Tổng quan nghiên cứu

Nông thôn giữ vai trò then chốt trong sự ổn định kinh tế - xã hội khi có hơn 70% dân cư cả nước sinh sống tại khu vực này. Tại huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội, với tổng diện tích tự nhiên 18.213,89 ha phân bổ trên 24 đơn vị hành chính gồm 23 xã và 1 thị trấn, việc thực hiện quy hoạch nông thôn mới đặt ra nhiều yêu cầu cấp thiết gắn với tốc độ đô thị hóa nhanh của cửa ngõ phía Bắc Thủ đô. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là đánh giá thực trạng triển khai quy hoạch xây dựng nông thôn mới theo Quyết định số 491/QĐ-TTg, làm rõ những thành tựu và hạn chế trong quá trình thực thi từ năm 2011 đến năm 2016. Mục tiêu cụ thể của luận văn là phân tích tình hình triển khai 19 tiêu chí quốc gia trên địa bàn toàn huyện, đồng thời đi sâu vào 2 xã đại diện có đặc thù phát triển khác biệt nhằm tìm ra nguyên nhân của các tiêu chí chưa đạt. Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian toàn huyện Đông Anh, trọng tâm khảo sát tại xã Uy Nỗ và xã Dục Tú trong giai đoạn 2011-2016, định hướng đến năm 2020. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi cung cấp hệ thống luận cứ khoa học giúp huyện duy trì kết quả 21/23 xã đạt chuẩn nông thôn mới, hỗ trợ 2 xã còn lại hoàn thành 100% tiêu chí, đồng thời tối ưu hóa nguồn vốn đầu tư công đạt mức bình quân trên 79,6 tỷ đồng cho mỗi xã trên địa bàn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết phát triển nông thôn bền vững và khung phân tích chính sách phát triển tam nông theo tinh thần Nghị quyết số 26-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X. Mô hình nghiên cứu kế thừa kinh nghiệm quốc tế từ phong trào Saemaul Undong của Hàn Quốc với 3 giá trị cốt lõi là cần cù, tự lực, hợp tác và mô hình Mỗi xã một sản phẩm OTOP của Thái Lan nhằm thúc đẩy kinh tế nông thôn. Khung lý thuyết tập trung vào 4 khái niệm nền tảng: nông thôn theo Thông tư số 54/2009/TT-BNNPTNT, nông thôn mới theo Quyết định số 800/QĐ-TTg, quy hoạch xây dựng nông thôn mới và Bộ tiêu chí quốc gia gồm 5 nhóm với 19 tiêu chí chuẩn hóa. Quy hoạch xây dựng nông thôn mới được xác định là công cụ tích hợp không gian kinh tế, xã hội và môi trường, liên kết chặt chẽ giữa quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch vùng sản xuất hàng hóa và quy hoạch hạ tầng kỹ thuật thiết yếu.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp thu thập từ các báo cáo sơ kết 5 năm thực hiện Chương trình số 02-CTr/TU, niên giám thống kê huyện Đông Anh và dữ liệu địa chính từ Phòng Tài nguyên và Môi trường, Phòng Quản lý đô thị, Phòng Kinh tế. Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua điều tra chọn mẫu có chủ đích với cỡ mẫu gồm 60 hộ dân và 20 cán bộ chuyên trách tại 2 xã nghiên cứu điểm là Uy Nỗ và Dục Tú. Phương pháp chọn mẫu này được lựa chọn nhằm đối chiếu sâu sắc giữa một xã đã đạt chuẩn 19/19 tiêu chí và một xã đạt 15/19 tiêu chí, bảo đảm tính đại diện cao cho các vùng địa hình và trình độ phát triển kinh tế. Toàn bộ số liệu sơ cấp và thứ cấp được xử lý bằng phần mềm Microsoft Excel thông qua phương pháp thống kê mô tả, phân tích tổng hợp và phương pháp so sánh đối chiếu với Bộ tiêu chí quốc gia. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích này là nhằm định lượng chính xác mức độ hoàn thành từng tiêu chí, đánh giá khách quan nhận thức của người dân và hiệu quả điều hành của bộ máy cơ sở trong giai đoạn 2011-2016.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, công tác quy hoạch được triển khai đồng bộ khi 100% số xã hoàn thành lập đồ án quy hoạch nông thôn mới. Tính đến hết năm 2016, toàn huyện Đông Anh có 21/23 xã đạt chuẩn nông thôn mới, chiếm tỷ lệ 91,3%, trong khi 2 xã Dục Tú và Kim Nỗ đạt 15/19 tiêu chí, chiếm tỷ lệ 8,7%. Đến tháng 10 năm 2016, huyện Đông Anh vinh dự được Thủ tướng Chính phủ công nhận đạt chuẩn huyện nông thôn mới.

Thứ hai, cơ cấu tài nguyên đất đai phân hóa mạnh với 8 loại đất trên diện tích tự nhiên 18.213,89 ha. Trong đó, diện tích đất xám bạc màu chiếm tỷ lệ cao nhất với 30,63%, tương đương 3.261,33 ha, đất phù sa không bồi có tầng loang lổ chiếm 17,38% với 1.849,92 ha và đất phù sa sông Hồng chiếm 16,66% với 1.774,07 ha. Kết quả chuyển đổi cơ cấu cây trồng toàn thành phố Hà Nội đạt trên 62,6 nghìn ha chuyên canh, chiếm 37,5% diện tích canh tác, mang lại giá trị từ 0,5 đến 2 tỷ đồng trên mỗi hecta mỗi năm.

Thứ ba, sự phân hóa rõ rệt giữa hai xã nghiên cứu điểm: Xã Uy Nỗ xuất phát điểm đạt 12/19 tiêu chí năm 2011 đã hoàn thành 100% các chỉ tiêu vào năm 2016 nhờ tận dụng tốt nguồn lực đất đai đô thị hóa; ngược lại, xã Dục Tú từ 10/19 tiêu chí năm 2011 chỉ đạt 15/19 tiêu chí năm 2016, còn tồn đọng 4 tiêu chí chưa đạt gồm trường học, cơ sở vật chất văn hóa, môi trường và cơ cấu lao động.

Thứ tư, kết quả khảo sát 60 hộ dân và 20 cán bộ ghi nhận trên 85% người dân đồng thuận tham gia đóng góp công sức và hiến đất làm đường dân sinh, tuy nhiên còn gặp nhiều rào cản về thủ tục thanh quyết toán nguồn vốn công trình.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến sự chênh lệch giữa các xã bắt nguồn từ nguồn lực tài chính và tốc độ chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Các dữ liệu này được trực quan hóa sinh động thông qua biểu đồ cơ cấu diện tích đất huyện Đông Anh và các bảng thống kê tiến độ hoàn thành hạ tầng giao thông, thủy lợi tại 2 xã. Khi đối chiếu với kinh nghiệm phong trào Saemaul Undong của Hàn Quốc, nơi 98% số làng tự chủ kinh tế nhờ phát huy nội lực, huyện Đông Anh đã phát huy tốt sự tham gia của người dân nhưng còn phụ thuộc nhiều vào nguồn thu đấu giá đất. So sánh với chương trình OTOP Thái Lan, các xã tại Đông Anh chưa khai thác tối đa chuỗi giá trị nông sản chất lượng cao. Ý nghĩa thực tiễn của phát hiện này nhấn mạnh quy hoạch không thể rập khuôn mà phải gắn chặt với điều kiện thổ nhưỡng và khả năng huy động vốn của từng địa phương.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, rà soát và điều chỉnh đồ án quy hoạch nông thôn mới gắn với quy hoạch phát triển đô thị. UBND huyện Đông Anh chủ trì phối hợp cùng Phòng Quản lý đô thị và Phòng Tài nguyên và Môi trường tiến hành cập nhật 100% đồ án quy hoạch cấp xã, bảo đảm tính kết nối hạ tầng giao thông khung và hệ thống tiêu thoát nước liên xã trong khung thời gian 2016-2020.

Thứ hai, đẩy mạnh đa dạng hóa các kênh huy động vốn đầu tư cơ sở hạ tầng. UBND huyện Đông Anh chỉ đạo Phòng Tài chính - Kế hoạch cùng UBND các xã đẩy nhanh tiến độ tổ chức đấu giá quyền sử dụng các khu đất xen kẹt trong khu dân cư nông thôn, đặt mục tiêu huy động từ 80 đến 100 tỷ đồng mỗi năm cho các xã chưa đạt chuẩn, hoàn thành dứt điểm 100% nợ đọng xây dựng cơ bản trước năm 2019.

Thứ ba, cơ cấu lại ngành nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa công nghệ cao và liên kết chuỗi giá trị. Phòng Kinh tế huyện Đông Anh cùng hệ thống Hợp tác xã Nông nghiệp triển khai mở rộng các vùng sản xuất rau an toàn, hoa cây cảnh tại các xã ven sông Hồng và sông Cà Lồ, phấn đấu nâng tỷ lệ diện tích chuyên canh đạt trên 45% tổng diện tích đất nông nghiệp, đạt giá trị sản xuất bình quân 1,5 đến 2 tỷ đồng trên mỗi hecta mỗi năm trong giai đoạn 2017-2020.

Thứ tư, đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính và nâng cao năng lực thực thi cho đội ngũ cán bộ cơ sở. UBND thành phố Hà Nội và UBND huyện Đông Anh ban hành quy chế phối hợp liên ngành, đơn giản hóa thủ tục thanh quyết toán kinh phí dự án nông thôn mới nhằm rút ngắn từ 30% đến 50% thời gian giải ngân vốn đầu tư công, đồng thời tổ chức 2 khóa bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ quản lý quy hoạch mỗi năm cho 100% cán bộ cấp xã.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, cán bộ lãnh đạo và chuyên viên Ban Chỉ đạo xây dựng nông thôn mới cấp huyện, xã: Tiếp nhận hệ thống kinh nghiệm thực tiễn và phương pháp xử lý các vướng mắc trong hoàn thiện 19 tiêu chí, áp dụng trực tiếp vào việc xây dựng đề án xây dựng nông thôn mới nâng cao và kiểu mẫu.

Thứ hai, chuyên viên quản lý đất đai và quy hoạch xây dựng nông thôn: Khai thác chi tiết bản đồ cơ cấu 8 loại đất trên tổng diện tích 18.213,89 ha và phân vùng 5 vùng địa hình, làm căn cứ kỹ thuật phục vụ công tác lập quy hoạch sử dụng đất giai đoạn 2021-2030.

Thứ ba, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Quản lý đất đai, Quản lý kinh tế và Phát triển nông thôn: Sử dụng phương pháp điều tra thực địa 60 hộ dân và 20 cán bộ làm tài liệu tham khảo mẫu mực về phân tích định tính kết hợp định lượng trong nghiên cứu địa bàn cấp huyện.

Thứ tư, các doanh nghiệp nông nghiệp, hợp tác xã và nhà đầu tư: Nắm bắt định hướng quy hoạch 23 xã thuộc huyện Đông Anh để xây dựng phương án đầu tư sản xuất nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao, chuỗi cung ứng thực phẩm an toàn và phát triển du lịch sinh thái nông nghiệp ven sông Đuống và sông Hồng.

Câu hỏi thường gặp

Những yếu tố nào giúp huyện Đông Anh hoàn thành 21/23 xã đạt chuẩn nông thôn mới vào năm 2016?

Đông Anh đã phát huy tốt nguồn lực tổng hợp với mức đầu tư bình quân trên 79,6 tỷ đồng cho mỗi xã, tập trung hoàn thiện 100% đồ án quy hoạch và phát động phong trào hiến đất làm đường với trên 85% hộ dân đồng thuận, giúp 21 xã cán đích chuẩn nông thôn mới đúng tiến độ.

Nguyên nhân khiến xã Dục Tú chưa hoàn thành 19 tiêu chí trong giai đoạn 2011-2016 là gì?

Xã Dục Tú gặp khó khăn về nguồn vốn đầu tư khi chỉ hoàn thành 15/19 tiêu chí. Địa phương còn vướng 4 tiêu chí phức tạp gồm trường học, cơ sở vật chất văn hóa, môi trường và cơ cấu lao động do tiến độ đấu giá đất xen kẹt chậm và thiếu quỹ đất sạch.

Đặc điểm thổ nhưỡng của huyện Đông Anh ảnh hưởng như thế nào đến quy hoạch vùng sản xuất?

Với 30,63% diện tích là đất xám bạc màu nghèo dinh dưỡng tại 9 xã và 16,66% đất phù sa sông Hồng màu mỡ, quy hoạch phải phân định rõ vùng trồng lúa chuyên canh và vùng rau an toàn công nghệ cao đạt giá trị từ 1,5 đến 2 tỷ đồng mỗi hecta mỗi năm.

Kinh nghiệm quốc tế nào trong luận văn có thể áp dụng hiệu quả cho nông thôn Việt Nam?

Bài học từ phong trào Saemaul Undong Hàn Quốc với 98% số làng tự chủ kinh tế và chương trình OTOP Thái Lan phân hạng sản phẩm 4 cấp độ là cơ sở để nâng cao tính tự lực của người dân và phát triển sản phẩm nông nghiệp chủ lực theo chuỗi giá trị.

Giải pháp trọng tâm để xử lý nút thắt nguồn vốn xây dựng hạ tầng nông thôn mới là gì?

Huyện cần đẩy mạnh đấu giá đất xen kẹt để huy động 80 đến 100 tỷ đồng mỗi năm, kết hợp cải cách thủ tục hành chính nhằm rút ngắn 30% đến 50% thời gian thanh quyết toán, bảo đảm tiến độ thi công và hạn chế nợ đọng công trình.

Kết luận

  • Luận văn đánh giá toàn diện kết quả thực hiện quy hoạch tại 23 xã thuộc huyện Đông Anh với 21/23 xã đạt chuẩn 19 tiêu chí trong giai đoạn 2011-2016.
  • Làm rõ nguyên nhân tồn tại của 4 tiêu chí chưa đạt tại xã Dục Tú thông qua khảo sát thực chứng 60 hộ dân và 20 cán bộ chuyên trách.
  • Cung cấp cơ sở dữ liệu thổ nhưỡng chi tiết về 8 loại đất trên quy mô 18.213,89 ha phục vụ tái cơ cấu ngành nông nghiệp đô thị.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính chiến lược gắn với mục tiêu huy động từ 80 đến 100 tỷ đồng nguồn vốn xây dựng hạ tầng cơ sở mỗi năm.
  • Đóng góp luận cứ khoa học quan trọng phục vụ công tác chỉ đạo của UBND thành phố Hà Nội và huyện Đông Anh trong lộ trình nâng chuẩn nông thôn mới giai đoạn 2016-2020.

Các cấp quản lý và các bên liên quan cần khẩn trương áp dụng ngay các đề xuất của nghiên cứu từ năm 2017 để hoàn thành 100% tiêu chí tại tất cả các xã, đưa Đông Anh phát triển bền vững và sớm trở thành quận đô thị văn minh, hiện đại.