát triển ngành nông nghiệp, sự phát triển của nông thôn mới, môi trường nông thôn, các văn bản pháp lý của tỉnh và điển hình của huyện, xã… - Đánh giả khả năng đáp ứng tiêu chí môi trường (tiêu chí 17) của bộ tiêu chí nông thôn mới của các xã. + Khảo sát việc thực hiện bảo vệ môi trường tại xã + Đánh giá khả năng đáp ứng tiêu chí môi trường bằng phương pháp tính điểm + Những thuận lợi, khó khăn trong việc thực hiện tiêu chí môi trường + Đề xuất giải pháp thực hiện tiêu chí môi trường trong giai đoạn 2010 - 2020 định hướng đến năm 2030 cho huyện.
PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU a. Phương pháp luận Nghiên cứu sử dụng cách tiếp cận từ tổng quát tới chi tiết để nhìn nhận và phân tích vấn đề nghiên cứu trong mối quan hệ tổng thể, tiếp cận hệ thống từ cơ sở lý luận tới thực tiễn; từ chính sách, pháp luật tới thực tế triển khai thực hiện chính sách, pháp luật. Trên cơ sở cách tiếp cận này tiến hành nghiên cứu các vấn đề lý luận, pháp lý, chính sách của Việt Nam liên quan tới nội dung nghiên cứu; đánh giá thực trạng, đối chiếu, so sánh luận giải quyết các vấn đề và đề xuất giải pháp tổ chức thực hiện quy hoạch xây dựng nông thôn mới. Phương pháp nghiên cứu cụ thể - Thu thập, tổng hợp số liệu + Thu thập tài liệu lý thuyết nghiên cứu nông thôn mới, nông nghiệp bền vững, tam nông… + Thu thập các tài liệu về các đề tài nghiên cứu về nông thôn mới trong nước và ngoài nước, các thành tựu đạt được của địa bàn trên cả nước.
+ Thu thập thập các tài liệu phản ánh hiện trạng môi trường nông thôn hiện nay và các giải pháp giải quyết. + Thu thập các văn bản pháp lý liên quan đến chương trình nông thôn mới của chính phủ, của tỉnh Thanh Hóa và huyện Thọ Xuân. + Thu thập tài liệu về điều kiện tự nhiên, điều kiện kinh tế - xã hội, môi trường trong địa bàn huyện Thọ Xuân. + Nguồn thu thập thông tin chủ yếu từ các văn bản hướng dẫn của địa phương về cách đánh giá chương trình nông thôn mới, niên giám thống kê, các đề án xây dựng nông thôn mới của các xã, các trang web của tỉnh và huyện.
- Điều tra, khảo sát thực tế Thiết kế phiếu điều tra khảo sát hiện trạng môi trường theo tiêu chí 17 (Tiêu chí Môi trường Nông thôn mới), phát ra 300 phiếu điều tra dạng tổng hợp (mỗi phiếu điều tra lấy thông tin 20 hộ dân), thu về thông tin của 5006 hộ dân trong 14 xã của huyện Thọ xuân tỉnh Thanh Hóa, gồm: + Tỷ lệ hộ sử dụng nước hợp vệ sinh. 5 + Tỷ lệ cơ sở sản xuất, kinh doanh đạt tiêu chuẩn về môi trường. + Đường ấp, xóm, cảnh quan từng hộ xanh - sạch - đẹp; không có hoạt động làm suy giảm môi trường. + Nghĩa trang xã được xây dựng theo quy hoạch + Chất thải và nước thải được thu gom và xử lý đúng quy định.
Thống kê số liệu thu thập được bằng các phần mềm ứng dụng - Sử dụng phần mềm tính toán, thống kê Excel để thực hiện tổng hợp thông tin, chấm điểm khả năng đáp ứng tiêu chí môi trường xã nông thôn mới theo mẫu. Phương pháp phân tích hệ thống SWOT SWOT là từ viết tắt của các chữ S – Strengths (Điểm mạnh), W – Weakness (Điểm yếu), O – Opportunities (Cơ hội) và T – Threats (Nguy cơ, thách thức). Đây là phép phân tích các hoàn cảnh môi trường bên trong và bên ngoài khi thực hiện đề tài. Để xây dựng chiến lược việc phân tích SWOT – Các ưu điểm, nhược điểm, cơ hội, thách thức là cơ sở cho phát triển chiến lược nhằm phát huy các ưu điểm, khắc phục nhược điểm, tận dụng cơ hội và vượt qua các thách thức.
- Xác định các vấn đề còn tồn tại trong từng xã thông qua sử dụng phiếu điều tra, khảo sát thực tế người dân địa phương và cán bộ xã. Tổng hợp những điểm đã đạt được để có định hướng phát triển tốt đối với xã chưa đạt. - Nông thôn mới là một đề tài đã được áp dụng ở nhiều tỉnh thành nhưng hiện Nhà nước vẫn có những sự quan tâm nhất định, các văn bản pháp lý liên tục cập nhật phù hợp với điều kiện từng địa phương. Đối với tỉnh Thanh Hóa đã có nhưng văn bản yêu cầu tính cấp thiết khi thực hiện nông thôn mới đến từng xã, huyện trên địa bàn Tỉnh.
Phương pháp so sánh So sánh việc đáp ứng tiêu chí giữa các xã tùy theo các yếu tố: Vị trí địa lý, tỷ lệ hộ nghèo, trình độ học vấn,… f. Phương pháp đánh giá tính điểm 6 Bảng 1.
