Nghiên Cứu Đánh Giá Các Nhân Tố Tác Động Đến Lũ Lụt Hạn Hán Trên Hệ Thống Sông Cái Phan Rang

Luận văn thạc sĩ kỹ thuật môi trường phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến lũ lụt, hạn hán và đề xuất giải pháp giảm thiểu cho sông Cái Phan Rang.

• Tác giả: Hồ Thị Trường
• Người hướng dẫn: PGS.TS Huỳnh Phú
• Trường học: Trường Đại Học Công Nghệ Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kỹ thuật môi trường
• Đề tài: Đánh Giá Nhân Tố Tác Động Đến Lũ Lụt, Hạn Hán Tại Sông Cái Phan Rang
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• 0.1. MỤC TIÊU ĐỀ TÀI
• 0.2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 0.3. NỘI DUNG THỰC HIỆN
• 0.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU VỀ LƯU VỰC HỆ THỐNG SÔNG
• 1.1. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN
• 1.1.1. Vị trí địa lý
• 1.1.2. Thổ nhưỡng
• 1.1.3. Thảm thực vật
• 1.1.4. Khí tượng thủy văn
• 1.1.5. Hệ thống sông ngòi
• 1.1.6. Chế độ dòng chảy
• 1.2. ĐIỀU KIỆN KINH TẾ XÃ HỘI
• 1.2.1. Các hoạt động kinh tế
• 1.2.2. Nông nghiệp – lâm nghiệp – thủy sản. Du lịch dịch vụ
• 1.2.3. Cơ sở hạ tầng
• 1.2.3.1. Mạng lưới giao thông
• 1.2.3.2. Mạng lưới điện
• 1.2.4. Hiện trạng khai thác và quản lý tài nguyên nước
• 1.2.4.1. Hiện trạng các công trình khai thác nguồn nước Hồ chứa
• 2. CHƯƠNG II: TỔNG QUAN VỀ LĨNH VỰC NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ KHOA HỌC ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA CÁC NHÂN TỐ TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI ĐẾN LŨ LỤT VÀ HẠN HÁN
• 2.1. TỔNG QUAN VỀ LĨNH VỰC NGHIÊN CỨU
• 2.2. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU HẠN HÁN TRÊN THẾ GIỚI
• 2.3. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LŨ LỤT TRÊN THẾ GIỚI
• 2.4. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU NGẬP LỤT TRÊN THẾ GIỚI
• 2.5. NGHIÊN CỨU LŨ LỤT TẠI VIỆT NAM
• 2.6. CƠ SỞ KHOA HỌC ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA CÁC NHÂN TỐ ĐẾN LŨ LỤT
• 2.6.1. Các nhân tố tự nhiên
• 2.6.1.1. Ảnh hưởng của khí hậu
• 2.6.1.2. Ảnh hưởng của mặt đệm
• 2.6.1.3. Ảnh hưởng của địa hình, địa chất, thổ nhưỡng
• 2.6.1.4. Ảnh hưởng của các yếu tố địa lý trong hình thành và điều tiết dòng chảy
• 2.6.1.5. Ảnh hưởng của yếu tố đất và địa chất đến dòng chảy
• 2.6.1.6. Ảnh hưởng của hình thái lưu vực sông đến dòng chảy. Vai trò của loại hình sử dụng đất
• 2.6.1.7. Ảnh hưởng của lớp phủ thực vật đến dòng chảy
• 2.6.1.8. Tác động của biến đổi khí hậu đến lũ lớn và ngập lụt
• 2.6.2. Các nhân tố xã hội
• 2.7. CƠ SỞ KHOA HỌC ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA CÁC NHÂN TỐ ĐẾN HẠN HÁN
• 2.7.1. Tác động của các đặc trưng khí hậu mùa khô đến dòng chảy cạn
• 2.7.2. Ảnh hưởng của địa chất, địa mạo, lớp phủ và nước dưới đất
• 2.7.3. Ảnh hưởng của hình thái lưu vực sông suối đến dòng chảy cạn
• 2.7.4. Dân cư và tác động của dân cư đến hạn, thiếu nước
• 3. CHƯƠNG III: PHÂN TÍCH VÀ ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA NHÂN TỐ TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI ĐẾN LŨ LỤT VÀ HẠN HÁN. LỰA CHỌN PHƯƠNG PHÁP ĐÁNH GIÁ
• 3.1. Theo chỉ số tài nguyên nước
• 3.2. Theo mức độ ảnh hưởng tài nguyên nước
• 3.2.1. Ảnh hưởng tới công tác quản lý
• 3.2.2. Ảnh hưởng tới dòng chảy cạn
• 3.2.3. Ảnh hưởng tới cấp nước chống hạn
• 3.2.4. Ảnh hưởng tới việc cắt, giảm lũ cho hạ du
• 3.3. Theo chỉ số khô hạn trên hệ thống sông Cái Phan Rang
• 3.4. ĐÁNH GIÁ CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN THIÊN TAI LŨ LỤT VÀ HẠN HÁN
• 3.4.1. Phân tích yếu tố mưa
• 3.4.2. Phân tích yếu tố dòng chảy
• 4. CHƯƠNG IV: ĐỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP ỨNG PHÓ VÀ GIẢM THIỂU DO TÁC ĐỘNG CỦA HẠN HÁN, LŨ LỤT TRÊN HỆ THỐNG SÔNG CÁI PHAN RANG
• 4.1. CƠ SỞ PHÁP LÝ ĐỀ XUẤT CÁC BIỆN PHÁP GIẢM NHẸ VÀ THÍCH ỨNG VỚI THIÊN TAI LŨ LỤT VÀ HẠN HÁN
• 4.2. ĐỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP CÔNG TRÌNH VÀ PHI CÔNG TRÌNH
• 4.2.1. Phòng chống hạn hán thiếu nước
• 4.2.2. Phát triển và bảo vệ nguồn nước
• 4.2.3. Nâng cao hiệu quả sử dụng nước
• 4.2.4. Xây dựng một số mô hình thích ứng với biến đổi khí hậu
• 4.2.5. Phòng chống lũ lụt
• 4.3. CÁC GIẢI PHÁP CHÍNH SÁCH. NÊU CAO NHẬN THỨC VÀ THAM GIA CỦA CỘNG ĐỒNG
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đánh Giá Nhân Tố Tác Động Đến Lũ Lụt Hạn Hán Tại Sông Cái Phan Rang

Lưu vực sông Cái Phan Rang, nằm trong tỉnh Ninh Thuận, là một trong những khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề từ thiên tai như lũ lụt và hạn hán. Việc đánh giá các nhân tố tác động đến tình trạng này là rất cần thiết để có những giải pháp hiệu quả. Nghiên cứu này sẽ phân tích các yếu tố tự nhiên và xã hội, từ đó đưa ra các biện pháp ứng phó phù hợp.

1.1. Đặc Điểm Tự Nhiên Của Lưu Vực Sông Cái Phan Rang

Lưu vực sông Cái Phan Rang có địa hình phức tạp, khí hậu khô hạn, và lượng mưa không đồng đều. Những yếu tố này ảnh hưởng trực tiếp đến tình trạng lũ lụt và hạn hán tại khu vực.

1.2. Tình Hình Kinh Tế Xã Hội Tại Ninh Thuận

Kinh tế Ninh Thuận chủ yếu dựa vào nông nghiệp và thủy sản. Sự phát triển không đồng đều và việc sử dụng tài nguyên nước không hợp lý đã làm gia tăng tình trạng khô hạn và lũ lụt.

II. Các Nhân Tố Tác Động Đến Lũ Lụt Tại Sông Cái Phan Rang

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng có nhiều nhân tố tác động đến lũ lụt tại sông Cái Phan Rang. Các yếu tố này bao gồm khí hậu, địa hình, và hoạt động của con người. Việc hiểu rõ các nhân tố này sẽ giúp xây dựng các biện pháp phòng chống hiệu quả.

2.1. Ảnh Hưởng Của Khí Hậu Đến Lũ Lụt

Khí hậu tại Ninh Thuận có sự biến động lớn, với lượng mưa tập trung trong thời gian ngắn. Điều này dẫn đến tình trạng lũ lụt nghiêm trọng trong mùa mưa.

2.2. Vai Trò Của Địa Hình Trong Việc Hình Thành Lũ Lụt

Địa hình thấp và chia cắt của khu vực làm cho nước mưa không thoát được, dẫn đến ngập úng. Việc phân tích địa hình giúp xác định các khu vực dễ bị tổn thương.

III. Phân Tích Tác Động Của Hạn Hán Đến Nông Nghiệp Tại Ninh Thuận

Hạn hán đã trở thành một trong những thách thức lớn nhất đối với nông nghiệp tại Ninh Thuận. Việc thiếu nước không chỉ ảnh hưởng đến sản xuất mà còn đến đời sống của người dân. Cần có các biện pháp ứng phó kịp thời để giảm thiểu thiệt hại.

3.1. Nguyên Nhân Gây Ra Hạn Hán Tại Khu Vực

Hạn hán tại Ninh Thuận chủ yếu do lượng mưa thấp và việc sử dụng nước không hiệu quả. Các yếu tố này cần được xem xét để có giải pháp hợp lý.

3.2. Ảnh Hưởng Của Hạn Hán Đến Sản Xuất Nông Nghiệp

Hạn hán làm giảm năng suất cây trồng, ảnh hưởng đến thu nhập của nông dân. Việc áp dụng các biện pháp tưới tiêu hợp lý là cần thiết để cải thiện tình hình.

IV. Giải Pháp Giảm Thiểu Tác Động Của Lũ Lụt Và Hạn Hán

Để giảm thiểu tác động của lũ lụt và hạn hán, cần có các giải pháp đồng bộ từ chính quyền và cộng đồng. Các biện pháp này bao gồm cải thiện quản lý nước, xây dựng cơ sở hạ tầng và nâng cao nhận thức cộng đồng.

4.1. Các Biện Pháp Quản Lý Nước Hiệu Quả

Quản lý nước hiệu quả là chìa khóa để giảm thiểu tác động của hạn hán. Cần có các chính sách khuyến khích sử dụng nước tiết kiệm và hợp lý.

4.2. Xây Dựng Cơ Sở Hạ Tầng Chống Lũ

Xây dựng các công trình hạ tầng như đê, kè và hệ thống thoát nước sẽ giúp giảm thiểu thiệt hại do lũ lụt gây ra.

V. Kết Luận Về Tình Hình Lũ Lụt Và Hạn Hán Tại Sông Cái Phan Rang

Tình hình lũ lụt và hạn hán tại sông Cái Phan Rang đang ngày càng trở nên nghiêm trọng. Việc đánh giá các nhân tố tác động và áp dụng các giải pháp hợp lý là cần thiết để bảo vệ đời sống và môi trường.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Về Lũ Lụt Và Hạn Hán

Nghiên cứu cần tiếp tục được thực hiện để theo dõi tình hình và đưa ra các giải pháp kịp thời. Sự hợp tác giữa các bên liên quan là rất quan trọng.

5.2. Khuyến Nghị Đối Với Chính Quyền Và Cộng Đồng

Chính quyền cần có các chính sách hỗ trợ nông dân trong việc ứng phó với thiên tai. Cộng đồng cũng cần nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường và sử dụng tài nguyên nước.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Lưu vực sông Cái Phan Rang thuộc tỉnh Ninh Thuận, nằm trong vùng duyên hải cực nam Trung Bộ Việt Nam, có diện tích khoảng 3.043 km², là khu vực có khí hậu bán khô hạn với hệ số khô hạn cao và lượng mưa trung bình năm thấp nhất cả nước, chỉ khoảng 700-1.000 mm ở vùng ven biển và tăng lên đến trên 2.000 mm ở vùng thượng nguồn. Đặc điểm khí hậu nóng, khô hạn quanh năm cùng với địa hình đa dạng, từ núi cao đến đồng bằng hẹp, tạo nên sự phân bố không đồng đều về lượng mưa và dòng chảy trên lưu vực. Chế độ dòng chảy sông Cái Phan Rang có hai mùa rõ rệt: mùa lũ với lưu lượng đỉnh lũ vượt 5.000 m³/s tập trung trong thời gian ngắn và mùa kiệt với lưu lượng chỉ đạt khoảng 3,35 m³/s.

Tình trạng hạn hán và lũ lụt diễn ra phức tạp, gây thiệt hại nghiêm trọng đến đời sống, sản xuất và môi trường sinh thái của người dân địa phương. Năm 2015, tỉnh Ninh Thuận đã công bố tình trạng hạn hán khẩn cấp lần đầu tiên trong lịch sử do lượng mưa thiếu hụt nghiêm trọng, chỉ đạt khoảng 50-75% so với trung bình nhiều năm, dẫn đến nguồn nước mặt và nước dưới đất cạn kiệt, ảnh hưởng đến sinh hoạt và sản xuất nông nghiệp. Mục tiêu nghiên cứu là đánh giá các nhân tố tự nhiên và xã hội tác động đến lũ lụt, hạn hán trên hệ thống sông Cái Phan Rang, từ đó đề xuất các giải pháp giảm thiểu nhằm bảo vệ tính mạng và tài sản của người dân, đồng thời góp phần phát triển bền vững vùng lưu vực.

Phạm vi nghiên cứu tập trung trên lưu vực sông Cái Phan Rang thuộc tỉnh Ninh Thuận, với thời gian khảo sát và thu thập số liệu từ năm 2011 đến 2016, bao gồm các số liệu khí tượng thủy văn, địa hình, thổ nhưỡng, sử dụng đất, dân số và hoạt động kinh tế xã hội. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp cơ sở khoa học cho công tác quản lý tài nguyên nước, phòng chống thiên tai và phát triển kinh tế xã hội tại khu vực bán khô hạn đặc thù này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình nghiên cứu về thiên tai hạn hán và lũ lụt, tập trung vào:

• Lý thuyết về hạn hán: Phân loại hạn hán theo Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) gồm hạn khí tượng, hạn thủy văn, hạn nông nghiệp và hạn kinh tế - xã hội. Lý thuyết này giúp phân tích quá trình hình thành và diễn biến hạn hán, từ thiếu hụt lượng mưa đến suy giảm dòng chảy và ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp, kinh tế xã hội.

• Lý thuyết về lũ lụt: Đánh giá tác động của các nhân tố tự nhiên như khí hậu, địa hình, thổ nhưỡng, lớp phủ thực vật và các nhân tố xã hội như dân số, hoạt động kinh tế, quản lý tài nguyên nước đến sự hình thành và mức độ thiệt hại do lũ lụt gây ra.

• Chỉ số khô hạn K: Áp dụng công thức cán cân nước K của Nguyễn Trọng Hiệu, phản ánh tỷ số giữa lượng bốc hơi Piche năm (EN) và lượng mưa năm (RN), dùng để đánh giá mức độ khô hạn trên lưu vực.

• Mô hình phân tích tác động: Sử dụng các chỉ số tài nguyên nước, chỉ số cấp nước mặt (SWSI), và các phương pháp thống kê, giải tích để đánh giá mức độ ảnh hưởng của các nhân tố tự nhiên và xã hội đến hạn hán và lũ lụt.

Các khái niệm chính bao gồm: hạn hán, lũ lụt, chỉ số khô hạn, dòng chảy mùa lũ và mùa kiệt, tác động của biến đổi khí hậu, quản lý tài nguyên nước.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Thu thập số liệu khí tượng thủy văn (lượng mưa, nhiệt độ, độ ẩm, gió), địa hình, thổ nhưỡng, sử dụng đất, dân số, hoạt động kinh tế xã hội từ các cơ quan chuyên ngành tỉnh Ninh Thuận và các báo cáo chuyên đề. Dữ liệu được cập nhật từ năm 2011 đến 2016, bao gồm số liệu thực địa và số liệu thống kê.

• Phương pháp khảo sát thực địa: Thu thập thông tin về tác động của lũ lụt và hạn hán đến dân cư, sản xuất và môi trường tại các vùng hạ lưu sông Cái Phan Rang.

• Phương pháp toán học và thống kê: Tính toán chỉ số khô hạn K, phân tích tần suất xuất hiện hạn hán và lũ lụt, sử dụng lý thuyết xác suất, hàm tương quan để xử lý và phân tích dữ liệu. Phân tích xu thế biến đổi lượng mưa, dòng chảy theo không gian và thời gian.

• Phương pháp lựa chọn mẫu: Cỡ mẫu bao gồm các trạm quan trắc khí tượng thủy văn, các điểm khảo sát thực địa đại diện cho các tiểu lưu vực trong lưu vực sông Cái Phan Rang. Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên có chủ đích nhằm đảm bảo tính đại diện cho các vùng địa lý và điều kiện tự nhiên khác nhau.

• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ tháng 9/2016 đến tháng 3/2017, bao gồm thu thập dữ liệu, phân tích, đánh giá và đề xuất giải pháp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Phân bố lượng mưa không đồng đều và biến động lớn theo không gian và thời gian: Lượng mưa trung bình năm tại vùng thượng nguồn sông Cái Phan Rang trên 2.000 mm, trong khi vùng ven biển chỉ khoảng 700 mm. Khoảng 55-65% lượng mưa tập trung trong 4 tháng cuối năm, mùa mưa, còn lại mùa khô chỉ chiếm 35-45%. Năm 2014 và 2015 lượng mưa thiếu hụt nghiêm trọng, chỉ đạt 50-75% so với trung bình nhiều năm, gây hạn hán nghiêm trọng.

2. Chế độ dòng chảy mùa lũ và mùa kiệt rõ rệt: Lưu lượng đỉnh lũ có thể vượt 5.000 m³/s trong mùa mưa, tập trung trong thời gian ngắn, gây ngập lụt nghiêm trọng ở vùng hạ lưu. Mùa kiệt, lưu lượng dòng chảy giảm mạnh chỉ còn khoảng 3,35 m³/s, nhiều sông suối nhỏ bị cạn kiệt, ảnh hưởng đến sinh hoạt và sản xuất.

3. Ảnh hưởng của các nhân tố tự nhiên và xã hội đến hạn hán và lũ lụt: Các nhân tố tự nhiên như khí hậu khô hạn, địa hình dốc, thổ nhưỡng nghèo dinh dưỡng, lớp phủ thực vật thưa thớt làm giảm khả năng giữ nước và điều tiết dòng chảy. Nhân tố xã hội như tăng dân số, phát triển nông nghiệp sử dụng cây trồng có nhu cầu nước lớn, phương thức tưới nước lãng phí, quản lý tài nguyên nước còn hạn chế làm gia tăng nguy cơ hạn hán và lũ lụt.

4. Chỉ số khô hạn K cho thấy mức độ khô hạn cao: Kết quả tính toán chỉ số khô hạn năm cho thấy nhiều năm trong giai đoạn nghiên cứu đạt mức khô hạn từ khô đến rất khô, đặc biệt ở vùng đồng bằng và ven biển. Tần suất xuất hiện hạn hán gia tăng trong những năm gần đây, phù hợp với xu thế biến đổi khí hậu.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của hạn hán và lũ lụt trên lưu vực sông Cái Phan Rang là sự kết hợp giữa điều kiện khí hậu khắc nghiệt, địa hình và thổ nhưỡng đặc thù cùng với các hoạt động kinh tế xã hội chưa bền vững. Lượng mưa không đều và tập trung trong thời gian ngắn làm tăng nguy cơ lũ lụt cục bộ, trong khi mùa khô kéo dài và lượng nước mặt hạn chế dẫn đến thiếu nước nghiêm trọng.

So sánh với các nghiên cứu trên thế giới và trong nước, tình trạng hạn hán và lũ lụt tại Ninh Thuận có những điểm tương đồng về nguyên nhân và diễn biến, tuy nhiên mức độ ảnh hưởng đặc biệt nghiêm trọng do đặc thù khí hậu bán khô hạn và nguồn nước mặt khan hiếm. Việc sử dụng các chỉ số khô hạn và tài nguyên nước giúp đánh giá chính xác mức độ căng thẳng nguồn nước, từ đó hỗ trợ công tác quản lý và dự báo thiên tai.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ phân bố lượng mưa trung bình tháng, biểu đồ lưu lượng dòng chảy mùa lũ và mùa kiệt, bảng tổng hợp chỉ số khô hạn theo từng năm và khu vực, giúp minh họa rõ ràng xu thế biến đổi và tác động của các nhân tố.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường quản lý và bảo vệ nguồn nước mặt và nước dưới đất: Xây dựng và thực hiện các quy định nghiêm ngặt về khai thác, sử dụng nước, đặc biệt là kiểm soát khai thác nước dưới đất để tránh cạn kiệt tầng chứa nước. Chủ thể thực hiện: UBND tỉnh, Sở Tài nguyên và Môi trường. Thời gian: 1-3 năm.

2. Phát triển và nâng cấp hệ thống công trình thủy lợi, hồ chứa và đập dâng: Mở rộng diện tích tưới, cải thiện khả năng điều tiết nước mùa mưa và dự trữ nước mùa khô, giảm thiểu thiệt hại do lũ lụt và hạn hán. Chủ thể thực hiện: Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, các đơn vị quản lý thủy lợi. Thời gian: 3-5 năm.

3. Áp dụng các phương pháp tưới tiết kiệm nước và chuyển đổi cơ cấu cây trồng phù hợp: Khuyến khích sử dụng cây trồng có nhu cầu nước thấp, áp dụng kỹ thuật tưới nhỏ giọt, tưới tiết kiệm nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng nước trong nông nghiệp. Chủ thể thực hiện: Nông dân, các tổ chức hợp tác xã, ngành nông nghiệp. Thời gian: 1-2 năm.

4. Nâng cao nhận thức cộng đồng và tăng cường công tác dự báo, cảnh báo thiên tai: Tổ chức các chương trình tuyên truyền, đào tạo về phòng chống hạn hán, lũ lụt; xây dựng hệ thống cảnh báo sớm dựa trên các chỉ số khô hạn và dữ liệu khí tượng thủy văn. Chủ thể thực hiện: UBND các cấp, Ban chỉ huy phòng chống thiên tai, các tổ chức xã hội. Thời gian: liên tục.

5. Xây dựng mô hình thích ứng với biến đổi khí hậu: Nghiên cứu và triển khai các mô hình quản lý tài nguyên nước bền vững, kết hợp với quy hoạch phát triển kinh tế xã hội phù hợp với điều kiện khí hậu khô hạn. Chủ thể thực hiện: Các viện nghiên cứu, trường đại học, chính quyền địa phương. Thời gian: 3-5 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước về tài nguyên nước và phòng chống thiên tai: Sở Tài nguyên và Môi trường, Ban chỉ huy phòng chống thiên tai tỉnh Ninh Thuận có thể sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách, kế hoạch quản lý và ứng phó thiên tai hiệu quả.

2. Các nhà nghiên cứu và học viên chuyên ngành kỹ thuật môi trường, thủy lợi, khí tượng thủy văn: Luận văn cung cấp cơ sở lý thuyết, phương pháp và dữ liệu thực tiễn quý giá phục vụ nghiên cứu chuyên sâu về hạn hán, lũ lụt và quản lý tài nguyên nước.

3. Người dân và tổ chức nông nghiệp trong lưu vực sông Cái Phan Rang: Tham khảo để hiểu rõ nguyên nhân, tác động của hạn hán và lũ lụt, từ đó áp dụng các giải pháp tưới tiêu tiết kiệm, chuyển đổi cây trồng phù hợp nhằm giảm thiểu rủi ro.

4. Các nhà hoạch định chính sách và nhà đầu tư phát triển hạ tầng: Sử dụng thông tin để thiết kế các dự án thủy lợi, công trình phòng chống thiên tai, đồng thời xây dựng các chương trình phát triển kinh tế xã hội bền vững phù hợp với điều kiện tự nhiên đặc thù.

Câu hỏi thường gặp

1. Hạn hán và lũ lụt ảnh hưởng như thế nào đến lưu vực sông Cái Phan Rang?
   Hạn hán làm giảm nguồn nước mặt và nước dưới đất, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt. Lũ lụt gây ngập úng, phá hủy cơ sở hạ tầng và môi trường sinh thái, đặc biệt ở vùng hạ lưu có địa hình thấp.

2. Những nhân tố nào tác động chính đến hạn hán và lũ lụt tại đây?
   Các nhân tố tự nhiên gồm khí hậu khô hạn, địa hình dốc, thổ nhưỡng nghèo dinh dưỡng, lớp phủ thực vật thưa thớt. Nhân tố xã hội gồm tăng dân số, sử dụng nước chưa hợp lý, phương thức tưới lãng phí và quản lý tài nguyên nước còn hạn chế.

3. Chỉ số khô hạn K được sử dụng như thế nào trong nghiên cứu?
   Chỉ số K phản ánh tỷ lệ giữa lượng bốc hơi và lượng mưa, giúp đánh giá mức độ khô hạn của vùng. Giá trị K càng cao cho thấy mức độ khô hạn càng nghiêm trọng, hỗ trợ dự báo và quản lý hạn hán.

4. Giải pháp nào hiệu quả để giảm thiểu tác động của hạn hán và lũ lụt?
   Bao gồm tăng cường quản lý nguồn nước, phát triển công trình thủy lợi, áp dụng tưới tiết kiệm, chuyển đổi cây trồng phù hợp, nâng cao nhận thức cộng đồng và xây dựng hệ thống cảnh báo sớm.

5. Làm thế nào để cộng đồng địa phương tham gia phòng chống thiên tai hiệu quả?
   Thông qua tuyên truyền, đào tạo nâng cao nhận thức, khuyến khích áp dụng kỹ thuật canh tác bền vững, tham gia quản lý nguồn nước và phối hợp với chính quyền trong các hoạt động phòng chống thiên tai.

Kết luận

• Lưu vực sông Cái Phan Rang có đặc điểm khí hậu bán khô hạn, lượng mưa thấp và phân bố không đều, dẫn đến tình trạng hạn hán và lũ lụt diễn biến phức tạp.
• Các nhân tố tự nhiên và xã hội cùng tác động làm gia tăng nguy cơ thiên tai, ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống và sản xuất của người dân.
• Chỉ số khô hạn K và các chỉ số tài nguyên nước được áp dụng hiệu quả trong đánh giá mức độ khô hạn và hỗ trợ dự báo thiên tai.
• Đề xuất các giải pháp tổng hợp về quản lý nguồn nước, phát triển công trình thủy lợi, áp dụng kỹ thuật tưới tiết kiệm và nâng cao nhận thức cộng đồng nhằm giảm thiểu tác động thiên tai.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho công tác quản lý tài nguyên nước và phòng chống thiên tai tại lưu vực, góp phần phát triển bền vững vùng bán khô hạn Ninh Thuận.

Hành động tiếp theo: Cơ quan quản lý và các bên liên quan cần triển khai các giải pháp đề xuất, đồng thời tiếp tục cập nhật, giám sát dữ liệu để điều chỉnh chính sách phù hợp với diễn biến thiên tai trong tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I: GIỚI THIỆU VỀ LƯU VỰC HỆ THỐNG SÔNG CÁI PHAN RANG 1. Giới thiệu Lưu vực sông Cái Phan Rang nằm trong vùng khí hậu khô hạn nhất Việt Nam. Dòng chảy trên lưu vực chịu tác động của nhiều nhân tố bao gồm các nhân tố tự nhiên như khí hậu, địa hình, địa chất, thổ nhưỡng, lớp phủ thực vật… và các nhân tố kinh tế xã hội như dân số, lao động, trình độ văn hóa, hoạt động của các ngành kinh tế trên địa bàn và hiệu quả của công tác quản lý tài nguyên nước…Vì vậy, cần xem xét phân tích các đặc điểm tự nhiên, kinh tế xã hội trên lưu vực để đánh giá các khía cạnh ảnh hưởng đến tài nguyên nước. Điều kiện tự nhiên 1.

Vị trí địa lý Lưu vực sông Cái Phan Rang thuộc khu vực Nam Trung bộ Việt Nam có vị trí địa lý vào khoảng 11o23’00” - 12o10’00” vĩ Bắc và 108o20’30” - 109o30’00” kinh Đông, diện tích tự nhiên khoảng 3.043 km² thuộc địa bàn các tỉnh: Ninh Thuận chiếm 82%, Khánh Hoà (11%), Lâm Đồng (6%) và Bình Thuận (2%). Lưu vực sông Cái Phan Rang được liệt kê vào danh mục lưu vực sông liên tỉnh tuy nhiên, phần lớn diện tích lưu vực thuộc địa phận tỉnh Ninh Thuận, và diện tích lưu vực sông Cái chiếm 74% diện tích toàn tỉnh Ninh Thuận, chỉ trừ một số vùng ven biển thuộc các huyện Thuận Bắc, Ninh Hải và Ninh Phước có các sông độc lập chảy thẳng ra biển như: sông Trâu, suối Nước Ngọt, suối Bà Râu, suối Kiền Kiền, suối Vĩnh Hy, suối Quán Thẻ,… Hệ thống sông Cái Phan Rang có dạng hình cành cây với dòng chính sông Cái và nhiều nhánh sông, suối: phía bờ tả đáng kể có sông Sắt, Cho Mo và suối Ngang, phía bờ hữu có sông Ông, sông Cha - Than, sông Quao và sông Lu,… 9 1. Địa hình Lưu vực Sông Cái Phan Rang có địa hình đa dạng: núi cao, đồi thấp và đồng bằng. Địa hình tương đối dốc, có hướng thấp dần từ Tây sang Đông và từ Tây Bắc xuống Đông Nam.

Sông bắt đầu từ sườn Đông của dãy núi Gia Rích với cao độ khoảng 1.923 m giáp ranh với tỉnh Lâm Đồng, sông chảy theo hướng Bắc - Nam đổ ra biển Đông tại vịnh Phan Rang. Chiều dài dòng chính sông Cái khoảng 120 km. Mặt cắt dọc sông Cái có dạng bậc thềm. Ở thượng nguồn sông chảy ven theo các sườn núi cao trên 1.500 m, lòng sông nhiều đá tảng, độ dốc lòng sông lớn, sườn dốc ngắn, đất đai chủ yếu là tổ hợp đất núi Feralít.

Bản đồ địa hình và cao độ Ninh Thuận độ phân giải 30 m x 30m Địa hình núi cao bao bọc gần như toàn bộ lưu vực ở các hướng: phía Bắc là Núi Đào (1.040 m); phía Tây là dãy Nam Trường Sơn với hàng loạt các đỉnh cao hơn 1.500 m, đỉnh Bi - Đúp cao nhất 2.280 m; phía Nam là các núi 10 thấp hơn như Đa Khum (898 m), Cà Ná (644 m). Vùng đồng bằng trũng hạ du có cao độ trên dưới 10 m. Độ cao bình quân lưu vực là 483 m. Đoạn lòng sông chảy qua vùng trung lưu từ Tân Sơn đến Tân Mỹ lưu vực sông mở rộng, độ dốc lòng sông còn cao, lòng sông nhiều đá tảng, một số nơi có các bãi bồi giữa sông như một sự pha trộn giữa kiểu sông miền núi và đồng bằng.

Từ Tân Mỹ về xuôi, sông chảy êm trong một vùng đồi thấp và đồng bằng Phan Rang nhỏ hẹp. Đoạn sông từ Tân Mỹ đến Đồng Mé lòng sông còn có đá lởm chởm, từ Đồng Mé ra biển thì lòng sông đầy bãi cát, có nơi bãi cát rộng tới 300-400 m như ở Phước Thiện, cầu Đạo Long. Thổ nhưỡng Theo Bản đồ sử dụng đất tỷ lệ 1/100.000 năm 2000, tỉnh Ninh Thuận có các nhóm đất chính sau: - Nhóm đất cát ven biển: Phân bố dọc các xã, phường ven biển, có 3 loại đất. Thành phần cơ giới chủ yếu là cát, khả năng giữ nước và dinh dưỡng kém, độ phì nhiêu thấp.

Trên loại đất này có thể khai thác một phần để trồng dừa, điều, còn lại những nơi đất bạc màu, dinh dưỡng kém cần trồng rừng phủ xanh, chống cát bay. - Nhóm đất mặn, phèn: Tập trung chủ yếu ven biển, có 4 loại đất. Đất được hình thành bởi quá trình lắng đọng của các sản phẩm trầm tích, chịu ảnh hưởng của nước biển và các sản phẩm biển. - Nhóm đất phù sa: Phân bố chủ yếu ở hạ lưu các sông, nhất là sông Cái Phan Rang, có 6 loại đất, thích hợp trồng cây lương thực, hoa màu, cỏ chăn nuôi.

- Nhóm đất xám: Phân bố ở bậc thềm chuyển tiếp ở độ cao 50-100 m, có 13 loại đất. Do có độ phì thấp, chua, nghèo mùn nên chỉ thích hợp cho trồng rừng và có thể cải tạo để trồng mía. - Nhóm đất vàng đỏ: Đây là đất có diện tích lớn nhất được phân thành 4 loại. Nhóm đất này có độ phì thấp, tầng canh tác mỏng, độ dốc lớn, ít thuận lợi cho phát triển nông nghiệp.

Cần cải tạo và bảo vệ bằng trồng rừng phủ xanh. - Nhóm đất vàng đỏ trên núi: Phân bố ở độ cao lớn, độ dốc lớn, có 2 loại đất, không sử dụng cho sản xuất nông nghiệp. 11 Theo kết quả nghiên cứu của Phân viện Quy hoạch và Thiết kế Nông nghiệp, trên địa bàn tỉnh Ninh Thuận được phân ra 8 nhóm đất cơ bản. Diện tích và tỉ lệ diện tích của các nhóm đất được tổng hợp trong bảng 1.

Tổng hợp diện tích theo các nhóm đất TT Nhóm đất Diện tích (ha) Tỉ lệ (%) 1 Nhóm đất cát 10.353 3,08 2 Nhóm đất mặt 5.531 1,65 3 Nhóm đất phù sa 15.429 8,46 5 Nhóm đất đỏ xám nâu vùng bán khô hạn 231.454 68,89 6 Nhóm đất đỏ vàng 11.733 3,49 7 Nhóm đất trơ sỏi đá.272 5,14 8 Nhóm đất khác 15. Thảm thực vật Lớp phủ thực vật là một trong những yếu tố ảnh hưởng nhiều đến tốc độ dòng chảy, tốc độ thấm và bốc hơi nước trên lưu vực sông. Các loại thực vật trên lưu vực sông Cái Phan Rang được thống kê như sau: Bảng 1. Thảm phủ thực vật của lưu vực sông Cái Phan Rang TT Đối tượng Diện tích (km2) 1 Mặt nước 3.41 2 Rừng lá rộng thường xanh 790.59 3 Rừng lá rộng rụng lá 104.90 4 Cây lấy gỗ 423.99 6 Cây bụi tập trung 83.58 7 Cây bụi phân tán 1.60 12 TT Đối tượng Diện tích (km2) 9 Cây trồng hằng năm 314.70 (Nguồn: Báo cáo hiện trạng môi trường tỉnh Ninh Thuận giai đoạn 2010 – 2015) Thảm phủ thực vật nhìn chung nghèo nàn, diện tích rừng tự nhiên thưa, chủ yếu là cỏ xen lùm bụi, cỏ lùm bụi xen cây gỗ rải rác nên không có tác dụng giảm tốc độ tập trung dòng chảy cũng như khả năng thấm để bổ cập nước ngầm.

Khí tượng thủy văn 1. Khí tượng Lưu vực nghiên cứu nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa nhưng khô hạn nhất Việt Nam với những đặc điểm khí tượng đặc trưng như nắng nóng, độ ẩm thấp, nhiều gió và lượng bốc hơi lớn. * Nhiệt độ Lưu vực sông Cái Phan Rang có nhiệt độ trung bình nhiều năm là 270C. Nhiệt độ cao nhất lên đến 40,50C rơi vào các tháng 5-7 và thấp nhất là 160C vào các tháng 1, 12.

Chênh lệch nhiệt độ trung bình giữa tháng nóng nhất và tháng lạnh nhất từ 8-100C, và biên độ nhiệt độ ngày trung bình 7-90C. * Gió Lưu vực sông Cái Phan Rang nằm trong khu vực có chế độ gió theo hai hướng chính là Đông Bắc và Tây Nam với tốc độ trung bình năm là 2,6 m/s. Từ tháng 11 đến tháng 3 tốc độ gió cao, đạt giá trị lớn nhất vào khoảng tháng 12 với tốc độ 3,9 m/s. Trong những tháng này, ngoài gió Đông-Bắc thổi về ban ngày thường xuất hiện gió thung lũng về ban đêm theo hướng Tây- Bắc.

Từ tháng 3 trở đi, về ban ngày gió Đông-Nam dần thay thế gió Đông-Bắc, về ban đêm gió thung lũng vẫn chế ngự theo hướng Tây-Bắc. Vận tốc gió thấp nhất trung bình đạt 1,8 m/s vào tháng 9. *Số giờ nắng Lưu vực nghiên cứu nằm sâu trong khu vực nội chí tuyến Bắc bán cầu số giờ nắng trong năm thuộc loại cao nhất cả nước. Số giờ nắng trung bình mùa khô từ 8- 13 10 giờ/ngày và trong mùa mưa 6-7 giờ/ngày.

Từ tháng 1 đến tháng 8 là thời kỳ nhiều nắng và từ tháng 9 đến tháng 12 là thời kỳ ít nắng. Tổng số giờ nắng trong năm rất cao đạt 2.100 giờ/năm, số giờ nắng trung bình ngày là 7,6 giờ. *Độ ẩm Độ ẩm không khí (RH%) trung bình năm trên lưu vực thấp, chỉ khoảng 76%. Vào mùa mưa, độ ẩm đạt 78% (cao nhất 80% vào tháng 10); vào mùa khô, độ ẩm chỉ khoảng 74% (thấp nhất 72% vào tháng 1 và 2).

*Bốc thoát hơi nước Do nền nhiệt độ cao, nắng nhiều, tốc độ gió lớn và độ ẩm không khí thấp nên lượng bốc thoát hơi nước lưu vực sông Cái Phan Rang hàng năm rất cao. Lượng bốc thoát hơi đo bằng ống piche tại trạm Phan Rang khoảng 1. Vào các tháng mùa khô, lượng bốc hơi đo được đạt 160-195 mm, thường đạt cực đại vào tháng 1 và giảm còn 108-133 mm trong các tháng mùa mưa và thường đạt cực tiểu vào tháng 10. Chênh lệch lượng bốc thoát hơi nước giữa tháng thấp nhất và cao nhất khoảng 86 mm.

Các đặc trưng khí tượng trung bình tháng nhiều năm tại trạm Phan Rang Đặc trưng 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Năm T (oC) 25 25 27 28 29 29 29 29 28 27 26 25 27,1 u (m/s) 3,7 3,3 2,6 2,2 1,9 1,9 2,4 2,3 1,8 2,0 2,9 3,9 2,6 n (h/ngày) 7,8 9,1 8,9 9,2 8,1 8,1 7,5 7,7 6,6 6,1 6,2 6 7,6 RH (%) 72 72 75 76 77 75 75 76 79 80 78 74 76 E (mm) 195 179 172 154 142 150 156 158 117 109 132 162 1826 Nguồn: Trung tâm khí tượng thủy văn Ninh Thuận) *Lượng mưa Ninh Thuận là tỉnh có lượng mưa trung bình năm thấp nhất trong cả nước, đặc biệt vùng ven biển tổng lượng mưa năm chỉ khoảng 700-1.000 mm, và tăng dần về phía thượng lưu sông Cái Phan Rang đạt khoảng 1. Bên cạnh đó, sự phân bố không đồng đều theo thời gian, khoảng 55-65% lượng mưa năm tập trung 14 vào 4 tháng cuối năm, là thời kỳ mùa mưa ở Ninh Thuận. Ngược lại, trong 8 tháng mùa khô từ tháng 1-8, tổng lượng mưa chỉ bằng khoảng 35-45% lượng mưa cả năm. 250 Lượng mưa (mm) 200 150 100 50 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Tháng Hình 1.

Phân bố lượng mưa trung bình tháng nhiều năm vùng nghiên cứu Bảng 1.