CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1. Khái niệm về nhựa - Nhựa (plastic) không có trong thiên nhiên mà do con người chế tạo ra. - Nhựa là các chất dẻo hoặc các hợp chất cao phân tử được tổng hợp từ dầu hỏa hoặc các chất từ khí tự nhiên.
- Nhựa là tên gọi chung cho rất nhiều loại chất dẻo, mỗi loại có những đặc tính và chức năng khác nhau. Khái niệm rác thải nhựa Rác thải nhựa là những chất không được phân hủy trong nhiều môi trường. Bao gồm nhiều loại chai lọ, túi đựng hay đồ chơi cũ… Chất thải ni lông gồm các bao bì bằng nhựa polyethylene (PE) sau khi sử dụng trở thành rác thải. Trong rác thải sinh hoạt còn có các loại nhựa khác cũng có chứa các loại nhựa phế thải.
Rác thải ni lông thực chất là một hỗn hợp nhựa, trong đó chiếm phần lớn là nhựa PE. [1] Những sản phẩm làm bằng nhựa đã qua sử dụng hoặc không được dùng đến và bị đem bỏ thì đều được gọi chung là rác thải nhựa. Một vài rác thải nhựa thường gặp là: túi nhựa, chai nhựa, ống hút nhựa, cốc nhựa,… Điểm chung của các sản phẩm này là chúng có thời gian phân hủy vô cùng lâu, một vài loại tốn mất vài trăm đến vài nghìn năm mới có thể hoàn toàn phân hủy. Ô nhiễm rác thải nhựa Ô nhiễm rác thải nhựa (hay ô nhiễm chất dẻo) là hiện tượng các loại rác thải nhựa được xả bừa bãi ra môi trường tích tụ lại, gây ra những ảnh hưởng xấu đến với môi trường, sức khỏe của con người và các loại động vật khác.
Hiện tượng ô nhiễm rác thải nhựa còn được gọi là ô nhiễm trắng. Đây là cụm từ mà các nhà khoa học dùng để chỉ tình trạng ô nhiễm do túi nilon gây ra cho môi trường. Khái niệm về nhận thức - Quá trình và kết quả phản ánh và tái hiện hiện thực trong tư duy, quá trình con người nhận biết, hiểu biết thế giới khách quan hoặc kết quả của quá trình đó. [2] 3 - Nhận thức là quá trình biện chứng của sự phản ánh thế giới khách quan trong ý thức con người, nhờ đó con người tư duy và không ngừng tiến đến gần khách thể.
[2] - Hoạt động bảo vệ môi trường là hoạt động giữ cho môi trường trong sạch, phòng ngừa, hạn chế tác động xấu đối với môi trường, ứng phó sự cố môi trường, khắc phục ô nhiễm, suy thoái, phục hồi và cải thiện môi trường, khai thác sử dụng hợp lý và tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ đa dạng sinh học. NGUỒN GỐC PHÁT SINH RÁC THẢI NHỰA Chất thải nhựa sinh hoạt phát sinh từ hoạt động sinh hoạt hằng ngày của con người. Hàng ngày chất thải nhựa sinh hoạt ở các đô thị được phát sinh từ các nguồn sau: - Chất thải sinh hoạt của người dân, khách vãng lai, du lịch, thực phẩm dư thừa nilon, nhựa, chai nước nhựa, các chất thải nguy hại. - Chất thải nhựa từ các chợ, tụ điểm buôn bán, nhà hàng, khách sạn, khu vui chơi giải trí, khu văn hóa.
- Chất thải nhựa sinh hoạt từ các viện nghiên cứu, cơ quan, trường học. - Chất thải nhựa sinh hoạt của công nhân trong các công trình xây dựng, cải tạo và nâng cấp. - Chất thải nhựa sinh hoạt của công nhân trong nhà máy, xí nghiệp, khu công nghiệp. [1] Khu dân cư, khách du lịch Cơ quan, Nhà hàng, trường học khách sạn Rác thải nhựa Công nhân Khu vui chơi công trình giải trí Nhà má xí nghiệp Hình 1.
Sơ đồ nguồn phát sinh rác thải nhựa. MỐI QUAN HỆ GIỮA MÔI TRƯỜNG VÀ RÁC THẢI NHỰA Môi trường bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi rác thải nhựa. Gây nên ô nhiễm môi trường đất, nước, không khí… Để cải thiện môi trường, chúng ta nên nhận thức được trách nhiệm và ý thức của bản thân mỗi người. Vì vậy, mọi người nên thực hiện quản lý môi trường.
Quản lý môi trường là sự tác động liên tục, có tổ chức, có phương hướng và mục đích của chủ thể (con người, địa phương, quốc gia, tổ chức quốc tế) đối với một đối tượng nhất định (môi trường sống) nhằm khôi phục, duy trì và cải thiện tốt hơn môi trường sống của con người trong khoảng thời gian nhất định. THỰC TRẠNG VỀ RÁC THẢI NHỰA HIỆN NAY 1. Vấn đề ở Việt Nam Dựa theo báo cáo của Hiệp hội nhựa, năm 2015, Việt Nam sản xuất và tiêu thụ khoảng 5 triệu tấn nhựa, trong đó, khoảng 80% nguyên liệu nhập khẩu sử dụng từ nhựa phế liệu. Chỉ số tiêu thụ nhựa trên đầu người tại Việt Nam tăng nhanh từ 3,8kg/năm/người năm 1990, tăng lên 41kg/năm/người vào năm 2015, hơn 10 lần so với năm 1990.
[3] Tại Việt Nam, thống kê bình quân, mỗi hộ gia đình sử dụng khoảng 1 kg túi nilon/tháng. Riêng Hà Nội và TP Hồ Chí Minh trung bình mỗi ngày thải ra môi trường khoảng 80 tấn nhựa và nilon. Đáng chú ý, lượng chất thải nhựa và túi nilon cả nước chiếm khoảng 8-12% trong chất thải rắn sinh hoạt. Nếu trung bình khoảng 10% lượng chất thải nhựa và túi nilon không được tái sử dụng mà thải bỏ hoàn toàn thì lượng chất thải nhựa và túi nilon thải bỏ xấp xỉ khoảng 2,5 triệu tấn/năm, đây là gánh nặng cho môi trường, thậm chí dẫn tới thảm họa "ô nhiễm trắng".
[3] Theo đánh giá của Bộ TN&MT, lĩnh vực tái chế chất thải nhựa của Việt Nam vẫn chưa phát triển. Tỷ lệ phân loại chất thải tại nguồn rất thấp, hầu như các loại chất thải được dồn chung với nhau và được thu gom bởi các xe chở chất thải. Đơn cử như Thành phố Hồ Chí Minh, mỗi năm, có khoảng 250.000 tấn chất thải nhựa được tạo ra; trong đó, 48.000 tấn được chôn trong các bãi chôn lấp (đa số là nhựa có giá trị thấp) chiếm 19,2%; còn lại hơn 200.000 tấn chất thải nhựa được tái chế hoặc thải trực tiếp ra môi trường. [3] 5 Công nghệ tái chế nhựa được sử dụng ở các thành phố lớn của Việt Nam đã lỗi thời, hiệu quả thấp, chi phí cao và gây ô nhiễm môi trường.
Bên cạnh đó, hoạt động tái chế chất thải nhựa chưa được tổ chức với quy mô lớn, chủ yếu được thực hiện bởi các doanh nghiệp nhỏ nên hiệu quả thấp. Trong khi đó thói quen của người dân dùng túi nilon, đồ dùng nhựa một lần ngày càng gia tăng. Đáng lo ngại người dân vẫn chưa có thói quen phân loại rác sinh hoạt hàng ngày, việc lẫn các loại chất thải nhựa, đặc biệt là nilon tương đối phổ biến. Điều này càng khiến việc xử lý rác thải nhựa thêm khó khăn.
Rác thải nhựa tràn ngập tại ven bờ biển của Việt Nam. Với 112 cửa biển, 80% lượng rác thải biển của Việt Nam xuất phát từ các hoạt động trên đất liền. Hơn 50% lượng nhựa được tiêu thụ mỗi ngày nằm trong những sản phẩm nhựa dùng một lần. Có nghĩa rằng trong hàng triệu tấn nhựa sản xuất ra mỗi năm quá nửa trong số đó chỉ đem lại cho chúng ta cảm giác tiện ích trong ít phút như cốc nhựa, ống hút, túi nilon…Sau đó, những thứ này bị vứt ra môi trường và trở thành những thứ đồ nhựa vô dụng.
Nó tồn tại trong môi trường tự nhiên và trở nên vô cùng nguy hại. [3] Không chỉ là vấn đề môi trường hay sức khỏe con người, việc khắc phục ô nhiễm rác thải nhựa cũng gây tổn thất nặng nề cho kinh tế do phải tiêu tốn cho công tác làm sạch và tẩy độc. Ước tính, chỉ có 9% số rác thải nhựa được tái chế, khoảng 12% được đốt cháy, còn lại 79% vẫn đang tồn đọng trong các bãi chôn lấp, bãi rác và trong môi trường tự nhiên. Vấn đề trên thế giới Minh chứng rõ ràng nhất về thực trạng ô nhiễm rác thải nhựa đang được thể hiện qua những con số thống kê: - Lượng tiêu thụ đồ nhựa của cả thế giới: Thống kê của WHO cho biết mỗi phút cả thế giới tiêu thụ 1 triệu chai nhựa, mỗi năm có 5.000 tỷ túi nilon được sử dụng.
Chưa kể đến các loại sản phẩm làm từ nhựa khác như: đồ dùng, bàn, ghế, tã, đồ chơi… - Lượng rác thải đổ ra môi trường: Đến nay thế giới đã sản xuất ra 8,3 tỷ tấn nhựa, trong đó có 6,3 tỷ tấn là rác thải nhựa. Trung bình mỗi năm thế giới thải ra môi trường khoảng 300 triệu tấn rác thải nhựa, trong đó có khoảng 8 triệu tấn bị thải ra biển. Tổ chức Bảo vệ môi trường biển Ocean Conservancy còn dự báo là tới năm 2025, cứ 3 tấn cá sẽ có 1 tấn rác thải nhựa. - Tốc độ tăng trưởng nhanh chóng mặt: Trong 50 năm qua lượng nhựa được sử dụng tăng 20 lần, dự báo có thể gấp đôi trong 20 năm nữa.
Thống kê từ các tổ chức như WHO, EPA cho thấy trong số 6,3 tỷ tấn rác thải nhựa đang tồn tại trong môi trường thì chỉ có: - 9% rác thải nhựa được tái chế. - 12% rác thải nhựa được đốt. - 79% còn lại tồn tại trong môi trường tự nhiên, bao gồm cả môi trường biển. Dự báo năm 2025 sẽ có hơn 13 tỷ tấn rác thải nhựa được chôn lấp hoặc xả thẳng ra đại dương.
Con số này đang cho thấy việc xử lý, tái chế rác thải nhựa chưa mang lại hiệu quả cao. Chính thực trạng này đã khiến việc ô nhiễm rác thải nhựa trở nên báo động trên toàn cầu. Rác thải nhựa bị quá tải tại bãi thu gom. 7 Hiện chưa có thống kê nào về tổng số lượng rác thải nhựa mỗi quốc gia thải ra môi trường.
Tuy nhiên một báo cáo cơ quan môi trường EPA (Mỹ) đã thống kê được số lượng rác thải nhựa mỗi quốc gia thải ra biển.Trung Quốc và Indonesia lần lượt là hai quốc gia xả nhiều rác thải nhựa ra biển nhất hiện nay với 8,8 triệu tấn và 3,2 triệu tấn mỗi năm. Việt Nam hiện đứng thứ 4 sau Philippines với 1,8 triệu tấn rác thải nhựa. Top 12 quốc gia xả thải nhựa ra biển nhiểu nhất thế giới. Nhiều khu vực biển trên khắp thế giới cũng đang phải đối mặt với tình trạng ô nhiễm rác thải nhựa nghiêm trọng.
Chính quyền tại Hawaii đã phải đưa ra lời cảnh báo, khi phát hiện nhiều hòn đảo nổi lớn gồm toàn những rác thải bằng chất dẻo tiến sát bờ biển từ phía Tây Bắc. Tình trạng rác thải nhựa của một số nước trên thế giới. ẢNH HƯỞNG CỦA CHẤT THẢI NHỰA ĐỐI VỚI MÔI TRƯỜNG SINH THÁI, SỨC KHỎE CON NGƯỜI VÀ KINH TẾ XÃ HỘI 1. Tác động đến môi trường đất Chất dẻo hoạt động như chất gây ô nhiễm được phân loại thành vi, chất thải nhỏ, vừa và lớn dựa trên kích thước.