Tổng quan nghiên cứu

Khu vực nông thôn Việt Nam hiện chiếm gần 70% dân số cả nước, đóng vai trò nền tảng trong ổn định kinh tế và an sinh xã hội. Tuy nhiên, kết cấu hạ tầng kỹ thuật thiếu đồng bộ cùng phương thức sản xuất phân tán đã tạo nên rào cản lớn cho quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa nông nghiệp. Huyện Ân Thi, tỉnh Hưng Yên gồm 1 thị trấn và 20 xã, nằm trên trục kết nối Quốc lộ 38 và Tỉnh lộ 200, sở hữu tiềm năng phát triển nông nghiệp hàng hóa nhưng điểm xuất phát về hạ tầng và tích lũy ngân sách còn nhiều hạn chế.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là đánh giá toàn diện tình hình thực hiện quy hoạch xây dựng nông thôn mới trên địa bàn huyện Ân Thi giai đoạn 2011 - 2016, phân tích sâu các nhân tố tác động tại hai xã đại diện là Hạ Lễ và Đa Lộc, từ đó xác lập hệ thống giải pháp khả thi nhằm đẩy nhanh tiến độ thực hiện quy hoạch giai đoạn tiếp theo. Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát toàn bộ 21 đơn vị hành chính cấp xã của huyện, với các mốc dữ liệu kinh tế - xã hội cập nhật đến ngày 31 tháng 12 năm 2016.

Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc khi cung cấp bức tranh định lượng rõ nét về sự thay đổi diện mạo nông thôn: toàn huyện đạt 328 tiêu chí, tăng 193 tiêu chí so với năm 2011 và đạt bình quân 16,40 tiêu chí trên mỗi xã. Kết quả luận văn đóng vai trò là cơ sở khoa học giúp chính quyền địa phương điều chỉnh phương án quy hoạch không gian sản xuất và phân bổ nguồn lực công hiệu quả hơn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp của hai nền tảng lý thuyết lớn:

Lý thuyết phát triển nông thôn bền vững của Ngân hàng Thế giới khẳng định phát triển nông thôn là quá trình cải thiện đa chiều về kinh tế, văn hóa và môi trường nhằm mở rộng phúc lợi cho cộng đồng.

Lý thuyết hiện đại hóa nông nghiệp và phong trào Làng Mới Saemaul Undong của Hàn Quốc nhấn mạnh nguyên tắc tự giác, hợp tác và phát huy nội lực của cộng đồng dân cư kết hợp cùng sự hỗ trợ có định hướng từ Nhà nước.

Bên cạnh đó, nghiên cứu làm rõ bốn khái niệm trụ cột:

Khái niệm nông thôn: Vùng lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị, do Ủy ban nhân dân cấp xã quản lý với cơ cấu dân cư chủ yếu hoạt động sản xuất nông nghiệp.

Khái niệm phát triển nông thôn: Chiến lược tổng thể liên ngành nhằm nâng cao toàn diện đời sống vật chất và tinh thần của cư dân địa phương.

Khái niệm quy hoạch nông thôn mới: Sự sắp xếp, bố trí hợp lý các khu chức năng, hạ tầng kỹ thuật, xã hội và bảo vệ môi trường phù hợp với đặc thù kinh tế từng vùng.

Khái niệm Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới: Bộ chuẩn mực 19 tiêu chí do Thủ tướng Chính phủ ban hành theo Quyết định số 491/QĐ-TTg, làm thước đo đánh giá mức độ văn minh và hiện đại hóa làng xã.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài kết hợp chặt chẽ giữa dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp. Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ các báo cáo định kỳ giai đoạn 2010 - 2016 của Ủy ban nhân dân huyện Ân Thi, Chi cục Thống kê và Phòng Tài nguyên và Môi trường. Dữ liệu sơ cấp được tạo lập thông qua khảo sát thực địa bằng 100 phiếu điều tra hộ gia đình tại 2 xã nghiên cứu điểm là Hạ Lễ và Đa Lộc.

Phương pháp chọn mẫu áp dụng là chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên. Toàn huyện được phân thành 2 nhóm: nhóm thực hiện tốt với 7 xã đạt 19/19 tiêu chí và nhóm thực hiện khá gồm 13 xã đạt từ 14 đến 16 tiêu chí. Từ đó, xã Hạ Lễ được chọn đại diện cho nhóm hoàn thành xuất sắc và xã Đa Lộc đại diện cho nhóm đang trong quá trình hoàn thiện. Việc lựa chọn này đảm bảo tính đại diện cao, phản ánh chính xác các khó khăn và thuận lợi của địa phương.

Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm Microsoft Excel thông qua các kỹ thuật thống kê mô tả, phân tích số tuyệt đối, số tương đối và phương pháp so sánh đối chiếu đa mốc thời gian trước và sau khi triển khai đề án quy hoạch giai đoạn 2011 - 2016.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình thực hiện quy hoạch xây dựng nông thôn mới tại huyện Ân Thi giai đoạn 2011 - 2016 ghi nhận những chuyển biến mang tính bước ngoặt:

Thứ nhất, kinh tế địa phương tăng trưởng ấn tượng đi đôi với sự dịch chuyển mạnh mẽ của cơ cấu ngành. Tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân toàn huyện tăng từ 11,00% năm 2010 lên 13,80% năm 2016. Tỷ trọng ngành nông nghiệp giảm mạnh từ 57,00% xuống còn 31,20%, trong khi tỷ trọng công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp tăng vọt từ 17,00% lên 35,00%, vượt qua nông nghiệp để trở thành khu vực kinh tế chiếm tỷ trọng lớn nhất.

Thứ hai, số lượng tiêu chí nông thôn mới đạt chuẩn tăng trưởng vượt bậc trên quy mô toàn huyện. Từ xuất phát điểm thấp năm 2011, đến cuối năm 2016 toàn huyện đã đạt 328 tiêu chí, tăng 193 tiêu chí, nâng mức bình quân lên 16,40 tiêu chí trên một xã. Cơ cấu phân hạng ghi nhận 7 xã đạt chuẩn tuyệt đối 19/19 tiêu chí chiếm tỷ lệ 33,33%, 1 xã đạt 16 tiêu chí, 11 xã đạt 15 tiêu chí và chỉ còn 1 xã đạt 14 tiêu chí, không còn xã nào dưới 14 tiêu chí.

Thứ ba, sự phân hóa tiến độ rõ nét giữa hai địa bàn nghiên cứu điểm phản ánh vai trò của công tác tổ chức và huy động nguồn lực. Xã Hạ Lễ đã hoàn thành trọn vẹn 19/19 tiêu chí, về đích đúng lộ trình quy hoạch. Ngược lại, xã Đa Lộc có sự bứt phá mạnh mẽ khi nâng tổng số tiêu chí đạt chuẩn từ 5/19 tiêu chí năm 2011 lên 15/19 tiêu chí năm 2016, tăng thêm 10 tiêu chí nhưng vẫn gặp khó khăn ở các tiêu chí hạ tầng giao thông và môi trường.

Thứ tư, bước tiến vượt trội trong phát triển hạ tầng và đào tạo việc làm. Toàn huyện đã nâng cấp và cứng hóa gần 200 km đường giao thông nông thôn; riêng năm 2016 đã hoàn thành 42,1 km trên tổng số 47,8 km đường giao thông theo cơ chế hỗ trợ xi măng, đạt 88,08% kế hoạch. Tỷ lệ lao động qua đào tạo nghề đạt 17% vào năm 2016 nhờ đào tạo mới 2.800 học viên.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi giúp huyện Ân Thi đạt được thành quả trên xuất phát từ sự chỉ đạo quyết liệt của hệ thống chính trị và việc vận dụng sáng tạo cơ chế hỗ trợ vật liệu xây dựng kết hợp hiến đất làm đường. Khi minh họa dữ liệu qua biểu đồ cơ cấu nguồn vốn và bảng đối chiếu tiêu chí, người đọc thấy rõ sự đóng góp của nguồn vốn xã hội hóa và nhân dân chiếm tỷ trọng chủ đạo, tương tự bài học thành công từ tỉnh Hưng Yên khi huy động gần 28 nghìn tỷ đồng trong 5 năm.

Tuy nhiên, so với mục tiêu chung của vùng Đồng bằng sông Hồng đạt 23,5% số xã chuẩn hóa nông thôn mới vào năm 2015, huyện Ân Thi dù có 7 xã đạt chuẩn nhưng vẫn bộc lộ hạn chế về nợ đọng xây dựng cơ bản và nguy cơ ô nhiễm môi trường nước mặt. Chất lượng quy hoạch sản xuất tại xã Đa Lộc chưa thực sự đồng bộ do quy mô trang trại còn nhỏ, dẫn đến giá trị gia tăng chưa cao.

Đề xuất và khuyến nghị

Tối ưu hóa quy hoạch sử dụng đất và nâng cấp hạ tầng sản xuất: Ủy ban nhân dân huyện Ân Thi cùng Phòng Tài nguyên và Môi trường cần tiến hành rà soát, điều chỉnh quy hoạch sử dụng đất cấp xã đến năm 2020. Mục tiêu hoàn thiện 100% hệ thống kênh mương nội đồng và cứng hóa toàn bộ 47,8 km đường giao thông nông thôn còn lại, tập trung nguồn lực đưa xã Đa Lộc đạt chuẩn tiêu chí số 2 và số 3 trước quý IV năm 2018.

Đẩy mạnh đào tạo nghề gắn với chuyển dịch cơ cấu việc làm: Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội phối hợp với Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn triển khai các lớp dạy nghề ngắn hạn cho khoảng 3.000 lao động mỗi năm. Target metric đặt ra là nâng tỷ lệ lao động qua đào tạo từ 17% năm 2016 lên mức 30% vào năm 2020, tạo điều kiện cung ứng nhân lực cho 185 doanh nghiệp đang đăng ký kinh doanh trên địa bàn.

Đa dạng hóa cơ chế huy động vốn và kiểm soát nợ đọng công: Ban Chỉ đạo xây dựng nông thôn mới huyện Ân Thi cần áp dụng chính sách đấu giá quyền sử dụng đất dôi dư để tạo nguồn thu hợp pháp cho ngân sách cấp xã. Mục tiêu huy động vốn ngoài ngân sách đạt trên 65% tổng mức đầu tư hạ tầng, đồng thời kiểm soát chặt chẽ các dự án đầu tư công, cam kết xử lý dứt điểm nợ đọng xây dựng cơ bản trước năm 2020.

Tăng cường truyền thông và phát huy quy chế dân chủ cơ sở: Ủy ban Mặt trận Tổ quốc huyện chủ trì phát động các chiến dịch tuyên truyền chuyên đề, nâng cao mức độ hiểu biết của 100% hộ dân về quyền lợi và trách nhiệm xây dựng nông thôn mới. Phấn đấu đạt trên 95% tỷ lệ hài lòng của người dân trong các đợt khảo sát đánh giá công nhận xã đạt chuẩn nông thôn mới giai đoạn 2017 - 2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Cán bộ quản lý nhà nước và Ban Chỉ đạo nông thôn mới các cấp: Luận văn cung cấp khung phương pháp đánh giá thực tiễn và bài học kinh nghiệm trong việc chỉ đạo điều hành, xử lý các nút thắt về phân bổ vốn và triển khai 19 tiêu chí quốc gia tại cấp huyện và xã.

Chuyên viên ngành quản lý đất đai và quy hoạch xây dựng: Tài liệu mang lại góc nhìn chuyên sâu về cách thức lập bản đồ quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch hệ thống giao thông thủy lợi và kỹ thuật chỉnh trang các khu dân cư nông thôn truyền thống.

Học viên cao học và nhà nghiên cứu học thuật: Đề tài là nguồn tài liệu tham khảo giá trị về mô hình nghiên cứu kết hợp giữa số liệu thống kê thứ cấp 6 năm và khảo sát sơ cấp 100 mẫu điều tra, giúp định hướng phương pháp luận cho các công trình nghiên cứu phát triển nông thôn.

Các tổ chức tín dụng, hợp tác xã và doanh nghiệp đầu tư nông nghiệp: Nghiên cứu phác thảo bức tranh tổng thể về tiềm năng kinh tế với 480 trang trại và gia trại tại huyện Ân Thi, hỗ trợ các đơn vị xây dựng phương án liên kết chuỗi giá trị và giải ngân vốn vay hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

Đề tài đánh giá quy hoạch nông thôn mới tại huyện Ân Thi dựa trên những cơ sở pháp lý trọng tâm nào?

Luận văn căn cứ vào Quyết định số 491/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về ban hành Bộ tiêu chí quốc gia nông thôn mới, Quyết định số 800/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2010 - 2020 và Thông tư liên tịch số 26/2011/TTLT-BNNPTNT-BKHĐT-BTC hướng dẫn thực hiện chương trình.

Tiến độ thực hiện tiêu chí nông thôn mới của huyện Ân Thi giai đoạn 2011 - 2016 đạt kết quả ra sao?

Đến cuối năm 2016, toàn huyện đạt tổng cộng 328 tiêu chí, tăng 193 tiêu chí so với năm 2011, mức bình quân đạt 16,40 tiêu chí trên một xã. Trong đó có 7 xã hoàn thành trọn vẹn 19/19 tiêu chí, 1 xã đạt 16 tiêu chí, 11 xã đạt 15 tiêu chí và 1 xã đạt 14 tiêu chí.

Vì sao có sự chênh lệch lớn về kết quả giữa xã Hạ Lễ và xã Đa Lộc?

Xã Hạ Lễ hoàn thành 19/19 tiêu chí nhờ huy động tốt nguồn lực xã hội hóa và hoàn thiện sớm quy hoạch đất đai. Ngược lại, xã Đa Lộc xuất phát điểm rất thấp với 5 tiêu chí năm 2011, tuy tăng lên 15 tiêu chí năm 2016 nhưng còn gặp khó khăn về kinh phí xây dựng hạ tầng giao thông và xử lý rác thải.

Cơ cấu kinh tế huyện Ân Thi chuyển dịch như thế nào sau 6 năm thực hiện quy hoạch?

Cơ cấu kinh tế chuyển dịch đúng hướng công nghiệp hóa: tỷ trọng nông nghiệp giảm từ 57,00% năm 2010 xuống 31,20% năm 2016; tỷ trọng công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp tăng mạnh từ 17,00% lên 35,00%; thương mại và dịch vụ tăng từ 26,00% lên 33,80%.

Thách thức môi trường lớn nhất mà huyện Ân Thi cần giải quyết sau năm 2016 là gì?

Huyện đối mặt với tình trạng ô nhiễm nguồn nước mặt tại các ao hồ, kênh mương do nước thải sinh hoạt chưa qua xử lý, chất thải từ làng nghề và vỏ bao bì thuốc bảo vệ thực vật xả bừa bãi trên đồng ruộng, đòi hỏi phải đầu tư đồng bộ hệ thống thu gom và xử lý rác thải tập trung.

Kết luận

Toàn huyện Ân Thi đã nâng tổng số tiêu chí nông thôn mới đạt chuẩn từ 135 tiêu chí năm 2011 lên 328 tiêu chí năm 2016, bình quân đạt 16,40 tiêu chí trên một xã.

Huyện có 7 xã xuất sắc hoàn thành trọn vẹn 19/19 tiêu chí nông thôn mới, bộ mặt hạ tầng nông thôn có bước khởi sắc vượt bậc với gần 200 km đường giao thông được nâng cấp.

Cơ cấu kinh tế chuyển dịch tích cực, đưa tỷ trọng công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp chiếm 35,00% và tốc độ tăng trưởng kinh tế năm 2016 đạt 13,80%.

Đóng góp khoa học then chốt của luận văn là xây dựng hệ thống dữ liệu thực chứng và đề xuất 7 nhóm giải pháp đồng bộ cho cấp huyện và cấp xã trong tổ chức thực thi quy hoạch đất đai nông thôn.

Giai đoạn 2017 - 2020, các cấp chính quyền huyện Ân Thi cần tập trung hoàn thiện 100% các tiêu chí còn lại tại 14 xã chưa đạt chuẩn, ưu tiên xử lý dứt điểm ô nhiễm môi trường và phát huy vai trò chủ thể của người dân để xây dựng nông thôn mới phát triển toàn diện và bền vững.