Đánh giá mức độ ô nhiễm no3 no2 trong rau muống trồng trên nghĩa địa tại xã vĩnh quỳnh huyện thanh trì hà nội

Tài liệu nghiên cứu Đánh giá mức độ ô nhiễm no3 no2 trong rau muống trồng trên nghĩa địa tại xã vĩnh quỳnh huyện thanh, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Nguyễn Văn Vượng
• Người hướng dẫn: PGS. TS Bùi Xuân Dũng
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Khoa Học Môi Trường
• Đề tài: Đánh giá mức độ ô nhiễm NO3-, NO2- trong rau muống trồng trên nghĩa địa tại xã Vĩnh Quỳnh, huyện Thanh Trì, Hà Nội
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Đánh giá toàn diện ô nhiễm NO3 NO2 trong rau muống Vĩnh Quỳnh

Vấn đề an toàn vệ sinh thực phẩm (VSATTP) đang là một thách thức lớn, đặc biệt tại các đô thị lớn như Hà Nội. Theo số liệu của Bộ Y tế, các vụ ngộ độc thực phẩm liên quan đến rau quả vẫn chiếm tỷ lệ đáng kể, gây ra những nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng. Trong bối cảnh đó, nghiên cứu “Đánh giá mức độ ô nhiễm NO3-, NO2- trong rau muống trồng trên nghĩa địa tại xã Vĩnh Quỳnh, huyện Thanh Trì, Hà Nội” của tác giả Nguyễn Văn Vượng (2019) đã cung cấp những bằng chứng khoa học đáng báo động. Xã Vĩnh Quỳnh từ lâu là một trong những vựa rau lớn cung cấp cho thủ đô, nhưng thực trạng canh tác trên đất nghĩa trang đặt ra câu hỏi lớn về chất lượng sản phẩm. Nghiên cứu tập trung vào việc xác định hàm lượng nitrat trong rau (NO3-) và dư lượng nitrit (NO2-), hai hợp chất có khả năng gây độc khi tích tụ ở nồng độ cao. Nitrat, khi vào cơ thể, có thể chuyển hóa thành nitrit, gây ra hội chứng “trẻ xanh” (methemoglobinemia) và kết hợp với amin tạo thành nitrosamine – một chất tiền ung thư. Do đó, việc phân tích và đánh giá mức độ tồn dư hóa chất này không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn trực tiếp bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Bài viết này sẽ phân tích sâu các kết quả từ nghiên cứu, làm rõ mức độ ô nhiễm trong đất, nước và sản phẩm rau muống tại khu vực, đồng thời đề xuất các giải pháp dựa trên cơ sở khoa học.

1.1. Bối cảnh cấp thiết về an toàn vệ sinh thực phẩm tại Hà Nội

Hà Nội, với mật độ dân số cao và nhu cầu tiêu thụ rau xanh khổng lồ, luôn đối mặt với áp lực về nguồn cung thực phẩm an toàn. Tuy nhiên, tình trạng sản xuất rau thiếu kiểm soát, đặc biệt là việc lạm dụng phân bón hóa học và canh tác trên những vùng đất không đảm bảo tiêu chuẩn như khu vực gần nghĩa địa, đã làm gia tăng nguy cơ ô nhiễm. Nghiên cứu tại Vĩnh Quỳnh chỉ ra rằng, do diện tích canh tác hạn hẹp, người dân đã tận dụng cả những khu đất trống trong nghĩa địa để trồng rau. Ông Phạm Quang Hà, Viện phó Viện Môi trường Nông Nghiệp, đã khẳng định: "Rau trồng ở nghĩa địa có thể khiến người sử dụng mắc bệnh truyền nhiễm nguy hiểm". Thực trạng này đòi hỏi sự vào cuộc của các cơ quan chức năng, đặc biệt là Cục An toàn thực phẩm, để có những quy hoạch và kiểm soát chặt chẽ hơn.

1.2. Mối nguy tiềm ẩn từ Nitrat NO3 và Nitrit NO2 trong rau

Nitrat (NO3-) và Nitrit (NO2-) là các ion tồn tại tự nhiên trong môi trường, nhưng việc bón phân đạm quá mức và ô nhiễm từ các nguồn hữu cơ (như tại khu vực nghĩa trang) làm chúng tích tụ trong đất, nước và cây trồng. Đối với sức khỏe con người, Nitrat tự nó ít độc, nhưng hệ vi sinh vật trong đường ruột có thể khử Nitrat thành Nitrit. Nitrit là tác nhân chính gây ra hai loại bệnh nguy hiểm: hội chứng trẻ xanh (đặc biệt ở trẻ dưới 6 tháng tuổi) do Nitrit oxy hóa hemoglobin (HbFe2+) thành methemoglobin (HbFe3+), làm mất khả năng vận chuyển oxy của máu; và nguy cơ ung thư khi Nitrit phản ứng với amin trong dạ dày tạo thành Nitrosamine, một hợp chất gây ung thư đã được chứng minh. Đây là những nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng mà người tiêu dùng có thể đối mặt khi sử dụng rau bị nhiễm độc.

II. Phân tích nguồn gốc gây ô nhiễm NO3 NO2 trong rau muống

Nguồn gốc của ô nhiễm nitrat và nitrit trong rau muống trồng tại xã Vĩnh Quỳnh không đến từ một nguyên nhân đơn lẻ mà là sự cộng hưởng của nhiều yếu tố. Yếu tố cốt lõi và đáng lo ngại nhất chính là vị trí canh tác: đất nghĩa trang. Quá trình phân hủy các hợp chất hữu cơ từ các ngôi mộ giải phóng một lượng lớn nitơ và các hợp chất chứa nitơ vào môi trường đất và nước ngầm. Đây là nguồn cung cấp đạm tự nhiên nhưng không được kiểm soát, dẫn đến việc cây trồng, đặc biệt là các loại rau ăn lá như rau muống, hấp thụ một lượng lớn nitrat. Bên cạnh đó, nguồn nước tưới tiêu cũng là một con đường lây nhiễm quan trọng. Nghiên cứu cho thấy cả nước mặt (từ mương, hồ) và nước ngầm (từ giếng khoan) tại khu vực đều có hàm lượng nitrat vượt ngưỡng cho phép. Nguồn nước này bị ô nhiễm do thẩm thấu từ đất và các hoạt động sinh hoạt, nông nghiệp khác. Thêm vào đó, thói quen canh tác của người dân, bao gồm việc sử dụng phân bón đạm không cân đối và không tuân thủ thời gian cách ly trước khi thu hoạch, càng làm trầm trọng thêm tình trạng tồn dư hóa chất trong sản phẩm. Vấn đề ô nhiễm đất nông nghiệp tại đây không chỉ dừng lại ở nitrat, nitrit mà còn tiềm ẩn nguy cơ về vi sinh vật gây bệnh và ô nhiễm kim loại nặng, tạo thành một mối đe dọa kép cho an toàn thực phẩm.

2.1. Tác động trực tiếp từ hoạt động canh tác trên đất nghĩa trang

Nghiên cứu của Nguyễn Văn Vượng (2019) khảo sát thực địa tại thôn Quỳnh Đô, xã Vĩnh Quỳnh, cho thấy diện tích trồng rau xen kẽ các ngôi mộ lên tới khoảng 2ha. Người dân tận dụng cả đất trống và phần đất trên các ngôi mộ đã cải táng. Đất nghĩa trang chứa hàm lượng nitơ hữu cơ rất cao do quá trình phân hủy. Vi sinh vật trong đất chuyển hóa nitơ hữu cơ này thành amoni (NH4+), sau đó thành nitrit (NO2-) và cuối cùng là nitrat (NO3-). Rau muống, với bộ rễ chùm phát triển mạnh, dễ dàng hấp thụ lượng nitrat dư thừa này. Quá trình này diễn ra liên tục, khiến cho nồng độ nitrat trong cây luôn ở mức cao, đặc biệt khi được trồng trực tiếp trên hoặc rất gần các ngôi mộ.

2.2. Hiện trạng ô nhiễm nghiêm trọng của nguồn nước tưới tiêu

Nguồn nước tưới tiêu là yếu tố quyết định thứ hai. Các mẫu nước mặt và nước ngầm thu thập tại khu vực nghiên cứu đều cho thấy kết quả đáng báo động. Nitrat từ trong đất dễ dàng hòa tan và di chuyển theo dòng nước, ngấm xuống các tầng nước ngầm hoặc chảy ra các mương, hồ. Người dân sử dụng chính nguồn nước bị ô nhiễm này để tưới cho rau, tạo thành một vòng tuần hoàn ô nhiễm khép kín. Cây rau không chỉ hấp thụ nitrat từ đất mà còn từ nước tưới, làm tăng gấp bội lượng độc tố tích tụ. Tình trạng này vi phạm nghiêm trọng các quy định về tiêu chuẩn VietGAP, vốn yêu cầu nguồn nước và đất phải sạch và được kiểm soát chặt chẽ.

III. Phương pháp khoa học xác định ô nhiễm NO3 NO2 trong rau muống

Để đưa ra những kết luận chính xác và có cơ sở, nghiên cứu đã áp dụng một quy trình khoa học chặt chẽ, từ khâu khảo sát thực địa đến phân tích trong phòng thí nghiệm. Quá trình này đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy của số liệu, làm nền tảng vững chắc cho việc đánh giá mức độ ô nhiễm. Đầu tiên, phương pháp điều tra thực địa kết hợp phỏng vấn người dân được tiến hành để nắm bắt hiện trạng sản xuất, thói quen canh tác và xác định các vị trí trọng yếu. Tiếp theo, việc lấy mẫu được thực hiện một cách có hệ thống. Các mẫu rau muống, rau cải xoong, rau cần và các mẫu nước mặt, nước ngầm được thu thập tại nhiều điểm khác nhau trong khu vực nghĩa trang, bao gồm cả những vị trí gần mộ và xa mộ để có sự đối chứng. Quá trình xét nghiệm rau muống và mẫu nước được thực hiện tại Trung tâm Thí nghiệm - Thực hành khoa Quản lý tài nguyên rừng và Môi trường - Trường Đại học Lâm nghiệp. Các phương pháp phân tích tiêu chuẩn đã được áp dụng, đặc biệt là phương pháp trắc quang sử dụng thuốc thử axit đisunfofenic để định lượng nitrat. Phương pháp này dựa trên nguyên tắc nitrat tạo phức chất màu vàng trong môi trường kiềm, có độ hấp thụ cực đại ở bước sóng 410 nm. Toàn bộ quy trình, từ chiết mẫu đến đo quang, đều tuân thủ các tiêu chuẩn kỹ thuật để đảm bảo kết quả phản ánh đúng thực tế.

3.1. Quy trình lấy mẫu hiện trường và khảo sát thực địa chi tiết

Công tác lấy mẫu được tiến hành cẩn thận để đảm bảo tính khách quan. Tổng cộng 16 mẫu rau (10 mẫu rau muống, 3 rau cải xoong, 3 rau cần) và 15 mẫu nước (10 nước mặt, 5 nước ngầm) đã được thu thập. Vị trí lấy mẫu được xác định bằng GPS, ghi lại tọa độ kinh độ và vĩ độ cụ thể. Các mẫu rau được lấy ở giai đoạn trưởng thành, sẵn sàng thu hoạch, và được bảo quản trong túi nilon sạch để tránh nhiễm bẩn chéo. Phương pháp phỏng vấn 25 hộ dân trồng rau đã cung cấp thông tin quý giá về lịch sử canh tác, loại phân bón sử dụng và quy trình tưới tiêu, giúp làm rõ hơn các nguyên nhân gây ô nhiễm.

3.2. Kỹ thuật phân tích hàm lượng Nitrat và Nitrit trong phòng thí nghiệm

Tại phòng thí nghiệm, mẫu rau được xử lý qua các bước: rửa sạch, sấy khô, băm nhỏ và nghiền đồng nhất. Quá trình chiết nitrat từ mẫu rau sử dụng dung dịch NaOH 4% và đun ở 80°C. Sau đó, dung dịch chiết được ly tâm, lọc và xử lý để loại bỏ các yếu tố gây nhiễu như màu và chất hữu cơ bằng than hoạt tính và Ag2SO4. Việc xác định hàm lượng nitrat trong rau và nước được thực hiện bằng phương pháp so màu quang điện UV-VIS. Để đảm bảo độ chính xác, nghiên cứu cũng đã tiến hành xác định độ thu hồi của phương pháp, kết quả cho thấy độ thu hồi đạt từ 70,03% đến 75,32%, một tỷ lệ chấp nhận được trong phân tích hóa học, khẳng định độ tin cậy của các số liệu thu được.

IV. Kết quả đáng báo động về hàm lượng NO3 NO2 trong rau và nước

Kết quả phân tích từ nghiên cứu của Nguyễn Văn Vượng (2019) đã vẽ nên một bức tranh đáng báo động về thực trạng ô nhiễm tại vùng trồng rau ở xã Vĩnh Quỳnh. Cả hai thành phần môi trường quan trọng là nước và sản phẩm rau đều cho thấy sự hiện diện của nitrat vượt xa ngưỡng an toàn. Đối với nguồn nước tưới tiêu, tất cả 10 mẫu nước mặt và 5 mẫu nước ngầm đều có hàm lượng nitrat vượt quy chuẩn cho phép. Cụ thể, hàm lượng nitrat trong nước mặt cao nhất lên tới 162,6 mg/l (vượt 2,8 lần QCVN 08:2015/BTNMT), và trong nước ngầm là 203,5 mg/l (vượt 3,06 lần QCVN 09:2015/BTNMT). Điều này khẳng định tình trạng ô nhiễm nitrat nghiêm trọng trong cả hệ thống thủy văn khu vực. Đáng lo ngại hơn, sự ô nhiễm này đã chuyển hóa trực tiếp vào sản phẩm nông nghiệp. Toàn bộ 16 mẫu rau được phân tích đều có hàm lượng nitrat trong rau vượt tiêu chuẩn cho phép của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) (300 mg/kg tươi). Mẫu rau muống nhiễm độc nặng nhất có hàm lượng nitrat lên tới 1245,5 mg/kg, cao gấp 2,49 lần giới hạn an toàn. Các loại rau khác như cải xoong và rau cần cũng ghi nhận mức độ ô nhiễm tương đương. Tuy nhiên, dư lượng nitrit trong rau rất nhỏ, không phát hiện được, cho thấy quá trình chuyển hóa từ nitrat sang nitrit trong cây diễn ra không đáng kể.

4.1. Phân tích hàm lượng Nitrat NO3 trong nước mặt và nước ngầm

Dữ liệu từ Bảng 4.1 và 4.2 của nghiên cứu cho thấy mức độ ô nhiễm nitrat trong nước là rất cao. Mẫu nước mặt M1 có nồng độ 162,6 mg/l và mẫu nước ngầm N2 có nồng độ 203,5 mg/l là những con số biết nói, phản ánh sự tích tụ lâu dài các hợp chất nitơ trong môi trường đất và nước. Nguồn ô nhiễm này không chỉ đe dọa hoạt động sản xuất nông nghiệp mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người dân nếu họ sử dụng nguồn nước ngầm này cho sinh hoạt mà không qua xử lý triệt để.

4.2. Mức độ vượt ngưỡng của Nitrat NO3 trong rau muống và rau khác

Đây là kết quả quan trọng nhất của nghiên cứu. Bảng 4.6 cho thấy hàm lượng nitrat trong 10 mẫu rau muống đều rất cao, dao động từ 743,6 mg/kg đến 1245,5 mg/kg. Mẫu M8 có hàm lượng cao nhất, vượt ngưỡng tới 2,49 lần. Tương tự, rau cải xoong (Bảng 4.7) và rau cần (Bảng 4.8) cũng cho thấy mức độ ô nhiễm nghiêm trọng, chứng tỏ đây là vấn đề chung của vùng canh tác trên đất nghĩa trang, không chỉ riêng rau muống. Kết quả này là lời cảnh tỉnh mạnh mẽ về sự cần thiết phải kiểm soát chặt chẽ vùng sản xuất để đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm.

V. Đề xuất giải pháp giảm thiểu ô nhiễm NO3 NO2 trong rau muống

Từ những kết quả phân tích đáng báo động, việc đưa ra các giải pháp can thiệp là vô cùng cấp bách để bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng và cải thiện môi trường sản xuất. Các giải pháp cần được triển khai đồng bộ ở nhiều cấp độ, từ quản lý vĩ mô của nhà nước đến thay đổi nhận thức và hành vi của người nông dân. Trước hết, cần có sự quy hoạch lại các vùng sản xuất nông nghiệp. Các cơ quan chức năng địa phương, với sự tham vấn của các nhà khoa học môi trường, phải xác định và cắm mốc các khu vực tuyệt đối không được phép canh tác, đặc biệt là khu vực đất nghĩa trang. Cần xây dựng các vùng trồng rau an toàn theo tiêu chuẩn VietGAP, cách ly hoàn toàn khỏi các nguồn ô nhiễm. Đối với người nông dân, việc tổ chức các lớp tập huấn, tuyên truyền về tác hại của nitrat, nitrit và kỹ thuật canh tác an toàn là chìa khóa. Hướng dẫn họ cách sử dụng phân bón cân đối, tăng cường phân hữu cơ đã qua ủ hoai mục, và tuân thủ đúng thời gian cách ly trước khi thu hoạch. Đồng thời, cần có chính sách hỗ trợ nông dân chuyển đổi sang các mô hình sản xuất an toàn, bền vững. Về phía người tiêu dùng, cần nâng cao nhận thức để lựa chọn những sản phẩm có nguồn gốc, xuất xứ rõ ràng, ưu tiên các sản phẩm đạt chứng nhận an toàn.

5.1. Biện pháp quản lý và quy hoạch vùng sản xuất nông nghiệp

UBND xã Vĩnh Quỳnh và huyện Thanh Trì cần sớm ban hành các quy định cấm triệt để hoạt động trồng rau và các loại cây lương thực khác trong khu vực nghĩa trang. Đồng thời, cần tiến hành khảo sát, đánh giá chất lượng đất và nguồn nước tưới tiêu trên toàn địa bàn để quy hoạch các vùng sản xuất tập trung, đảm bảo đủ điều kiện về an toàn vệ sinh thực phẩm. Cần có sự phối hợp chặt chẽ với các cơ quan như Cục An toàn thực phẩm và Viện Môi trường Nông nghiệp để xây dựng một kế hoạch dài hạn, bền vững cho ngành trồng rau của địa phương.

5.2. Giải pháp kỹ thuật và tuyên truyền cho người nông dân

Cần mở các lớp tập huấn kỹ thuật canh tác tiên tiến. Ví dụ, việc tưới đủ nước có thể làm giảm hàm lượng nitrat trong cây từ 2-8 lần. Hướng dẫn nông dân kỹ thuật bón phân hợp lý, tránh bón đạm vào giai đoạn sắp thu hoạch. Tuyên truyền về các nguy cơ sức khỏe từ rau muống nhiễm độc để thay đổi nhận thức từ gốc. Khuyến khích thành lập các hợp tác xã rau an toàn, xây dựng thương hiệu cho sản phẩm sạch của Vĩnh Quỳnh, từ đó nâng cao giá trị kinh tế và tạo động lực cho người dân tuân thủ quy trình sản xuất an toàn, thay vì chạy theo lợi nhuận trước mắt mà bỏ qua sức khỏe cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Hiện nay, khi xã hội đang ngày càng phát triển, các thành tựu khoa học kỹ thuật ngày càng tiến bộ thì chất lƣợng cuộc sống của con ngƣời cũng từ đó đƣợc nâng cao về nhiều mặt nhƣ nhà ở, văn hóa, giáo dục, giải trí, ẩm thực, y tế. Tuy nhiên, bên cạnh những thành công đó thì vấn đề vệ sinh an toàn thực phẩm (VSATTP) lại đang trở thành đề tài nhức nhối đối với nhiều ngƣời, nhiều ngành. Theo số liệu thống kê của Bộ Y tế, tính đến hết tháng 10/2018, cả nƣớc đã xảy ra 91 vụ ngộ độc thực phẩm, khiến hơn 2.010 ngƣời ngộ độc (năm 2017 là 2.583 ca, giảm 24%), trong đó có 15 trƣờng hợp tử vong do ngộ độc rƣợu, nấm độc, rau quả. Đã từ lâu xã Vĩnh Quỳnh, huyện Thanh Trì, Hà Nội đƣợc biết đến là một trong những nơi cung cấp nhiều rau xanh cho ngƣời dân trên Thủ đô.

Tuy nhiên, ít ngƣời biết rằng, những luống rau xanh tốt lại đƣợc ngƣời dân trồng ngay cạnh hoặc trồng trực tiếp trên những ngôi mộ. Rau không chỉ đƣợc trồng xung quanh nghĩa địa mà ngay trong khuôn viên nghĩa địa, những khu đất trống cũng đƣợc tận dụng để trồng rau, củ. Theo lý giải của các hộ trồng rau, do diện tích hạn hẹp trong khi nhu cầu thực phẩm của ngƣời tiêu dùng rất lớn nên họ phải tận dụng triệt để đất, kể cả đất trên nghĩa địa. Đủ các loại rau đƣợc trồng tại đây nhƣ rau muống, rau lang, rau cải, rau ngải cứu,.

Theo ông Phạm Quang Hà, Viện phó Viện Môi trƣờng Nông Nghiệp khẳng định: "Rau trồng ở nghĩa địa có thể khiến ngƣời sử dụng mắc bệnh truyền nhiễm nguy hiểm. Dù các rau không hấp thụ các chất hữu cơ từ xác ngƣời nhƣng trong quá trình bốc mộ, rất nhiều chất hữu cơ độc hại sẽ đƣợc đƣa lên mặt đất. Các vi khuẩn này bám vào rau, những ngƣời ăn phải rất dễ mắc bệnh. Cho nên, ngƣời dân trƣớc khi ăn phải rửa sạch, nấu chín, không nên ăn sống vì có rất nhiều loại vi khuẩn gây ảnh hƣởng tới sức khỏe".

Đặc biệt, tại các khu vực nghĩa địa hàm lƣợng Nitơ, Photpho, các kim loại nặng hoặc các hợp chất của chúng tồn tại với lƣợng rất lớn ở nơi đây không những gây ô nhiễm nguồn đất, nƣớc 1 mà chúng còn tích lũy trong rau, quả trồng trên chúng, ảnh hƣởng đến sức khỏe nếu con ngƣời tiêu thụ những chất này. Nitrat là một trong những ion độc có trong rau quả, hàm lƣợng của nó liên quan chặt chẽ đến liều lƣợng phân đạm đƣợc sử dụng để bón cho cây và chất lƣợng nƣớc nơi trồng cây. Sự có mặt của Nitrat với hàm lƣợng lớn trong cơ thể sẽ gây ra các tác động xấu đến sức khoẻ con ngƣời nhƣ hội chứng trẻ xanh (blue baby), rối loạn chức năng tuyến giáp, ung thƣ.thậm chí gây ra tử vong. Vì vậy, việc phân tích xác định hàm lƣợng của các độc tố, đặc biệt là Nitrat có trong rau quả là điều hết sức cần thiết nhằm đánh giá chất lƣợng rau quả trên thị trƣờng đồng thời có thể giúp các cơ quan chức năng trong việc kiểm tra giám sát chất lƣợng lƣơng thực, thực phẩm nhằm bảo vệ sức khoẻ ngƣời tiêu dùng.

Tuy nhiên hiện nay, việc phân tích xác định hàm lƣợng Nitrat trong rau vẫn còn gặp nhiều khó khăn về các trang thiết bị phục vụ phân tích, định lƣợng, đồng thời chƣa có sự thống nhất về quy trình tách chiết Nitrat trong rau. Từ tính cấp bách trên của vấn đề, đề tài: “Đánh giá mức độ ô nhiễm NO3- , NO2- trong rau muống trồng tại nghĩa địa xã Vĩnh Quỳnh, huyện Thanh Trì, Hà Nội” đƣợc lựa chọn nghiên cứu nhằm khảo sát và đƣa ra quy trình phân tích phù hợp, từ đó áp dụng để đánh giá sự tích lũy hàm lƣợng Nitrat trong các bộ phận của cây rau muống trồng tại khu vực nghiên cứu. Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ góp phần chỉ ra mức độ ô nhiễm NO3-, NO2- trong rau muống, để từ đó đƣa ra một số giải pháp bảo vệ môi trƣờng, an toàn vệ sinh thực phẩm cũng nhƣ sức khỏe con ngƣời. 2 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.

Tình hình sản xuất và tiêu thụ rau trên thế giới và ở Việt Nam Rau xanh là thực phẩm cần thiết không thể thiếu, là nguồn cung cấp chủ yếu khoáng chất và vitamin góp phần cân bằng dinh dƣỡng trong bữa ăn hàng ngày của con ngƣời. Nhiều kết quả nghiên cứu cho thấy, ở nhiều nƣớc rau chiếm tỷ lệ 30 – 40% lƣợng thực phẩm trong bữa ăn. Đồng thời rau còn là cây trồng mang lại hiệu quả kinh tế cao, là mặt hàng xuất khẩu quan trọng của nhiều nƣớc trên thế giới. Vì vậy rau đƣợc coi là loại cây trồng chủ lực trong cơ cấu sản xuất nông nghiệp tại nhiều quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam (Trần Khắc Thi, 2011).

Trên thế giới, rau là loại cây đƣợc trồng từ lâu đời. Ngay từ thời kỳ Hy Lạp và Ai Cập cổ đại, con ngƣời đã biết trồng rau và sử dụng rau bắp cải nhƣ một nguồn thực phẩm. Từ năm 2000 trở lại đây diện tích trồng rau trên thế giới tăng bình quân mỗi năm trên 600.000 ha, sản lƣợng rau cũng tăng dần qua các năm. Theo thống kê của Tổ chức Nông Lƣơng Liên Hợp Quốc (F O) năm 2006, diện tích rau trên thế giới năm 2000 là 14.956 ha và đến năm 2005 diện tích tăng lên là 18.909 ha, sản lƣợng tăng từ 218.847 tấn lên đến 249.

Rau đƣợc dùng kết hợp với các loại hoa quả thực phẩm rất tốt cho sức khỏe do có chứa các loại vitamin, các chất chống oxy hoá tự nhiên, có khả năng chống lại một số bệnh nhƣ ung thƣ. Do vậy nhu cầu tiêu thụ rau quả ngày càng tăng, trung bình trên thế giới mỗi ngƣời tiêu thụ 154 – 172 gam rau tƣơi/ngày (Trần Khắc Thi, 2011). Việt Nam là một quốc gia có lịch sử trồng rau từ lâu đời, với điều kiện khí hậu rất thích hợp cho sinh trƣởng, phát triển và tạo hạt của các loại rau, kể cả rau có nguồn gốc á nhiệt đới và ôn đới. Cho đến nay có khoảng 70 loài thực vật đƣợc sử dụng làm rau hoặc đƣợc chế biến thành rau ở Việt Nam.

Riêng rau trồng có khoảng hơn 30 loài, trong đó có khoảng 15 loài là chủ lực, trong số này 3 có hơn 80% là rau ăn lá. Diện tích rau tập trung ở 2 vùng chính là vùng đồng bằng sông Hồng và vùng đồng bằng Nam Bộ. Trong các loại rau thì rau muống đƣợc trồng phổ biến nhất trên cả nƣớc, tiếp đến là bắp cải đƣợc trồng nhiều ở miền Bắc. Đối với nông dân, rau là loại cây trồng cho thu nhập quan trọng cho nông hộ.

Tuy vậy sản xuất rau của Việt Nam chủ yếu vẫn theo quy mô hộ gia đình khiến cho sản lƣợng hàng hóa không nhiều. Bên cạnh đó sản xuất phụ thuộc nhiều vào phân bón, hóa chất bảo vệ thực vật và môi trƣờng sản xuất bị ảnh hƣởng khá lớn bởi chất thải công nghiệp, chất thải sinh hoạt. Việc chạy theo lợi nhuận, áp dụng thiếu chọn lọc các tiến bộ khoa học kỹ thuật cùng với sự thiếu hiểu biết của ngƣời trồng rau đã làm cho sản phẩm rau xanh bị ô nhiễm nitrat, kim loại nặng, vi sinh vật gây bệnh và hóa chất bảo vệ thực vật. Vấn đề ô nhiễm rau xảy ra ở hầu khắp các vùng trồng rau trong cả nƣớc.

Đó là những nguyên nhân làm cho các sản phẩm rau của Việt Nam chƣa hấp dẫn đƣợc ngƣời tiêu dùng trong nƣớc cũng nhƣ ngƣời tiêu dùng quốc tế. Hiện nay vấn đề an toàn thực phẩm đang là nỗi lo của tất cả mọi ngƣời, mọi ngành. Rau là thực phẩm đƣợc sử dụng hàng ngày ở tất cả các gia đình. Vì vậy trong những năm gần đây, Nhà nƣớc, ngành nông nghiệp và các địa phƣơng đã có rất nhiều chủ trƣơng giải pháp nhằm nhanh chóng phát triển các mô hình trồng rau an toàn.

Tuy nhiên mô hình rau an toàn cũng chỉ mới phát triển ở mức khiêm tốn. Theo Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, sản lƣợng rau quả chiếm 13,2% tổng giá trị sản lƣợng nông nghiệp và 16% tổng giá trị trồng trọt trong cả nƣớc nhƣng sản lƣợng rau an toàn chỉ chiếm khoảng 5% và chỉ đáp ứng một phần nhỏ nhu cầu ngƣời tiêu dùng, các bếp ăn tập thể, các trƣờng học và doanh nghiệp. Có thể nói hiện nay việc sản xuất rau an toàn vẫn chƣa phổ biến. Kết quả 3 năm triển khai dự án rau an toàn của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn trên địa bàn 6 tỉnh Hà Nội, Hải Phòng, Hà Tây, Vĩnh Phúc, Bắc Ninh, Hƣng Yên đạt gần 16.000 ha chỉ chiếm 8,5% về diện tích và 7,7% về sản lƣợng.

Ngay nhƣ Hà Nội diện tích rau an toàn mới chiếm khoảng 44% và Vĩnh Phúc 4 17% tổng diện tích rau trên địa bàn (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, 2018). Theo một cuộc khảo sát gần đây nhất, Hà Nội có 108/478 vùng rau với diện tích 932 ha chiếm 35,3% diện tích canh tác không đủ các điều kiện về đất và nƣớc để sản xuất rau an toàn, 77 vùng có chỉ tiêu kim loại nặng trong nƣớc tƣới vƣợt tiêu chuẩn cho phép, 36 vùng có chỉ tiêu về hàm lƣợng kim loại nặng trong đất vƣợt quy định cho phép (chủ yếu là đồng, cadimi và kẽm). Nhƣ vậy để có thể phát triển ngành sản xuất rau theo hƣớng an toàn và bền vững cần thiết phải có những biện pháp đồng bộ nhƣ: tập huấn nông dân về kỹ thuật, nâng cao ý thức cộng đồng, tiến hành kiểm tra chất lƣợng đất và nƣớc để quy hoạch vùng sản xuất cách ly với các khu vực bị ô nhiễm, giám sát kiểm định chất lƣợng, quảng cáo thƣơng hiệu. Bên cạnh đó phải có sự phối hợp chặt chẽ giữa các ngành, các cấp và ngƣời sản xuất nhƣ vậy việc triển khai mô hình sản xuất rau an toàn mới đạt hiệu quả cao.

Khái quát về cây rau muống 1. Nguồn gốc và phân bố địa lý Rau muống (Ipomoea aquatica) là một loài thực vật nhiệt đới bán thủy sinh thuộc họ bìm bìm (Convolvulaceae), có nguồn gốc nhiệt đới châu Á, khu vực Nam và Đông Nam Á, nhiệt đới châu Phi, Trung Á, Nam Mỹ và châu Đại Dƣơng. Chúng là cây ngắn ngày, sinh trƣởng nhanh, cho năng suất cao, sống đƣợc ở nhiệt độ cao và đủ ánh sáng.1: Hình ảnh cây rau muống 5 1. Đặc điểm hình thái Rau muống mọc quanh năm, cây mọc bò ở mặt nƣớc hoặc trên cạn.

Thân rỗng, dạng ống mọng nƣớc và nhẵn, có đốt có rễ mắt, không lông. Lá hình ba cạnh, đầu nhọn, đôi khi hẹp và dài.