Chương 1 tổng hợp các nghiên cứu trước đây gồm các nghiên cứu trong và ngoài nước; giới thiệu khái quát về đối tượng, phạm vi và không gian nghiên cứu, cũng như các phương pháp, khái niệm và lý thuyết được sử dụng để trả lời các câu hỏi nghiên cứu Chương 2 và Chương 3 làm rõ thực tiễn nhận thức của Ban chỉ huy PCTT&TKCN và Đội xung kích PCTT xã Trịnh Tường về đánh giá rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng và nhận thức về xây dựng, thực hiện kế hoạch phòng chống thiên tai và giám sát, đánh giá kế hoạch có sự tham gia của cộng đồng. CƠ SỞ LÝ LUẬN, ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu về quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới Liên quan đến quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng, trên thế giới có rất nhiều công trình nghiên cứu nổi bật: Community-based Disaster Management and Its Salient Features: A Policy Approach to People-centred Risk Reduction in Bangladesh của tác giả M.
Abul Kalam Azad và các cộng sự chỉ ra rằng cách tiếp cận về quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng đã trải qua những thay đổi đáng kể trong những năm gần đây, chuyển từ cứu trợ, ứng phó sang phòng ngừa, giảm nhẹ rủi ro thiên tai và quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng. Nghiên cứu tập trung vào các sáng kiến chính sách quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng đang triển khai tại hai cộng đồng ven biển ở Kalapara và Upazila ở Quận Patuakhali, Bangladesh. Phát hiện của nghiên cứu cho thấy để giải quyết tình trạng dễ bị tổn thương trước thiên tai, Chính phủ Bangladesh đã phát triển và thực hiện nhiều biện pháp, chính sách quốc gia trong nhiều năm với mục đích tăng cường giảm nhẹ rủi ro tập trung vào cộng đồng, phân cấp quản lý thảm họa, phát triển quan hệ đối tác xuyên quy mô và nâng cao khả năng phục hồi của cộng đồng. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các hoạt động phòng chống thiên tai dựa vào cộng đồng đang đóng một vai trò quan trọng trong việc phát triển năng lực thích ứng và khả năng phục hồi trước thảm họa.
Cần có chính sách và nghiên cứu sâu hơn để xem xét kỹ hơn về động lực của quản lý thiên tai dựa vào cộng đồng, vai trò của các tổ chức cấp địa phương và tổ chức cộng đồng trong quan hệ đối tác và xây dựng khả năng phục hồi để quản lý rủi ro thiên tai thành công [30]. “The challenges of impact evaluation: Attempting to measure the effectiveness of community-based disaster risk management” của tác giả Maria M. Sarabia và các cộng sự. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng mặc dù quản lý rủi ro thiên 6 tai ngày càng trở nên quan trọng trong hợp tác phát triển nhưng vẫn thiếu bằng chứng chắc chắn về tính hiệu quả của nó.
Nhóm tác giả đã mô tả cách tiếp cận mang tính phương pháp nhằm cho phép đưa ra quyết định dựa trên bằng chứng chặt chẽ hơn trong việc giảm nhẹ rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng và đặc biệt là để đánh giá mức độ tăng cường khả năng chuẩn bị cho những tác động bất lợi của thiên tai ở các cộng đồng dễ bị tổn thương. Tác động của các hành động được thiết kế nhằm giảm thiểu mất mát, thiệt hại, thương tích, tử vong và suy thoái tài nguyên do thiên tai gây ra đã được đánh giá tại khu vực can thiệp của Hội Chữ thập đỏ Thụy Sĩ và Honduras. Kết quả của nghiên cứu cho thấy sự can thiệp đã có tác động tích cực đáng kể trong ba lĩnh vực quan trọng của khả năng phục hồi: kiến thức và sự chuẩn bị (ví dụ: sự tồn tại của hệ thống cảnh báo sớm); sự gắn kết xã hội (ví dụ: các tổ chức cộng đồng); và quản lý tài sản thiên nhiên (ví dụ: tiêu thụ củi). Phát hiện của nghiên cứu cũng chỉ ra rằng chương trình can thiệp đã nâng cao năng lực của các cộng đồng để chuẩn bị cho các mối nguy hiểm trong tương lai và ứng phó trong trường hợp khẩn cấp ở cả cấp độ hộ gia đình và cộng đồng [40].
“Community-Based Disaster Risk Management in The Philippines: Achievements and Challenges of The Purok System” của tác giả Angelina Matthies. Dựa trên một nghiên cứu định tính tại khu đô thị San Francisco (tỉnh Cebu) từ tháng 12 năm 2014 đến tháng 3 năm 2015, nghiên cứu trình bày chi tiết về những thành tựu và thách thức của hệ thống Purok. Hệ thống Purok ở Philippines được biết đến như một hệ thống tổ chức tự nguyện ở cấp thôn, bản nhằm tăng cường khả năng phục hồi của cộng đồng trước các mối nguy hiểm tự nhiên. Năm 2011, hệ thống này đã nhận được Giải thưởng Sasakawa của Liên hợp quốc.
Nghiên cứu đã chỉ ra những thành tựu đáng chú ý bao gồm huy động nguồn lực, cơ chế phối hợp giữa các cấp trong triển khai hệ thống, xác định rõ trách nhiệm của các bên tham gia và cung cấp thông tin sơ tán kịp thời xuất phát từ việc huy động hiệu quả nguồn vốn con người và vốn xã hội. Tuy nhiên, hệ thống Purok phải đối mặt với những thách thức nội tại trong việc duy trì, ủng hộ và tính tự nguyện của cộng đồng. Tuy nhiên, hệ thống Purok khác biệt rõ ràng với các 7 phương pháp quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng thông thường và tiềm ẩn những tiềm năng mang lại lợi ích cao cho việc tăng cường khả năng phục hồi ở các khu vực thường xuyên bị ảnh hưởng bởi thiên tai [36]. “Twenty Years of Community-based Disaster Risk Reduction Experience from A Dryland Village in Indonesia” của tác giả Jonatan A Lassa và các cộng sự.
Nghiên cứu đã cung cấp những hiểu biết sâu sắc về các hoạt động giảm nhẹ rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng từ một ngôi làng ở miền đông Indonesia dựa trên các nghiên cứu dài hạn. Việc áp dụng phương pháp giảm nhẹ rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng ở Indonesia diễn ra vào cuối những năm 1990 và các tác giả là những người sớm áp dụng phương pháp này. Nghiên cứu này kết hợp dữ liệu định tính và định lượng được thu thập trong giai đoạn 1998-2017. Nó cho thấy sự thăng trầm của một cộng đồng ứng phó với rủi ro thiên tai theo thời gian.
Bài báo còn nêu bật thêm những câu chuyện về sự thất vọng và niềm vui xung quanh các hoạt động giảm nhẹ rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng do một cộng đồng địa phương thực hiện tại một ngôi làng vùng đất khô cằn ở miền đông Indonesia. Nghiên cứu cũng đã nhận định rằng giảm nhẹ rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng là nền tảng của quản trị rủi ro thiên tai. Hiện nay, trên thế giới còn thiếu các nghiên cứu về kinh nghiệm lâu dài và thực tế về giảm nhẹ rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng [34]. “Systematizing Community-Based Disaster Risk Management (CBDRM): Case of Urban Flood-prone Community in Thailand Upstream Area” của tác giả Puntita Tanwattana.
Nghiên cứu này được tiến hành tại ba cộng đồng thường xuyên bị lũ lụt, trong đó, đã có những cộng đồng điển hình tự phát triển khả năng ứng phó để tổ chức và quản lý thiên tai nhằm đảm bảo an toàn cho mình. Họ tự đổi mới giải pháp giảm thiểu rủi ro do lũ lụt gây ra thay vì chờ đợi và phụ thuộc hoàn toàn vào sự hỗ trợ từ chính phủ. Nghiên cứu đã tìm thấy bằng chứng về sự hình thành Tổ chức Quản lý Rủi ro Thiên tai Cộng đồng (CDRMO) tự phát trong trường hợp nghiên cứu điển hình về cộng đồng Thái Lan. Phát hiện quan trọng này dẫn đến câu hỏi chính được đặt ra trong nghiên cứu này: “Hệ thống Quản lý 8 rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng (CBDRM) và CDRMO được hình thành như thế nào trong cộng đồng Thái Lan?” Nghiên cứu này dựa trên nghiên cứu thực nghiệm sử dụng các cuộc phỏng vấn, khảo sát thực địa, quan sát có sự tham gia, thảo luận nhóm tập trung và bảng câu hỏi để mô tả cách đạt được các giải pháp cộng đồng có thể được xác định là hệ thống tổ chức của CBDRM và CDRMO ở Thái Lan.
Nghiên cứu này thảo luận về khả năng thúc đẩy CDRMO ở các cộng đồng Thái Lan khác bằng cách sử dụng các bài học rút ra từ những đổi mới được thực hiện ở một số cộng đồng và kết hợp chúng trong thiết kế chính sách nhằm thúc đẩy hệ thống CBDRM ở Thái Lan [43]. “Risk Assessment and Reduction Measures in Landslide and Flash Flood- Prone Areas: A Case of Southern Thailand (Nakhon Si Thammarat Province)” của tác giả Indrajit Pal và các cộng sự. Mục đích của nghiên cứu này là phân tích mức độ rủi ro và tính dễ bị tổn thương trong cộng đồng dễ bị ảnh hưởng bởi sạt lở đất và lũ quét tại huyện Sichon, tỉnh Nakhon Si Thammarat, Thái Lan. Trọng tâm của nghiên cứu này là phân tích và tìm hiểu tính dễ bị tổn thương về kinh tế xã hội của cộng đồng ở cấp độ hộ gia đình và đánh giá rủi ro và tính dễ bị tổn thương của cộng đồng bằng cách đánh giá rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng.
Nghiên cứu đề xuất các biện pháp giảm thiểu rủi ro đa thiên tai dựa trên kết quả phân tích rủi ro thiên tai của cộng đồng. Các khuyến nghị chủ yếu tập trung vào việc cải thiện các chương trình hiện có như hệ thống cảnh báo sớm, phát triển năng lực cấp địa phương và đào tạo cộng đồng. Nghiên cứu cũng khám phá một số biện pháp phi công trình trong bối cảnh quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng, các khóa học quản lý thiên tai trong giảng dạy ở trường và nhận thức cộng đồng để xây dựng một cộng đồng thích ứng cao với những tác động của thiên tai [39]. “Local Risk Managers’ and Disaster Volunteers’ Awareness Of, Attitudes Toward, and Intention to Use A Local Government-developed Disaster Information System: A Case Study of SIKK Magelang” của tác giả Sari và các cộng sự.
Nghiên cứu tiến hành đánh giá nhận thức, ý định sử dụng và thái độ của các nhà quản lý rủi ro thiên tai tại địa phương và tình nguyện viên thảm họa về nhận thức, ý định sử 9 dụng và thái độ đối với SIKK Magelang (Sistem Informasi Kebencanaan Kabupaten). Đây là một hệ thống thông tin thiên tai được chính quyền địa phương ở Magelang phát triển để hỗ trợ quản lý rủi ro thiên tai. Mặc dù có các tính năng hữu ích, giống như nhiều dịch vụ chính phủ điện tử, nhưng nó có tỷ lệ chấp nhận thấp.