MỞ ĐẦU Đất đai là tài nguyên thiên nhiên vô cùng quý giá, là tƣ liệu sản xuất đặc biệt không thể thay thế, là thành phần quan trọng hàng đầu của môi trƣờng sống, là địa bàn phân bố các khu dân cƣ, các cơ sở kinh tế - xã hội và an ninh quốc phòng. Đồng thời đất đai là nguồn tài nguyên có hạn về số lƣợng, có vị trí cố định trong không gian, là hợp phần quan trọng của môi trƣờng, là tƣ liệu chủ yếu để sản xuất các sản phẩm của cây trồng. Chính vì vậy, công tác điều tra, đánh giá tài nguyên đất đai rất đƣợc chú trọng nhằm mô tả các đặc trƣng và giá trị sử dụng đất trên các vùng lãnh thổ khác nhau. Kinh nghiệm của các nƣớc tiên tiến cho thấy, cùng với quá trình công nghiệp hóa vấn đề bảo vệ và sử dụng hợp lý đất sản xuất nông nghiệp là rất quan trọng, đặc biệt là vùng đất màu mỡ cho năng suất cao.
Và cùng với việc đánh giá đất đai kết hợp với kinh nghiệm sản xuất địa phƣơng để sử dụng hợp lý đất sản xuất nông nghiệp làm tăng sản lƣợng cây trồng, tăng thu nhập cho ngƣời sản xuất và khai thác tối ƣu nguồn tài nguyên đất sản xuất nông nghiệp này [2]. Huyện Điện Biên là huyện biên giới giáp với CHDCND Lào, có diện tích tự nhiên 163.972,85 ha nằm ở phía Tây Bắc của Tổ quốc; huyện có 25 xã (trong đó có 09 xã biên giới), có chung đƣờng biên giới với tỉnh Phông Sa Ly và tỉnh Luông Pra Bang (Lào) dài 154 km, có cửa khẩu Quốc tế Tây Trang, cửa khẩu Quốc gia Huổi Puốc và một số đƣờng tiểu ngạch sang Lào. Thực hiện kế hoạch 5 năm 2011 - 2015 và mục tiêu Nghị quyết Đại hội Đảng bộ huyện lần thứ XVIII, Đảng và Nhà nƣớc đã có những chủ trƣơng, giải pháp đồng bộ kích thích tăng trƣởng kinh tế. Nhiều cơ chế, chính sách mới ƣu tiên cho đầu tƣ phát triển kinh tế - xã hội, giảm nghèo nhanh, bền vững và đảm bảo an ninh xã hội đƣợc thực hiện tạo động lực khuyến khích kính tế - xã hội phát triển, nhân dân tin tƣởng vào Đảng và Nhà nƣớc.
Bên cạnh đó, huyện Điện Biên còn gặp nhiều khó khăn, tình hình thiên tai, dịch bệnh có nhiều diễn biến phức tạp; tiến độ triển khai một số công trình, dự án còn chậm; điều kiện kinh tế xã hội tại các xã biên giới, vùng sâu, vùng xa còn rất khó khăn; ngƣời dân sống chủ yếu bằng nghề nông, số hộ đói nghèo chiếm tỷ lệ cao. Kết cấu hạ tầng còn thấp kém, nhất là hệ thống giao 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thông, thủy lợi, nƣớc sinh hoạt, điện, cơ sở vật chất các trƣờng học, trạm y tế xã, trụ sở UBND các xã mới chia tách. chƣa đáp ứng đƣợc yêu cầu phát triển kinh tế xã hội và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân các dân tộc trên địa bàn huyện [14]. Hiện này, Đảng và Nhà nƣớc Việt Nam tiếp tục có nhiều chính sách ƣu tiên đầu tƣ cho miền núi, vùng đồng bào dân tộc khó khăn, nhiều chính sách mới về đầu tƣ phát triển và đảm bảo an ninh xã hội đã và đang đƣợc thực hiện.
Huyện Điện Biên tiếp tục nhận đƣợc sự quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo sâu sát của Tỉnh ủy, HĐND, UBND tỉnh và sự hỗ trợ giúp đỡ của các Sở, Ban, Ngành tỉnh, của các tổ chức doanh nghiệp; nhân dân các dân tộc trong huyện đã nỗ lực phấn đấu xây dựng đời sống - kinh tế - xã hội [13]. Vì thế việc “Đánh giá thực trạng sử dụng đất nông nghiệp và đề xuất giải pháp sử dụng bền vững tài nguyên đất nông nghiệp huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên” sẽ góp phần phát triển sản xuất nông nghiệp ổn định đời sống cƣ dân, đảm bảo an ninh quốc phòng, và có ý nghĩa về cơ sở lý luận, cũng nhƣ thực tiễn yêu cầu phát triển của huyện. Đề tài đƣợc thực hiện với mục tiêu sau: - Đánh giá thực trạng điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội của huyện Điện Biên. - Đánh giá hiện trạng sản xuất nông nghiệp, phân tích thuận lợi, khó khăn của hoạt động sản xuất nông nghiệp và đề xuất các giải pháp và định hƣớng sử dụng đất theo hƣớng bền vững.
2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN 1. Khái niệm về đất đai - Đất (Soil): Là vật thể tự nhiên đặc biệt hình thành do tác động tổng hợp của các yếu tố sinh vật, khí hậu, đá mẹ, địa hình, thời gian và tác động của con ngƣời. - Đất đai (Land): Một vùng đất xác định về mặt địa lý, là một thuộc tính tƣơng đối ổn định hoặc thay đổi có tính chất chu kỳ có thể dự đoán đƣợc của sinh quyển bên trên, bên trong và bên dƣới nó nhƣ: không khí, đất, điều kiện địa chất, thủy văn, thực vật và động vật cƣ trú, những hoạt động trƣớc đây của con ngƣời, ở chừng mục mà thuộc tính này ảnh hƣởng có ý nghĩa với việc sử dụng vùng đất đó của con ngƣời hiện tại và trong tƣơng lai. - Đơn vị bản đồ đất đai (Land Mapping Unit- LMU): Là một vùng đất đai với các tính chất riêng biệt đƣợc xác định trên bản đồ.
- Đặc trƣng đất đai (Land Quanlity - LQ): Là thuộc tính của đất có ảnh hƣởng tới tính bền vững đất đai cho một loại sử dụng cụ thể. - Loại hình sử dụng đất đai chính (Major kind of land use): Là một phân chia chủ yếu đối với sử dụng đất ở nông thôn. - Loại hình sử dụng đất đai (Land Uniliztion Type - LUT): Là một kiểu sử dụng đất đai cụ thể đƣợc miêu tả và xác định theo mức độ chi tiết từ các loại hình sử dụng đất chính. - Hệ thống sử dụng đất đai (Land Use System – LUS): Là một tổ chức các loại sử dụng đất và đơn vị đất đai LUS = LUT + LMU.
- Yêu cầu sử dụng đất đai (Land Use Requirement – LUR): Yêu cầu sử dụng đất đai đƣợc định nghĩa nhƣ là những điều kiện cần thiết để thực hiện thành công và bền vững các loại hình sử dụng đất. Những yêu cầu sử dụng đất đai thƣờng đƣợc xem xét từ chất lƣợng đất đai của vùng nghiên cứu [3]. Vai trò và ý nghĩa đất đai trong nông nghiệp Đất là tƣ liệu sản xuất cơ bản và phổ biến quý báu nhất của sản xuất nông nghiệp, là điều kiện không thể thiếu đƣợc của sự tồn tại và tái sinh của hàng loạt thế hệ con ngƣời. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Về mặt đời sống - xã hội, đất đai là nguồn tài nguyên quốc gia vô cùng quý giá, là tƣ liệu sản xuất không gì thay thế đƣợc của ngành sản xuất nông - lâm nghiệp, là thành phần quan trọng hàng đầu của môi trƣờng sống, là địa bàn phân bố khu dân cƣ, xây dựng cơ sở kinh tế, văn hoá và an ninh quốc phòng.
Nhƣng đất đai là tài nguyên thiên nhiên có hạn về diện tích, có vị trí cố định trong không gian. Trong quan điểm của phát triển nông thôn, nông nghiệp có vai trò dẫn đến trong các phúc lợi kinh tế của một khu vực do tác động của nó đối với các lĩnh vực khác nhau: kinh tế (thu nhập), xã hội (việc làm, chất lƣợng cuộc sống, sức khỏe) và môi trƣờng (cảnh quan, đa dạng sinh học , bảo tồn tài nguyên thiên nhiên, và hấp thụ cacbon), ngoài tầm quan trọng đó là cung cấp nguyên liệu chính cho các thực phẩm và các ngành công nghiệp khác (thực phẩm, các loại sợi, nhiên liệu sinh học, và gỗ [15]. Đất đai là một trong bốn yếu tố của sản xuất và để phát triển sản xuất. Tuy vậy, trong cơ chế kinh tế thị trƣờng theo định hƣớng xã hội chủ nghĩa, thì đất đai không chỉ là tƣ liệu sản xuất, mà còn là vốn và đƣợc chuyển dịch theo cơ chế kinh tế.
Vì vậy, Nhà nƣớc phải có những quy định chặt chẽ để không xảy ra những lộn xộn trong quản lý. Đồng thời, thông qua quản lý để điều tiết những khoản thu nhập phát sinh từ giá trị sử dụng đất của từng thời điểm cụ thể. Nông nghiệp là chiến trƣờng đầu tiên và quan trọng nhất, nông nghiệp và lâm nghiệp cũng vẫn là lĩnh vực cơ bản trong cơ cấu kinh tế quốc gia, việc chuyển đổi từ nền kinh tế tự nhiên sản xuất thƣơng mại là ƣu tiên lớn của thời kỳ quá độ sang chủ nghĩa xã hội của Việt Nam [16]. Đất nông nghiệp thƣờng là đất dành cho SXNN, việc sử dụng hệ thống và kiểm soát các hình thức khác của cuộc sống, đặc biệt là chăn nuôi gia súc và sản xuất các loại cây trồng để sản xuất thực phẩm cho con ngƣời, nhƣ vậy đồng nghĩa với đất nông nghiệp là đất trồng trọt [20].
Nguyên tắc sử dụng đất nông nghiệp Đất NN là nguồn tài nguyên có hạn trong khi đó nhu cầu sử dụng con ngƣời ngày càng tăng, mặt khác đất NN ngày càng bị thu hẹp do bị chuyên dùng sang các mục đích khác. Vì vậy, sử dụng đất NN phải đạt mục tiêu nâng cao hiệu quả KT - XH trên cơ sở đảm bảo an ninh lƣơng thực, thực phẩm, tăng cƣờng nguyên liệu cho công nghiệp và hƣớng tới sản xuất hàng hóa. Sử dụng đất trong sản xuất NN trên cơ 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sở cân nhắc những mục tiêu phát triển KT - XH. Nguyên tắc sử dụng đất NN là “đầy đủ và hợp lý”, dựa trên quan điểm tiến bộ, phù hợp điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội cụ thể nhƣ sau: - Sử dụng đất NN hợp lý sẽ làm tăng nhanh khối lƣợng nông sản trên một đơn vị diện tích, có cơ cấu cây trồng, chế độ bón phân hợp lý góp phần bảo vệ độ phì nhiêu của đất.
- Sử dụng đất NN đầy đủ và hợp lý là tiền đề để sử dụng có hiệu quả các nguồn tài nguyên khác, nâng cao đời sống của nông dân, cơ cấu kinh tế thị trƣờng phù hợp với quy luật tự nhiên của nó, gắn với chính sách vĩ mô nhằm nâng cao hiệu quả và phát triển nền NN bền vững [5]. Vấn đề sử dụng đất nông nghiệp Một vấn đề liên quan đến phát triển nông nghiệp và nông thôn là sự cần thiết phải tăng cƣờng sản xuất nông nghiệp để cung cấp đủ thức ăn cho dân số đang tăng ở các vùng thiếu lƣơng thực ở các nƣớc đang phát triển.