Luận văn thạc sĩ hus đánh giá tác động của biến đổi khí hậu và đề xuất giải pháp phát triển sinh kế thích ứng tại huyện cát hải tp hải phòng

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hus đánh giá tác động của biến đổi khí hậu và đề xuất giải pháp phát triển sinh kế thích ứng tại, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Hoàng Thị Ngọc Hà
• Người hướng dẫn: GS. TSKH. Trương Quang Học
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Biến Đổi Khí Hậu
• Đề tài: Đánh Giá Tác Động Của Biến Đổi Khí Hậu và Đề Xuất Giải Pháp Phát Triển Sinh Kế Thích Ứng Tại Huyện Cát Hải, TP. Hải Phòng
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4. Phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu
• 1.6. Ý nghĩa của đề tài
• 1.7. Cấu trúc của luận văn
• 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 2.1. Một số khái niệm
• 2.2. Khung lý thuyết của vấn đề nghiên cứu
• 2.3. Tính hệ thống và liên ngành trong nghiên cứu và triển khai (R&D) về BĐKH
• 2.4. Ứng phó với BĐKH theo tiếp cận dựa trên hệ sinh thái
• 2.5. Tổng quan tài liệu
• 2.5.1. Nghiên cứu trên thế giới
• 2.5.2. Nghiên cứu ở Việt Nam
• 2.5.3. Nghiên cứu tại Hải Phòng và huyện Cát Hải
• 2.5.4. Việc ứng dụng cách tiếp cận hệ thống và liên ngành/ dựa trên hệ sinh thái và thích ứng dựa vào cộng đồng trong các nghiên cứu về BĐKH và sinh kế
• 3. CHƯƠNG 2: ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN, CÁCH TIẾP CẬN, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ SỐ LIỆU
• 3.1. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 3.2. Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
• 3.2.1. Cách tiếp cận
• 3.2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN VỀ TÁC ĐỘNG CỦA BĐKH ĐẾN HỆ SINH THÁI – XÃ HỘI ĐẢO CÁT HẢI VÀ GIẢI PHÁP SINH KẾ THÍCH ỨNG ĐƯỢC ĐỀ XUẤT
• 4.1. Những đặc trưng về hệ sinh thái – xã hội của huyện Cát Hải
• 4.1.1. Đặc trưng về hệ sinh thái tự nhiên
• 4.1.2. Đặc trưng kinh tế-xã hội
• 4.1.3. Định hướng và Quy hoạch phát triển KT-XH của huyện Cát Hải giai đoạn đến 2015 – 2020
• 4.2. Diễn biến của các yếu tố thời tiết, khí hậu của huyện Cát Hải
• 4.2.1. Trong quá khứ và hiện tại
• 4.2.2. Trong tương lai (Kịch bản BĐKH và NBD của Tp. Hải Phòng)
• 4.3. Tác động và tác động tiềm tàng của BĐKH đến khu vực huyện Cát Hải
• 4.3.1. Đặc điểm chung về các mẫu điều tra thu thập thông tin
• 4.3.2. Đánh giá chung về tác động của BĐKH đến đảo Cát Hải
• 4.3.3. Tác động của BĐKH đến các hệ sinh thái tự nhiên
• 4.3.4. Tác động của BĐKH đến hệ xã hội - cộng đồng dân cư
• 4.3.5. Tác động của BĐKH nhìn từ góc độ giới
• 4.3.6. Tác động tiềm tàng của BĐKH đối với khu vực nghiên cứu
• 4.4. Khả năng chống chịu BĐKH của hệ sinh thái – xã hội xã Hoàng Châu, Văn Phong và thị trấn Cát Hải
• 4.5. Thực trạng phát triển sinh kế của xã Hoàng Châu, Văn Phong và thị trấn Cát Hải
• 4.6. Tác động từ sự thay đổi quy hoạch sử dụng đất trong Quy hoạch mới về phát triển KT-XH đảo Cát Hải
• 4.7. Đề xuất giải pháp phát triển sinh kế thích ứng BĐKH cho 3 xã, thị trấn
• 4.7.1. Cơ sở, nguyên tắc đề xuất
• 4.7.2. Đề xuất cụ thể các giải pháp sinh kế thích ứng BĐKH
• 4.7.3. Các yêu cầu cần đảm bảo khi áp dụng mô hình/ giải pháp sinh kế thích ứng
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Phụ lục 1: Các công cụ đã sử dụng để thu thập thông tin và đánh giá
• Phụ lục 2: Ví dụ về một trong ba mẫu phiếu điều tra sử dụng trong đánh giá tác động BĐKH và thực trạng sinh kế hộ trên đảo Cát Hải
• Phụ lục 3: Một số hình ảnh hoạt động

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đánh Giá Tác Động Biến Đổi Khí Hậu Tại Cát Hải

Biến đổi khí hậu (BĐKH) đang trở thành một trong những thách thức lớn nhất đối với sự phát triển bền vững của các khu vực ven biển, đặc biệt là huyện Cát Hải, Hải Phòng. Nơi đây không chỉ chịu ảnh hưởng của mực nước biển dâng mà còn phải đối mặt với các hiện tượng thời tiết cực đoan. Việc đánh giá tác động của BĐKH là cần thiết để hiểu rõ hơn về những rủi ro mà cộng đồng địa phương đang phải đối mặt.

1.1. Tác Động Của Biến Đổi Khí Hậu Đến Hệ Sinh Thái

Hệ sinh thái tại Cát Hải đang bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi BĐKH. Sự gia tăng nhiệt độ và mực nước biển dâng đã dẫn đến sự xói mòn bờ biển, làm giảm diện tích đất canh tác và ảnh hưởng đến nguồn lợi thủy sản. Các nghiên cứu cho thấy rằng, nếu không có biện pháp ứng phó kịp thời, hệ sinh thái sẽ tiếp tục suy giảm, ảnh hưởng đến sinh kế của người dân.

1.2. Tác Động Đến Kinh Tế Xã Hội Của Cộng Đồng

BĐKH không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn tác động trực tiếp đến kinh tế và xã hội của người dân Cát Hải. Nhiều hộ gia đình phụ thuộc vào nghề cá và nông nghiệp đang phải đối mặt với nguy cơ mất thu nhập do thiên tai và biến đổi khí hậu. Việc đánh giá tác động này là cần thiết để đưa ra các giải pháp hỗ trợ kịp thời.

II. Những Thách Thức Chính Từ Biến Đổi Khí Hậu Tại Cát Hải

Cát Hải đang phải đối mặt với nhiều thách thức từ BĐKH, bao gồm sự gia tăng tần suất và cường độ của các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão, lũ lụt. Những thách thức này không chỉ ảnh hưởng đến đời sống của người dân mà còn gây ra những tổn thất lớn về kinh tế.

2.1. Tăng Cường Tần Suất Thiên Tai

Sự gia tăng tần suất thiên tai đã gây ra nhiều thiệt hại cho cơ sở hạ tầng và sinh kế của người dân. Các cơn bão mạnh và lũ lụt thường xuyên xảy ra đã làm hư hại mùa màng và tài sản của người dân, dẫn đến tình trạng nghèo đói gia tăng.

2.2. Biến Đổi Môi Trường Biển

Môi trường biển tại Cát Hải cũng đang bị ảnh hưởng nặng nề bởi BĐKH. Sự xâm nhập mặn và ô nhiễm nước biển đã làm giảm chất lượng nguồn nước và ảnh hưởng đến các hệ sinh thái biển, từ đó tác động đến nghề cá và sinh kế của người dân.

III. Phương Pháp Đánh Giá Tác Động Biến Đổi Khí Hậu

Để đánh giá tác động của BĐKH tại Cát Hải, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học hiện đại. Việc thu thập dữ liệu từ các nguồn khác nhau sẽ giúp có cái nhìn toàn diện về tình hình hiện tại.

3.1. Phương Pháp Nghiên Cứu Định Tính

Phương pháp nghiên cứu định tính sẽ giúp thu thập thông tin từ cộng đồng địa phương về những thay đổi mà họ đã trải qua do BĐKH. Các cuộc phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm sẽ cung cấp cái nhìn sâu sắc về tác động của BĐKH đến đời sống hàng ngày.

3.2. Phương Pháp Nghiên Cứu Định Lượng

Phương pháp nghiên cứu định lượng sẽ được sử dụng để thu thập dữ liệu về các yếu tố khí hậu như nhiệt độ, lượng mưa và mực nước biển. Các số liệu này sẽ được phân tích để đánh giá mức độ tác động của BĐKH đến các hệ sinh thái và cộng đồng.

IV. Giải Pháp Phát Triển Sinh Kế Thích Ứng Tại Cát Hải

Để phát triển sinh kế bền vững cho người dân Cát Hải trong bối cảnh BĐKH, cần có các giải pháp thích ứng hiệu quả. Những giải pháp này không chỉ giúp cải thiện đời sống mà còn bảo vệ môi trường.

4.1. Đẩy Mạnh Nông Nghiệp Bền Vững

Phát triển nông nghiệp bền vững là một trong những giải pháp quan trọng. Việc áp dụng các phương pháp canh tác thân thiện với môi trường sẽ giúp tăng cường khả năng chống chịu của hệ sinh thái và cải thiện thu nhập cho người dân.

4.2. Phát Triển Nghề Cá Bền Vững

Nghề cá cũng cần được phát triển theo hướng bền vững. Việc áp dụng các công nghệ mới và quản lý nguồn lợi thủy sản hợp lý sẽ giúp bảo vệ nguồn tài nguyên biển và nâng cao sinh kế cho cộng đồng.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu

Kết quả nghiên cứu sẽ được ứng dụng vào thực tiễn để giúp cộng đồng địa phương có thể thích ứng với BĐKH. Các chương trình hỗ trợ và dự án phát triển sẽ được triển khai nhằm nâng cao khả năng chống chịu của người dân.

5.1. Các Chương Trình Hỗ Trợ Cộng Đồng

Các chương trình hỗ trợ cộng đồng sẽ được thiết kế để cung cấp kiến thức và kỹ năng cần thiết cho người dân trong việc ứng phó với BĐKH. Những chương trình này sẽ giúp nâng cao nhận thức và khả năng thích ứng của cộng đồng.

5.2. Đánh Giá Hiệu Quả Các Giải Pháp

Việc đánh giá hiệu quả của các giải pháp phát triển sinh kế sẽ giúp điều chỉnh và cải thiện các chương trình hỗ trợ. Các chỉ số đánh giá sẽ được thiết lập để theo dõi tiến độ và tác động của các giải pháp đã triển khai.

VI. Kết Luận Và Tương Lai Của Cát Hải Trong Bối Cảnh BĐKH

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy rằng, Cát Hải cần có những biện pháp cụ thể để ứng phó với BĐKH. Tương lai của huyện đảo này phụ thuộc vào khả năng thích ứng của cộng đồng và sự hỗ trợ từ các chính sách phát triển bền vững.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Chính Sách Hỗ Trợ

Chính sách hỗ trợ từ chính phủ và các tổ chức phi chính phủ là rất quan trọng trong việc giúp Cát Hải ứng phó với BĐKH. Những chính sách này cần được thiết kế để phù hợp với nhu cầu và điều kiện thực tế của cộng đồng.

6.2. Tương Lai Bền Vững Của Cát Hải

Tương lai bền vững của Cát Hải sẽ phụ thuộc vào sự kết hợp giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Cần có sự hợp tác chặt chẽ giữa các bên liên quan để đảm bảo rằng các giải pháp phát triển sinh kế được thực hiện hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Dải ven biển Việt Nam dài hơn 3.260 km đang đứng trước những hiểm họa nghiêm trọng do biến đổi khí hậu toàn cầu. Các dự báo khí hậu chỉ ra rằng nếu mực nước biển dâng cao 1m, Việt Nam sẽ đối mặt mức thiệt hại kinh tế ước tính lên tới 17 tỷ USD mỗi năm, tương đương 10% tổng sản phẩm quốc nội (GDP), đồng thời làm mất đi 12,3% diện tích đất trồng trọt và ảnh hưởng trực tiếp tới khoảng 20% dân số. Trong bối cảnh đó, huyện đảo Cát Hải thuộc thành phố Hải Phòng với tổng diện tích tự nhiên 345 km2, đặc biệt là khu vực đảo Cát Hải có diện tích khoảng 40 km2 với cao độ địa hình thấp chỉ từ 2,0 đến 2,5m so với mực nước biển, là tâm điểm chịu tổn thương nặng nề bởi triều cường, xâm nhập mặn và bão lũ cực đoan.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn tập trung vào việc giải quyết mâu thuẫn giữa suy thoái tài nguyên sinh thái do biến đổi khí hậu và áp lực chuyển đổi sinh kế khi quy hoạch phát triển kinh tế đảo Cát Hải chuyển dần từ nông nghiệp, diêm nghiệp sang dịch vụ công nghiệp và cảng biển. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm: phân tích xu thế biến đổi của các yếu tố khí hậu trong 30 năm qua; đánh giá toàn diện tính dễ bị tổn thương cùng năng lực chống chịu của hệ sinh thái xã hội tại 3 xã, thị trấn trọng điểm gồm Hoàng Châu, Văn Phong và thị trấn Cát Hải; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp phát triển sinh kế thích ứng bền vững cho cộng đồng dân cư địa phương.

Phạm vi nghiên cứu được triển khai thực địa trong thời gian 11 tháng (từ tháng 12/2013 đến tháng 11/2014) trên địa bàn 3 xã, thị trấn đại diện cho các phương thức mưu sinh chính như nuôi trồng thủy sản trên 469,16 ha và sản xuất muối trên 118,27 ha. Ý nghĩa của đề tài được thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn giúp bảo vệ nguồn sống của hơn 28% hộ dân phụ thuộc vào hệ sinh thái bãi triều, đồng thời hỗ trợ chính quyền địa phương lồng ghép chỉ số thích ứng vào kịch bản nước biển dâng từ 42 cm đến 86 cm tại khu vực Hải Phòng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng tích hợp của 3 khung lý thuyết và mô hình nghiên cứu khoa học tiên tiến:

• Tiếp cận thích ứng dựa trên hệ sinh thái (Ecosystem-based Adaptation - EbA): Được khởi xướng bởi Công ước Đa dạng sinh học và Ngân hàng Thế giới, lý thuyết này nhấn mạnh việc bảo tồn tính toàn vẹn của các hệ sinh thái tự nhiên như 88 ha rừng ngập mặn ven đảo để nâng cao năng lực chống chịu trước thiên tai và duy trì 4 nhóm dịch vụ hệ sinh thái gồm cung cấp, điều tiết, văn hóa và hỗ trợ sinh kế cho con người.
• Tiếp cận thích ứng dựa vào cộng đồng (Community-Based Adaptation - CBA): Đặt người dân bản địa làm trung tâm theo nguyên tắc thực hiện từ cộng đồng, dựa vào cộng đồng và làm lợi cho cộng đồng, kết hợp hài hòa phương pháp tiếp cận từ dưới lên với các định hướng chính sách quản lý từ trên xuống.
• Khung sinh kế bền vững của DFID (Bộ Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh): Mô hình phân tích mối tương tác đa chiều giữa bối cảnh dễ bị tổn thương, các định chế chính sách với 5 nguồn vốn sinh kế then chốt của hộ gia đình bao gồm nguồn vốn tự nhiên, vốn vật chất, vốn con người, vốn tài chính và vốn xã hội.

Các khái niệm chuyên ngành cốt lõi được chuẩn hóa trong nghiên cứu bao gồm: Biến đổi khí hậu (Climate Change), Tính dễ bị tổn thương (Vulnerability), Khả năng chống chịu thích ứng (Adaptive Resilience), Hệ sinh thái - xã hội (Socio-ecological System) và Sinh kế thích ứng với biến đổi khí hậu (Climate Change Adaptive Livelihood).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu đa tầng kết hợp giữa dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp thực địa:

• Nguồn dữ liệu thứ cấp: Thu thập chuỗi số liệu khí tượng thủy văn 30 năm (giai đoạn 1980 - 2013) từ trạm Phù Liễn và trạm hải văn Hòn Dáu; các kịch bản biến đổi khí hậu quốc gia; số liệu thống kê kinh tế xã hội và quy hoạch sử dụng đất năm 2013 của huyện Cát Hải.
• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Khảo sát chọn mẫu phân tầng có chủ đích với quy mô 145 mẫu đại diện gồm các hộ gia đình làm muối, nuôi trồng thủy sản, đánh bắt ven bờ, cán bộ lãnh đạo xã, chuyên viên quản lý và đại diện hội phụ nữ tại 3 xã, thị trấn Hoàng Châu, Văn Phong và Cát Hải; tập huấn cho 22 cộng tác viên địa phương nòng cốt để đồng hành thu thập thông tin.
• Phương pháp phân tích: Luận văn kết hợp phương pháp Đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA) thông qua 9 công cụ chuyên sâu (lịch mùa vụ thiên tai, bản đồ hiểm họa, ma trận rủi ro, sơ đồ Venn, phân tích SWOT) và Phương pháp đánh giá chỉ số rủi ro thiên tai khí hậu (CDRI) bằng ma trận 5x5. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này nhằm lượng hóa chính xác các chỉ báo định tính thành thang đo so sánh trên 5 phương diện vật chất, kinh tế, xã hội, môi trường tự nhiên và thể chế, bảo đảm phản ánh trung thực tri thức bản địa và gia tăng độ tin cậy khoa học trong suốt tiến trình 11 tháng nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực địa và xử lý dữ liệu đã chỉ ra 4 phát hiện quan trọng về hiện trạng sinh thái - xã hội tại đảo Cát Hải:

• Thứ nhất, hệ sinh thái rừng ngập mặn suy giảm nghiêm trọng gây đe dọa sinh kế bãi triều: Toàn đảo Cát Hải chỉ còn 88 ha rừng ngập mặn phân bố tại Hoàng Châu (29 ha), Đồng Bài (25 ha), thị trấn Cát Hải (19 ha) và Văn Phong (15 ha). Trong khi đó, có tới 28% số hộ dân tại xã Hoàng Châu phụ thuộc trực tiếp vào việc khai thác thủy sản tự nhiên dưới tán rừng ngập mặn với mức thu nhập chiếm hơn 40% tổng thu nhập hộ.
• Thứ hai, hoạt động nuôi trồng thủy sản đối mặt rủi ro thiên tai cực đoan: Tổng diện tích nuôi trồng thủy sản toàn đảo đạt 469,16 ha, tập trung lớn nhất tại thị trấn Cát Hải (85,4 ha), xã Văn Phong (53,5 ha) và xã Hoàng Châu (13,99 ha). Độ mặn nước biển dao động biên độ lớn từ 0,930% trong mùa mưa lên đến 3,111% trong mùa khô, kết hợp với biên độ triều cường từ 3,3 đến 3,9m khiến hơn 65% diện tích đầm nuôi đối mặt nguy cơ mất trắng khi xảy ra bão lớn hoặc nắng nóng kéo dài.
• Thứ ba, sinh kế diêm nghiệp truyền thống đứng trước nguy cơ xóa bỏ: Toàn huyện đảo còn 118,27 ha diện tích ruộng muối (Văn Phong 35,24 ha, thị trấn Cát Hải 15,28 ha, Hoàng Châu 6,87 ha), tuy nhiên hơn 80% người làm muối bày tỏ nguyện vọng chuyển đổi nghề nghiệp do số ngày mưa bất thường gia tăng và giá trị ngày công lao động giảm sút.
• Thứ tư, diễn biến khí hậu cực đoan và kịch bản ngập lụt: Nhiệt độ trung bình năm tại khu vực duy trì ở mức 25 đến 28°C nhưng có xu thế gia tăng số đợt nắng nóng trên 30°C trong mùa hè và rét đậm dưới 10°C trong mùa đông; kịch bản nước dâng từ 42 đến 86 cm đe dọa ngập úng hơn 70% diện tích các vùng trũng thấp ven đê.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân sâu xa của tình trạng tổn thương sinh kế bắt nguồn từ sự tương tác kép: một mặt do tác động trực tiếp của các hiện tượng thời tiết cực đoan làm thay đổi chu kỳ sinh học và độ mặn nguồn nước; mặt khác do sự chuyển đổi quy hoạch kinh tế sang phát triển hạ tầng Cảng cửa ngõ quốc tế Hải Phòng làm thu hẹp không gian mặt nước truyền thống. Kết quả này tương đồng với các cảnh báo của IPCC về mức độ phơi lộ rủi ro tại các dải hải đảo nhiệt đới ven bờ.

Các chuỗi dữ liệu thực nghiệm trong luận văn có thể được trực quan hóa rất sinh động thông qua biểu đồ đường thể hiện xu thế biến thiên nhiệt độ - lượng mưa tại trạm Phù Liễn qua 30 năm, kết hợp với bản đồ phân vùng nguy cơ ngập lụt ứng với các mức nước biển dâng 1m và bảng ma trận 5x5 so sánh mức độ suy giảm của 5 nguồn vốn sinh kế. Việc phân tích trực quan này chứng minh rằng nâng cao vốn xã hội và đa dạng hóa nguồn vốn tài chính là chìa khóa then chốt để cộng đồng nâng cao khả năng chống chịu trước các cú sốc môi trường.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm giải quyết triệt để các thách thức sinh kế và củng cố năng lực chống chịu khí hậu cho đảo Cát Hải, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp hành động cụ thể:

• Phục hồi và trồng mới 50 ha rừng ngập mặn phòng hộ ven đê: Triển khai trồng bổ sung các giống cây Trang, Sú, Vẹt tại các bãi bồi xung yếu thuộc xã Hoàng Châu và xã Văn Phong; đặt mục tiêu nâng tỷ lệ che phủ rừng ngập mặn ven đảo lên thêm 25% trong giai đoạn 2016 - 2020; cơ quan chủ trì thực hiện là Chi cục Kiểm lâm Hải Phòng phối hợp chặt chẽ cùng UBND huyện Cát Hải và cộng đồng dân cư địa phương.
• Chuyển giao mô hình nuôi thủy sản đa tầng thích ứng biến động độ mặn: Ứng dụng quy trình kỹ thuật nuôi ghép sinh thái bền vững giữa cua biển, tôm sú và rong câu trên diện tích 150 ha đầm nuôi nước lợ; mục tiêu nâng cao năng suất thu hoạch thêm 15% đến 20%, đồng thời cắt giảm 30% tỷ lệ dịch bệnh do nắng nóng; giao Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Cát Hải chủ trì chuyển giao kỹ thuật trong lộ trình 2016 - 2018.
• Đào tạo nghề và chuyển đổi sinh kế phi nông nghiệp cho 500 lao động: Tổ chức các lớp dạy nghề kỹ thuật cơ khí, dịch vụ logistics cảng biển và nâng cấp quy trình chế biến nước mắm truyền thống đạt tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm cho 500 diêm dân và ngư dân bị ảnh hưởng bởi quy hoạch đất; hoàn thành đào tạo trong giai đoạn 2015 - 2017; chủ thể chịu trách nhiệm là Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội huyện phối hợp cùng các doanh nghiệp tại Khu kinh tế Đình Vũ - Cát Hải.
• Nâng cấp 12 km đê kè ven biển và lắp đặt hệ thống cảnh báo sớm: Gia cố các tuyến bờ bao đầm nuôi và đê xung yếu có khả năng chống chịu bão cấp 11 và mực triều trên 4,0m; lắp đặt 3 trạm quan trắc tự động đo độ mặn và mực nước biển tại 3 xã nghiên cứu trong giai đoạn 2016 - 2020; Ban Chỉ huy Phòng chống thiên tai và Tìm kiếm cứu nạn huyện Cát Hải chịu trách nhiệm giám sát vận hành.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Lãnh đạo UBND huyện Cát Hải, Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn thành phố Hải Phòng có thể trực tiếp sử dụng hệ thống chỉ số CDRI và bản đồ hiểm họa để tích hợp vào Kế hoạch hành động ứng phó biến đổi khí hậu cấp huyện và quy hoạch sử dụng đất tầm nhìn 10 năm.
• Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan phát triển quốc tế: Các tổ chức hoạt động vì môi trường và cộng đồng như Tầm nhìn Thế giới (World Vision), Trung tâm Bảo tồn Sinh vật biển và Phát triển Cộng đồng (MCD), IUCN có thể khai thác bộ công cụ 9 bước PRA để thiết kế các dự án viện trợ sinh kế EbA và hỗ trợ kỹ thuật thích ứng cho cư dân ven biển.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Các nhà nghiên cứu chuyên ngành Biến đổi khí hậu, Quản lý tài nguyên môi trường, Địa lý kinh tế và Sinh thái nhân văn có thể xem luận văn là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp tiếp cận liên ngành và quy trình phân tích định lượng 5 nguồn vốn sinh kế DFID tại vùng hải đảo.
• Doanh nghiệp đầu tư hạ tầng và phát triển công nghiệp cảng biển: Các nhà đầu tư hạ tầng tại Khu kinh tế Đình Vũ - Cát Hải có thể tham khảo dữ liệu thực địa về thủy văn, nền địa chất cao độ 2,0 - 2,5m và hiện trạng xã hội để xây dựng báo cáo Đánh giá tác động môi trường (ĐTM) cùng các chương trình trách nhiệm xã hội hỗ trợ người dân chuyển đổi việc làm bền vững.

Câu hỏi thường gặp

Biến đổi khí hậu tác động trực tiếp và nghiêm trọng nhất đến lĩnh vực nào tại đảo Cát Hải? Tác động nghiêm trọng nhất thể hiện ở sự suy thoái hệ sinh thái rừng ngập mặn 88 ha và đe dọa trực tiếp 469,16 ha nuôi trồng thủy sản. Nước biển dâng kết hợp triều cường từ 3,3 đến 3,9m gây xói lở bờ bãi, làm biến động độ mặn từ 0,930% đến 3,111%, gây thiệt hại nặng nề cho mùa vụ nuôi thả của cư dân.

Khung sinh kế bền vững DFID được áp dụng như thế nào trong phân tích thực trạng địa phương? Nghiên cứu vận dụng khung DFID để lượng hóa 5 nguồn vốn sinh kế của 145 hộ dân thông qua ma trận 5x5. Kết quả phân tích chỉ ra rằng nguồn vốn tự nhiên và vốn vật chất của người dân đảo Cát Hải chịu mức độ tổn thương cao nhất trước các đợt bão lũ và thay đổi quy hoạch đất.

Vai trò cốt lõi của hệ sinh thái rừng ngập mặn đối với cộng đồng dân cư xã Hoàng Châu là gì? Rừng ngập mặn 29 ha tại xã Hoàng Châu đóng vai trò là lá chắn sinh học làm giảm hơn 50% năng lượng sóng biển bảo vệ đê điều, đồng thời là ngư trường cung cấp nguồn thức ăn và thu nhập chính cho hơn 28% số hộ gia đình sinh sống dựa vào nghề bắt cua cá bãi triều.

Sự khác biệt căn bản giữa mô hình sinh kế thích ứng và sinh kế truyền thống tại Cát Hải là gì? Sinh kế truyền thống thường mang tính tự phát và phụ thuộc hoàn toàn vào điều kiện tự nhiên, dễ bị tổn thương khi thời tiết biến động. Ngược lại, sinh kế thích ứng áp dụng kỹ thuật luân canh đa tầng, lựa chọn giống loài chịu mặn cao và chủ động điều tiết mùa vụ dựa trên thông tin dự báo khí hậu.

Sự thay đổi quy hoạch phát triển kinh tế công nghiệp cảng biển tạo ra áp lực gì cho bài toán thích ứng? Quy hoạch khu công nghiệp và cảng biển làm thu hẹp diện tích sản xuất nông nghiệp và diêm nghiệp từ 118,27 ha xuống mức thấp hơn, đòi hỏi chính quyền phải vừa bảo vệ hành lang sinh thái rừng ngập mặn vừa khẩn trương đào tạo nghề phi nông nghiệp để ổn định thu nhập cho người lao động.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện chuỗi dữ liệu khí hậu 30 năm, chỉ rõ xu thế gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan và kịch bản nước biển dâng từ 42 đến 86 cm tại huyện đảo Cát Hải.
• Lượng hóa thành công mức độ tổn thương và khả năng chống chịu của hệ sinh thái - xã hội tại 3 xã, thị trấn thông qua phương pháp CDRI kết hợp khảo sát 145 hộ gia đình bằng ma trận 5x5.
• Đánh giá chi tiết hiện trạng phân bố của 88 ha rừng ngập mặn, 469,16 ha nuôi thủy sản và 118,27 ha đất diêm nghiệp trong mối tương quan với các nguồn lực sinh kế hộ.
• Xây dựng hệ thống 4 nhóm giải pháp chuyển đổi sinh kế có tính khả thi cao, gắn liền giữa bảo tồn sinh thái EbA với tiếp cận dựa vào cộng đồng CBA và đào tạo nghề công nghiệp.
• Khẳng định giá trị thực tiễn trong việc cung cấp cơ sở khoa học giúp lồng ghép chiến lược thích ứng khí hậu vào quy hoạch phát triển kinh tế xã hội huyện Cát Hải giai đoạn 2015 - 2020.

Đóng góp khoa học lớn nhất của luận văn là đã thiết lập một khung đánh giá liên ngành hoàn chỉnh, kết hợp nhuần nhuyễn giữa tri thức bản địa và các mô hình quốc tế để giải quyết bài toán sinh kế vùng hải đảo. Kế hoạch tiếp theo đòi hỏi chính quyền thành phố Hải Phòng và các tổ chức phát triển sớm triển khai thử nghiệm các mô hình nuôi ghép sinh thái trong giai đoạn 2016 - 2018, tiến tới nhân rộng mô hình thích ứng bền vững trên toàn dải ven biển miền Bắc đến năm 2020. Hãy cùng khai thác và ứng dụng những kết quả khoa học giá trị của luận văn nhằm kiến tạo tương lai phát triển thịnh vượng và an toàn trước biến đổi khí hậu cho huyện đảo Cát Hải.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Phần mở đầu: Lý do chọn đề tài; Mục tiêu; Đối tƣợng, Phạm vi, Câu hỏi và Giả thuyết nghiên cứu, Ý nghĩa của đề tài. Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và Tổng quan vấn đề nghiên cứu Chƣơng 2: Địa điểm, thời gian, cách tiếp cận và phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận Kết luận và khuyến nghị 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1.1 Một số khái niệm Những khái niệm chính đƣợc lựa chọn giới thiệu và phân tích trong luận văn này có mối liên hệ logic và hệ thống với nhau nhằm tập trung vào các nội dung nghiên cứu chính là: Tác động của BĐKH, hệ sinh thái – xã hội, tiếp cận dựa vào hệ sinh thái và dựa vào cộng đồng, sinh kế và sinh kế thích ứng, cụ thể: Biến đổi khí hậu (Climate change): Theo IPCC, BĐKH là sự biến đổi về trạng thái của hệ thống khí hậu, có thể đƣợc nhận biết qua sự biến đổi về trung bình và biến động của các thuộc tính của nó, đƣợc duy trì trong một thời gian dài, điển hình là hàng thập kỷ hoặc dài hơn. BĐKH có thể do các quá trình tự nhiên bên trong hệ thống khí hậu hoặc do tác động thƣờng xuyên của con ngƣời, đặc biệt tăng hiệu ứng nhà kính làm thay đổi thành phần cấu tạo của khí quyển (IPCC, 2007).

Tính dễ bị tổn thương do BĐKH (Vunerability): Khái niệm tính dễ bị tổn thƣơng đƣợc hiểu theo nhiều cách khác nhau do đó cũng đƣợc ứng dụng theo các hƣớng khác nhau. Trong BĐKH, IPCC đã nhiều năm nghiên cứu và phát triển nhằm có đƣợc định nghĩa về tính dễ bị tổn thƣơng đối với BĐKH và NBD một cách chính xác nhất. Khái niệm đƣợc ứng dụng rộng rãi hiện nay là khái niệm do IPCC 2007 xây dựng: “Tình trạng dễ bị tổn thƣơng là mức độ mà một hệ thống dễ bị ảnh hƣởng và không thể ứng phó với các tác động tiêu cực của BĐKH, gồm các dao động theo quy luật và các thay đổi cực đoan của khí hậu. Tình trạng dễ bị tổn thƣơng là hàm số của tính chất, cƣờng độ và mức độ phơi lộ (hứng chịu) của các biến đổi và dao động khí hậu, mức độ nhạy cảm và khả năng thích ứng của hệ thống [IPCC, 2007).

Tóm lại, tính dễ bị tổn thƣơng là mức độ mà một hệ thống (tự nhiên, xã hội, kinh tế) có thể bị tổn thƣơng do BĐKH, hoặc không có khả năng thích ứng với những tác động bất lợi của BĐKH. Ứng phó với BĐKH (Responding to climate change): Là các hoạt động của con ngƣời nhằm thích ứng và giảm nhẹ BĐKH. Nhƣ vậy, ứng phó với BĐKH gồm hai hợp phần chính 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] là thích ứng với BĐKH và giảm nhẹ BĐKH (Bộ TN&MT, 2008). Với nhận thức rằng BĐKH là một quá trình không thể đảo ngƣợc đƣợc, chúng ta cần có những nỗ lực để ổn định khí nhà kính (KNK) trong khí quyển ở mức có thể ngăn ngừa sự can thiệp tiêu cực của con ngƣời đối với hệ thống khí hậu (giảm nhẹ BĐKH) và giảm nhẹ các thiệt hại do BĐKH gây ra (thích ứng với BĐKH).

Thích ứng với BĐKH (Adaptation) là sự điều chỉnh hệ thống tự nhiên hoặc KT-XH đối với hoàn cảnh hoặc môi trƣờng thay đổi, nhằm mục đích giảm khả năng bị tổn thƣơng do dao động và BĐKH hiện hữu hoặc tiềm tàng và tận dụng các cơ hội do nó mang lại (Bộ TN&MT, 2008). Giảm nhẹ BĐKH (Mitigation) là các hoạt động nhằm giảm mức độ hoặc cƣờng độ phát thải KNK (Bộ TN&MT, 2008). Tính chống chịu (Resillient): là khả năng của một hệ thống chịu đƣợc các nhiễu loạn mà không bị phá vỡ và chuyển sang một trạng thái biến đổi về chất khác. Một hệ thống có khả năng chống chịu có thể hấp thu các nhiễu loạn, thay đổi hoặc điều chỉnh, sau đó tái tổ chức và vẫn giữ đƣợc các cấu trúc cơ bản và cách vận hành của nó (Trƣơng Quang Học, 2013).

Nói cách khác, theo nghĩa chung nhất có thể hiểu tính chống chịu là khả năng phục hồi/trở về trạng thái/hính dạng/kích thƣớc ban đầu của một vật, một hệ thống, một tình trạng sau khi bị tác động từ bên ngoài. Hệ sinh thái (Hệ sinh thái tự nhiên hay Hệ trái đất) (Ecosystem/natural ecosystem/Earth’s system - HST): đƣợc hiểu là một tổ hợp động của quần xã thực vật, động vật, vi sinh vật, và các điều kiện môi trƣờng vô sinh xung quanh trong sự tƣơng tác lẫn nhau nhƣ một đơn vị chức năng thông qua các dòng năng lƣợng và các chu trình vật chất. Nhƣ vậy, HST là đơn vị tổ chức cơ bản của sinh quyển, có quy mô thay đổi, từ nhỏ bé nhƣ một bể cá cảnh, đến rộng lớn nhƣ rừng mƣa nhiệt đới. Giới hạn của HST thƣờng đƣợc xác định theo mục đích của từng nghiên cứu cụ thể.

Hệ sinh thái là một hệ mở, luôn có sự liên hệ với các hệ khác xung quanh (Trƣơng Quang Học, 2008b, 2011c, 2013). Khả năng chống chịu sinh thái (Ecological resilience): Khái niệm tính chống chịu của HST do nhà sinh thái học Canada, Holling, lần đầu tiên đƣa ra (1973) để mô tả tính ổn định của các HST tự nhiên dƣới sự tác động của các yếu tố tự nhiên hay nhân tác từ bên 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tính chống chịu đƣợc định nghĩa theo hai cách: - Là khoảng thời gian cần thiết mà một HST có thể hồi phục trạng thái ban đầu / trạng thái ổn định sau khi bị môt tác động từ bên ngoài (một số tác giả còn gọi đó là tính ổn định (stability) hay khả năng thích ứng (adaptive capacity/adaptability). Định nghĩa này cũng đƣợc sử dụng trong một số lĩnh vực khác nhƣ Vật lý, Kỹ thuật.

- Khả năng của một hệ thống hoá giải đƣợc những tác động bên ngoài và tự tổ chức lại những thay đổi xảy ra sao cho vẫn bảo toàn đƣợc cấu trúc, chức năng, đặc tính và những phản hồi của hệ. Trong định nghĩa này, tính chống chịu đƣợc đo bằng lƣợng của yếu tố tác động, và còn đƣợc gọi là “tính chống chịu sinh thái” (ecological resilience), nó ám chỉ trạng thái/chế độ ổn định đa chiều của HST (Trƣơng Quang Học, 2011c, 2013). Hệ xã hội (Social system) bao gồm tất cả các sản phẩm khác nhau của văn hóa con ngƣời ở mức độ quần thể, bao gồm các yếu tố chính: dân số, văn hóa, sản phẩm vật chất, tổ chức xã hội, và thể chế xã hội…Tuy sống trong xã hội nhƣng con ngƣời vẫn luôn luôn giữ mối quan hệ chặt chẽ với thiên nhiên, tác động và khai thác tài nguyên ngày càng nhiều để phục vụ cho nhu cầu của cuộc sống ngày càng cao của mình. Từ đó, dần hình thành các Hệ sinh thái nhân văn (Human ecology) (Lê Trọng Cúc, 1995; Trƣơng Quang Học, 2011c, 2013).

Hệ sinh thái - xã hội (Socio-ecological system): là một biến thể của HST nhân văn, nhấn mạnh yếu tố xã hội của loài ngƣời và đƣợc định nghĩa khái quát là một hệ gồm cả con ngƣời và tự nhiên, một đơn vị Sinh - Vật - Địa và các yếu tố xã hội, thể chế đi kèm. Hệ sinh thái - xã hội là hệ thống phức tạp nhất, trong đó, tùy theo góc độ và phạm vi nghiên cứu mà các đặc trƣng khác nhau đƣợc nhấn mạnh (Trƣơng Quang Học, 2013). Con ngƣời, theo quan niệm hiện đại, đã trở thành trung tâm của HST, với hai nghĩa: i) Con ngƣời là nhân tố tác động vào HST một cách mạnh mẽ nhất, và ii) Các hoạt động bảo tồn HST cuối cùng vẫn phải hƣớng tới và đem lại phúc lợi cho con ngƣời (MEA, 2005). Tính chống chịu – thích ứng (Adaptive resilience): Giữa tính dễ bị tổn thƣơng, tính chống chịu và tính thích ứng của HST có mối liên quan với nhau (mối quan hệ trong nội bộ hệ thống) và liên quan với yếu tố tác động (tần xuất, cƣờng độ, tính chất của các tác động từ bên ngoài.

Trong thực tế, thì hai quá trình chống chịu và thích ứng xảy ra xen kẽ với nhau. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Khi sự chống chịu xảy ra thì cũng là lúc bắt đầu có quá trình thích ứng, và sự thích ứng sẽ làm tăng khả năng chống chịu. Vì vậy, thuật ngữ tính chống chịu - thích ứng (Adaptive resilience) đặc trƣng cho các HST, vừa nói lên khả năng chống chịu ở thời điểm bị tác động, vừa nói nên khả năng tự phục hồi lại trạng thái ban đầu sau khi bị tác động. Từ đó, có thể nói khi tính chống chịu- thích ứng của một HST tăng sẽ làm giảm tính dễ bị tổn thƣơng và rủi ro có thể xảy ra cho hệ thống.

Vì thế, xây dựng/tăng cƣờng tính chống chịu của hệ thống là nguyên tắc chung nhất nhằm phát triển hệ thống một cách bền vững và ứng phó hiệu quả với những tác động từ bên ngoài (Trƣơng Quang Học, 2013). Sinh kế bền vững (Sustainable livelihood): một sinh kế có khả năng ứng phó và phục hồi khi bị tác động, hay có thể thúc đẩy các khả năng và tài sản ở cả thời điểm hiện tại và trong tƣơng lai trong khi không làm xói mòn nền tảng của các nguồn lực tự nhiên (DFID, 2007). Sinh kế thích ứng (với BĐKH) (Climate change adaptive livelihood): Sinh kế thích ứng là hệ thống sinh kế, trƣớc hết phải có khả năng chống chịu với BĐKH/ giảm nhẹ phát thải KNK và phục hồi trƣớc các tác động của BĐKH, đặc biệt là thiên tai/hiện tƣợng thời tiết cực đoan (bão lụt, hạn hán, nắng nóng kéo dài, rét đậm, rét hại, v.v), đảm bảo, duy trì hoặc tăng năng suất/ sản lƣợng một cách ổn định, đồng thời phù hợp với khả năng và điều kiện KT-XH địa phƣơng (CARE, 2013; ELAN, 2011). Cách tiếp cận dựa trên hệ sinh thái (Ecosystem based approach/EbA) Cách tiếp cận dựa trên hệ sinh thái đã đƣợc phát triển từ những năm 90 của thế kỷ XX, là chiến lƣợc do Công ƣớc đa dạng sinh học (CBD) đề xuất, ban đầu nhằm mục đích phục vụ cho quản lý tổng hợp tài nguyên, bảo tồn ĐDSH, sau đó đƣợc áp dụng rộng rãi cho PTBV và hiện nay cho ứng phó với BĐKH, theo nguyên tắc xây dựng/tăng cƣờng tính chống chịu-thích ứng của các hệ sinh thái - xã hội (Trƣơng Quang Học, 2008b, 2012, 2013).

Cách tiếp cận dựa trên HST nhấn mạnh mối quan hệ chặt chẽ giữa HST/dịch vụ HST với phúc lợi của con ngƣời. Con ngƣời, một mặt, sống nhờ vào HST thông qua các dịch vụ của nó, gồm: (i) Dịch vụ cung cấp, Dịch vụ điều tiết, dịch vụ văn hóa-tinh thần và dịch vụ 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.