Chương 1. CƠ SỞ KHOA HỌC NGHIÊN CỨU DU LỊCH NÔNG THÔN 1. TỔNG QUAN VỀ DU LỊCH NÔNG THÔN 1. Khái niệm, đặc điểm, các loại hình của du lịch nông thôn a.
Khái niệm Khi đề cập đến du lịch nông thôn, một trong những định nghĩa phổ biến nhất về du lịch nông thôn được nhiều học giả trích dẫn là của tác giả Bernard Lane [18]. Theo đó, du lịch nông thôn với hình thức thuần túy nhất là loại hình du lịch: - Được diễn ra ở những khu vực nông thôn; - Thiết thực cho nông thôn - hoạt động dựa trên những đặc điểm tiêu biểu của những khu vực nông thôn với quy mô kinh doanh nhỏ, không gian mở, được tiếp xúc trực tiếp và hòa mình vào thế giới thiên nhiên, những di sản văn hóa, xã hội và văn hóa truyền thống ở làng xã; - Có quy mô nông thôn - bao gồm các công trình xây dựng cũng như quy mô khu định cư thường nhỏ (thôn, bản) - Dựa trên đặc điểm, yếu tố truyền thống, phát triển chậm và được tổ chức chặt chẽ, gắn kết với các hộ dân địa phương. Được phát triển và quản lý chủ yếu bởi địa phương phục vụ lợi ích lâu dài của dân cư trong làng xã; - Với nhiều loại hình, thể hiện đặc tính đa dạng về môi trường, kinh tế, lịch sử, địa điểm của mỗi nông thôn. Theo từ điển du lịch [17] thì du lịch nông thôn (Rural tourism) được giải thích như sau: du lịch nông thôn là loại hình khai thác các v ng nông thôn như một nguồn tài nguyên và đáp ứng nhu cầu của cư dân đô thị trong việc tìm kiếm không gian yên tĩnh và giải trí ngoài trời hơn là chỉ liên quan đến thiên nhiên.
Du lịch nông thôn bao gồm các chuyến thăm vườn quốc gia và công viên công cộng, du lịch di sản trong khu vực nông thôn, các chuyến đi tham quan danh lam thắng cảnh, thưởng thức cảnh quan nông thôn và du lịch nông nghiệp. Nói chung, khu vực nông thôn hấp dẫn nhất đối với khách du lịch là những vùng ven khu nông nghiệp, thường là v ng dân cư thưa thớt, vùng biệt lập hoặc những vùng cao, miền núi ít được biết đến. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tại nhiều nơi trên thế giới, du lịch nông thôn được định nghĩa là: “Tất cả các loại hình du lịch diễn ra trong khu vực nông thôn” [13] “ ao gồm một loạt các hoạt động, dịch vụ và tiện nghi được cung cấp bởi nông dân nhằm thu hút khách du lịch đến khu vực nông thôn” [15] “ Là lĩnh vực hoạt động du lịch chuyên sâu với đối tượng tham gia là các du khách có nhu cầu tương tác với môi trường nông thôn và các cộng đồng địa phương” [23] Như vậy, du lịch nông thôn là loại hình du lịch trong đó nông nghiệp, sinh hoạt, nghề truyền thống, cảnh quan.vốn chưa được xem là tài nguyên du lịch, giờ được sử dụng như những tài nguyên du lịch dành cho du khách tiếp xúc, trải nghiệm với đời sống nông thôn. Việc này phụ thuộc vào phương pháp phát triển nhưng có nghĩa là tất cả mọi nông thôn đều có khả năng trở thành điểm đến du lịch [11].
Ở nước ta, khái niệm du lịch nông thôn vẫn chưa được nhắc tới trong các văn bản pháp lí. Nó được nhắc tới với nhiều tên gọi khác nhau như du lịch trang trại, du lịch miệt vườn, du lịch sông nước, du lịch làng nghề, du lịch sinh thái,…mỗi loại hình du lịch này đều phản ánh yếu tố cốt l i để tạo ra đặc trưng của loại hình du lịch nông thôn. Du lịch nông thôn là một hướng để đa dạng hóa hoạt động kinh tế nông thôn. Nó là một tập hợp thể loại du lịch, dựa trên sự khác biệt của tài nguyên thiên nhiên, nhân văn, sự kiện và sản vật nông thôn để thu hút khách.
Như vậy, sản phẩm du lịch nông thôn = sự khác biệt của tài nguyên ở làng quê + dịch vụ ở làng quê + sản phẩm của làng quê [6]. Trong nghiên cứu này, khái niệm du lịch nông thôn được hiểu một cách đơn giản là các hoạt động du lịch diễn ra ở vùng nông thôn, giới thiệu về cuộc sống nông thôn cùng các giá trị văn hóa, lịch sử của địa phương. Đặc điểm của du lịch nông thôn Du lịch nông thôn có những đặc điểm sau:[1] - Có nền tảng là nông nghiệp: Du lịch nông thôn là một loại hình du lịch đưa du khách về với làng quê, đến với không gian của thôn dã để thưởng thức những cảnh quan, hoạt động sản xuất 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nông nghiệp, các sản phẩm nông nghiệp, đời sống của người nông dân,…c ng với nhiều sản phẩm du lịch khác. Du lịch nông thôn có điều kiện phát triển dựa trên nông nghiệp.
- Mô hình du lịch nông thôn thay đổi theo thời gian, không gian: Khác với những mô hình du lịch khác, du lịch nông thôn tạo sức hút cho du khách bởi sự dễ thay đổi. Ví dụ như khi đến với nông thôn vào m a lũ các bạn sẽ thấy các hoạt động nơi đây đều gắn với thuyền bè, khi hết lũ thì cảnh quan nơi đây lại thay đổi với những cánh đồng lúa xanh mướt, những vườn trái cây bạt ngàn, hoặc trồng các loại cây ăn trái khác nhau, có lúc là cả vườn quýt hồng, có khi là cả vườn xoài xanh thẫm,… cảnh quan đa dạng, dễ thay đổi nên thu hút được sự chú ý của du khách. Tính thời vụ trong du lịch nông thôn có ảnh hưởng lớn đến kết quả và hiệu quả kinh doanh du lịch. Du khách đến vùng du lịch nông thôn vào m a cây trái, m a lúa chín,… sẽ thấy thích thú hơn rất nhiều so với thời điểm hết vụ.
- Không cạnh tranh với các loại hình du lịch khác nhưng sự cạnh tranh trong ngành thì rất lớn: Điều này thể hiện rất rõ trong mối quan hệ giữa các hoạt đông du lịch do du lịch nông thôn gắn liền với nhiều hoạt động và nhiều loại hình du lịch như du lịch sinh thái, du lịch văn hóa - lịch sử, tham quan làng nghề,…Mối quan hệ này là sự tương hỗ giữa các hoạt động du lịch, các loại hình này bổ sung qua lại nhằm một mục đích là đáp ứng được nhu cầu của du khách. Tuy nhiên sự cạnh tranh trong ngành thì rất lớn, do điều kiện tự nhiên gần như tương đồng trên một khu vực lãnh thổ, chỉ có một vài nét riêng biệt đối với một số nơi nên sản phẩm du lịch bên cạnh cái riêng cũng có nhiều nét chung, từ đó tạo ra sức cạnh tranh lớn đối với các vùng, giữa các chủ cơ sở trong một vùng với nhau. - Loại hình du lịch nông thôn dễ phát sinh những hình thái biến tấu : Do đây là một loại hình tổng hợp, là tập hợp của nhiều loại hình hoạt động du lịch nên nó không có nét riêng biệt, hay một loại sản phẩm đặc thù nào hết, từ đó làm cho loại hình này trở nên phong phú, đa dạng hơn, biến đổi nhanh. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Du lịch nông thôn có tính tổng hợp và liên kết: Nhiều loại hình du lịch ở địa phương như tham quan cảnh đẹp, tham quan di tích lịch sử ở địa phương, các cơ sở sản xuất đặc sản vùng, tham quan các làng nghề truyền thống của v ng nông thôn đó, du lịch sinh thái, du lịch văn hóa của v ng,… đan xen với du lịch nông nghiệp - Có tính liên ngành và liên vùng cao : Tính liên ngành như ta đã thấy đó là mối quan hệ chặt chẽ giữa các loại hình du lịch như du lịch miệt vườn, tham quan trang trại, tham quan làng nghề truyền thống hay tìm hiểu văn hóa địa phương,… đều có thể kết hợp với du lịch nông thôn.
Còn tính liên v ng đó là sự kết hợp để mở rộng quy mô của loại hình du lịch này. Đối với những địa phương gần nhau thì loại hình du lịch này rất thích hợp cho việc kết nối cùng phát triển, vì bên cạnh cái chung thì mỗi địa phương sẽ có các sản phẩm du lịch riêng dễ dàng thu hút du khách và tăng nguồn lợi cho các vùng. - Du lịch nông thôn đòi hỏi cao về chất lượng môi trường: Yêu cầu không khí trong lành, yên tĩnh, thanh bình, thoáng mát là điểm nổi bật của loại hình du lịch này. Chính điều này đã làm cho nhiều du khách muốn tìm tới làng quê, nông thôn để gần gũi với thiên nhiên.
- Đối tượng chủ yếu là khách đô thị: Loại hình này thu hút nhiều du khách khác nhau nhưng chủ yếu vẫn là du khách đến từ các thành thị, vì nhịp sống hối hả, tấp nập, môi trường bị ô nhiễm trầm trọng, không gian chật hẹp, cùng với cách sống hời hợt trong mối quan hệ thường ngày làm cho những người sống ở đô thị có nhu cầu tìm đến nơi có môi trường sống với bầu không khí trong lành, yên tĩnh tránh xa những tiếng ồn, không gian rộng lớn, thoải mái, cùng với sự thân thiện trong lối sống của người dân quê. - Chủ thể tham gia du lịch: Không chỉ có du khách, nhà cung ứng, hay một chủ sở hữu nào cả mà chủ thể ở đây là bao gồm tất cả du khách, nhà cung ứng, chủ cơ sở, cả cộng đồng, dân cư của vùng nông thôn này. - Nhấn mạnh vai trò của chính quyền địa phương: Chính quyền địa phương có vai trò rất quan trọng trong việc quản lí, tổ chức vì nếu chính quyền địa phương quản lí không tốt hoặc nhận thức của các chủ thể tổ 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chức du lịch nông nghiệp không đầy đủ thì những xung đột về môi trường và văn hóa giữa chủ thể tổ chức du lịch nông nghiệp, du khách với công đồng dân cư địa phương sẽ phát sinh. Các loại hình du lịch nông thôn Theo Theo Cẩm nang thực tiễn phát triển du lịch nông thôn Việt Nam [11] thì loại hình du lịch nông thôn rất đa dạng do tài nguyên trong các khu vực nông thôn rất phong phú.
Có thể kể tên các loại hình du lịch trên cơ sở vận dụng đặc trưng ở từng khu vực nông thôn đó là du lịch di sản văn hóa (Heritage tourism), du lịch văn hóa (Cultural tourism), du lịch làng nghề truyền thống (Craft tourism), du lịch cộng đồng (Community based tourism), du lịch sinh thái (Eco-tourism), du lịch nông sinh học (Agro-tourism) v. Điều quan trọng trong phát triển du lịch nông thôn là vận dụng tính đặc sắc có ở từng v ng nông thôn đó.1 liệt kê một số nét hấp dẫn của du lịch nông thôn.