Đánh Giá Hiện Trạng Môi Trường Tại Các Làng Nghề Chế Biến Thủy Hải Sản Ở Tỉnh Nghệ An

Luận văn thạc sĩ đánh giá hiện trạng môi trường tại các làng nghề chế biến thủy hải sản ở Nghệ An, cung cấp thông tin và giải pháp bảo vệ môi trường.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thanh Phương
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Mạnh Khải
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Khoa học Môi trường
• Đề tài: Đánh Giá Hiện Trạng Môi Trường Tại Một Số Làng Nghề Chế Biến Thủy Hải Sản Trên Địa Bàn Tỉnh Nghệ An
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tình hình phát triển của ngành chế biến thủy sản
• 0.2. Tình hình phát triển của ngành thủy hải sản ở Việt Nam và Nghệ An
• 0.3. Tổng quan về các vấn đề môi trường làng nghề chế biến thủy sản
• 0.4. Một số nghiên cứu xử lý chất thải từ hoạt động chế biến thủy sản ở Việt Nam
• 0.5. Tổng quan về các làng nghề, làng nghề chế biến thủy hải sản trên địa bàn tỉnh Nghệ An
• 0.5.1. Tổng quan về làng nghề
• 0.6. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 0.6.1. Đối tượng nghiên cứu thủy sản được nghiên cứu trên địa bàn tỉnh Nghệ An
• 0.6.2. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6.2.1. Phương pháp nghiên cứu, thu thập, tổng hợp tài liệu
• 0.6.2.2. Phương pháp điều tra và khảo sát thực địa
• 0.6.2.3. Phương pháp xử lý số liệu
• 0.6.2.4. Phương pháp lấy mẫu, phân tích mẫu
• 1. CHƯƠNG 1: TÌNH HÌNH PHÁT TRIỂN CỦA NGÀNH CHẾ BIẾN THỦY SẢN
• 1.1. Tình hình phát triển của ngành thủy hải sản ở Việt Nam và Nghệ An
• 1.2. Hiện trạng GDP thuỷ sản giai đoạn 2007-2013 (giá thực tế)
• 1.3. Đóng góp lao động và các vấn đề thị trường
• 1.4. Các giải pháp phát triển ngành chế biến thủy sản
• 1.5. Những vấn đề tiêu cực trong phát triển ngành
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN VỀ MÔI TRƯỜNG VÀ LÀNG NGHỀ CHẾ BIẾN THỦY SẢN
• 2.1. Tổng quan về các vấn đề môi trường làng nghề chế biến thủy sản
• 2.2. Một số nghiên cứu xử lý chất thải từ hoạt động chế biến thủy sản ở Việt Nam
• 2.3. Tổng quan về các làng nghề, làng nghề chế biến thủy hải sản trên địa bàn tỉnh Nghệ An
• 2.3.1. Tổng quan về làng nghề
• 2.3.2. Chính sách và phát triển làng nghề tại Nghệ An
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Kết quả về điều tra hiện trạng sản xuất tại một số làng nghề chế biến thủy hải sản trên địa bàn tỉnh Nghệ An
• 3.1.1. Nguyên liệu chủ yếu cung cấp cho làng nghề
• 3.1.2. Công nghệ sản xuất và nguồn gây ô nhiễm từ hoạt động chế biến thủy hải sản
• 3.1.3. Sản phẩm và nguồn thải từ hoạt động chế biến thủy sản
• 3.2. Thực trạng môi trường và đánh giá mức độ gây ô nhiễm môi trường tại một số làng nghề chế biến thủy hải sản của tỉnh Nghệ An
• 3.2.1. Đánh giá hiện trạng môi trường chung của các làng nghề chế biến thủy hải sản trên địa bàn tỉnh Nghệ An
• 3.2.2. Đánh giá hiện trạng nước thải và mùi tại một số làng nghề chế biến thủy hải sản
• 3.2.3. Hiện trạng công trình kỹ thuật bảo vệ môi trường tại một số làng nghề chế biến thủy hải sản
• 3.2.4. Nguyên nhân ô nhiễm môi trường làng nghề chế biến hải sản
• 3.2.5. Tác động đến môi trường từ hoạt động sản xuất, chế biến hải sản trên địa bàn tỉnh Nghệ An
• 3.2.6. Thực trạng quản lý môi trường một số làng nghề chế biến thủy hải sản
• 3.3. Đề xuất các giải pháp bảo vệ môi trường tại các làng nghề chế biến thủy hải sản trên địa bàn tỉnh Nghệ An
• 3.3.1. Các giải pháp về quản lý
• 3.3.2. Các giải pháp về công nghệ kỹ thuật
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đánh Giá Môi Trường Tại Làng Nghề Chế Biến Thủy Hải Sản

Đánh giá môi trường tại các làng nghề chế biến thủy hải sản tỉnh Nghệ An là một vấn đề quan trọng trong bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội. Các làng nghề này không chỉ đóng góp vào nền kinh tế địa phương mà còn tạo ra nhiều việc làm cho người dân. Tuy nhiên, sự phát triển này cũng đi kèm với những thách thức về ô nhiễm môi trường. Việc đánh giá hiện trạng môi trường giúp xác định các vấn đề ô nhiễm và đề xuất các giải pháp bảo vệ môi trường hiệu quả.

1.1. Tình Hình Phát Triển Ngành Chế Biến Thủy Hải Sản Tại Nghệ An

Ngành chế biến thủy hải sản tại Nghệ An đã có sự phát triển mạnh mẽ trong những năm qua. Theo số liệu thống kê, ngành này đã đóng góp đáng kể vào GDP của tỉnh, tạo ra hàng ngàn việc làm cho người dân địa phương. Tuy nhiên, sự phát triển này cũng kéo theo nhiều vấn đề về ô nhiễm môi trường, đặc biệt là nước thải và chất thải rắn từ quá trình chế biến.

1.2. Các Vấn Đề Môi Trường Liên Quan Đến Làng Nghề Chế Biến Thủy Hải Sản

Các làng nghề chế biến thủy hải sản thường gặp phải tình trạng ô nhiễm môi trường nghiêm trọng. Nước thải từ quá trình chế biến thường chứa nhiều chất hữu cơ và vi sinh vật gây hại, ảnh hưởng đến chất lượng nước và sức khỏe cộng đồng. Việc thiếu hệ thống xử lý nước thải và quản lý chất thải cũng là nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này.

II. Thách Thức Trong Đánh Giá Môi Trường Tại Các Làng Nghề

Đánh giá môi trường tại các làng nghề chế biến thủy hải sản không chỉ đơn thuần là việc thu thập số liệu mà còn phải đối mặt với nhiều thách thức. Các yếu tố như công nghệ sản xuất lạc hậu, ý thức bảo vệ môi trường của người dân còn hạn chế, và sự thiếu hụt nguồn lực cho công tác bảo vệ môi trường là những vấn đề cần được giải quyết.

2.1. Công Nghệ Sản Xuất Lạc Hậu Gây Ô Nhiễm

Nhiều cơ sở chế biến thủy hải sản vẫn sử dụng công nghệ sản xuất thủ công, dẫn đến việc tiêu hao nhiều nguyên liệu và tạo ra lượng chất thải lớn. Điều này không chỉ làm giảm hiệu quả sản xuất mà còn gia tăng ô nhiễm môi trường xung quanh.

2.2. Ý Thức Bảo Vệ Môi Trường Của Người Dân

Người dân tại các làng nghề thường chưa có ý thức cao về bảo vệ môi trường. Việc xả thải trực tiếp ra môi trường mà không qua xử lý là một trong những nguyên nhân chính gây ô nhiễm. Cần có các chương trình tuyên truyền và giáo dục để nâng cao nhận thức của cộng đồng.

III. Phương Pháp Đánh Giá Môi Trường Tại Làng Nghề Chế Biến Thủy Hải Sản

Để đánh giá môi trường tại các làng nghề chế biến thủy hải sản, cần áp dụng các phương pháp khoa học và công nghệ hiện đại. Việc thu thập và phân tích dữ liệu môi trường sẽ giúp xác định mức độ ô nhiễm và đề xuất các giải pháp khắc phục hiệu quả.

3.1. Phương Pháp Thu Thập Dữ Liệu Môi Trường

Việc thu thập dữ liệu môi trường cần được thực hiện một cách hệ thống và khoa học. Các chỉ tiêu như chất lượng nước, không khí, và đất cần được đo đạc và phân tích định kỳ để có cái nhìn tổng quan về tình trạng ô nhiễm.

3.2. Phân Tích Dữ Liệu Và Đánh Giá Hiện Trạng

Sau khi thu thập dữ liệu, việc phân tích và đánh giá hiện trạng môi trường là rất quan trọng. Các chỉ số ô nhiễm cần được so sánh với quy chuẩn hiện hành để xác định mức độ ô nhiễm và tác động đến sức khỏe cộng đồng.

IV. Giải Pháp Bảo Vệ Môi Trường Tại Các Làng Nghề Chế Biến Thủy Hải Sản

Để giảm thiểu ô nhiễm môi trường tại các làng nghề chế biến thủy hải sản, cần có các giải pháp đồng bộ từ chính quyền và cộng đồng. Việc áp dụng công nghệ mới, nâng cao ý thức bảo vệ môi trường và xây dựng hệ thống xử lý chất thải là những giải pháp cần thiết.

4.1. Áp Dụng Công Nghệ Mới Trong Chế Biến

Việc áp dụng công nghệ mới trong chế biến thủy hải sản không chỉ giúp nâng cao hiệu quả sản xuất mà còn giảm thiểu ô nhiễm. Các công nghệ xử lý nước thải tiên tiến cần được nghiên cứu và triển khai tại các làng nghề.

4.2. Nâng Cao Ý Thức Cộng Đồng Về Bảo Vệ Môi Trường

Cần tổ chức các chương trình tuyên truyền, giáo dục về bảo vệ môi trường cho người dân. Việc nâng cao ý thức cộng đồng sẽ giúp giảm thiểu tình trạng xả thải không qua xử lý và bảo vệ môi trường sống.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu Về Môi Trường

Các nghiên cứu về môi trường tại các làng nghề chế biến thủy hải sản đã chỉ ra nhiều vấn đề nghiêm trọng. Việc áp dụng các giải pháp bảo vệ môi trường không chỉ giúp cải thiện chất lượng sống của người dân mà còn bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

5.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Ô Nhiễm Môi Trường

Nghiên cứu cho thấy mức độ ô nhiễm nước thải tại các làng nghề chế biến thủy hải sản vượt quá quy chuẩn cho phép. Cần có các biện pháp khắc phục kịp thời để bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

5.2. Ứng Dụng Các Giải Pháp Bảo Vệ Môi Trường

Việc áp dụng các giải pháp bảo vệ môi trường đã mang lại hiệu quả tích cực. Các làng nghề đã bắt đầu triển khai hệ thống xử lý nước thải và nâng cao ý thức bảo vệ môi trường cho người dân.

VI. Kết Luận Và Tương Lai Của Đánh Giá Môi Trường Tại Làng Nghề

Đánh giá môi trường tại các làng nghề chế biến thủy hải sản là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Việc bảo vệ môi trường không chỉ giúp cải thiện chất lượng sống của người dân mà còn đảm bảo sự phát triển bền vững cho ngành chế biến thủy sản.

6.1. Tương Lai Của Ngành Chế Biến Thủy Hải Sản

Ngành chế biến thủy hải sản cần có những bước đi bền vững hơn trong tương lai. Việc áp dụng công nghệ mới và nâng cao ý thức bảo vệ môi trường sẽ là chìa khóa cho sự phát triển bền vững.

6.2. Đề Xuất Các Giải Pháp Bảo Vệ Môi Trường

Cần có các chính sách hỗ trợ từ chính quyền để thúc đẩy việc áp dụng các giải pháp bảo vệ môi trường tại các làng nghề. Sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng là rất cần thiết để đạt được hiệu quả cao nhất.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn 2008–2013, ngành thủy sản Việt Nam ghi nhận tốc độ tăng trưởng bình quân 13,62%/năm, đóng góp 4,3% vào tổng sản phẩm quốc nội (GDP) và chiếm tới 21,79% tổng giá trị toàn ngành nông, lâm nghiệp. Tại tỉnh Nghệ An, chế biến thủy hải sản giữ vai trò là ngành kinh tế mũi nhọn, giải quyết việc làm cho khoảng 30% đến 40% lực lượng lao động tại các huyện ven biển và tạo ra giá trị xuất khẩu đạt 20 triệu USD vào năm 2013. Mặc dù mang lại hiệu quả kinh tế – xã hội to lớn, hoạt động sản xuất tại các làng nghề truyền thống đang tạo ra áp lực nặng nề lên môi trường tự nhiên.

Vấn đề cốt lõi nảy sinh từ đặc thù sản xuất quy mô hộ gia đình phân tán, công nghệ thô sơ, quy trình thủ công kéo dài và sự thiếu hụt hoàn toàn của hạ tầng kỹ thuật môi trường. Lượng nước thải hữu cơ đậm đặc cùng hàng nghìn tấn phế thải thủy sản tươi chưa qua xử lý được xả trực tiếp vào hệ thống kênh mương hở, gây ô nhiễm cục bộ nguồn nước mặt, nước ngầm và phát tán mùi hôi thối nồng nặc trong các khu dân cư.

Mục tiêu của luận văn là tiến hành khảo sát, quan trắc và phân tích định lượng mức độ ô nhiễm nước thải, chất thải rắn tại 10 làng nghề chế biến thủy hải sản tiêu biểu thuộc các huyện Diễn Châu, Quỳnh Lưu, thị xã Cửa Lò và thị xã Hoàng Mai. Nghiên cứu xác lập bức tranh tổng thể về hiện trạng môi trường, chỉ rõ nguyên nhân phát sinh chất thải từ từng công đoạn chế biến và đề xuất các giải pháp kỹ thuật, chính sách quản lý khả thi nhằm thúc đẩy phát triển bền vững làng nghề theo các tiêu chí tại Quyết định số 85/2010/QĐ-UBND của UBND tỉnh Nghệ An.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn ứng dụng lý thuyết dòng vật chất và tải lượng ô nhiễm (Material Flow Analysis) để xác định sự chuyển hóa nguyên liệu trong các công đoạn sản xuất nước mắm, hải sản khô và chế biến đông lạnh. Mô hình này cho phép tính toán định mức phế thải phát sinh dựa trên tỷ trọng hao hụt nguyên liệu: tỷ lệ đầu, mang, vây cá chiếm 30% tổng khối lượng hải sản; phế phẩm vỏ và đầu tôm trong chế biến tôm nõn chiếm 43%; và phế phẩm mực chiếm khoảng 10%.

Bên cạnh đó, nghiên cứu tích hợp lý thuyết phân hủy sinh học hiếu khí – kỵ khí các hợp chất hữu cơ cao phân tử chứa protein và lipid trong môi trường độ mặn cao. Khung đánh giá chất lượng nước thải được đối chiếu trực tiếp với các giới hạn quy định tại Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về nước thải công nghiệp chế biến thủy sản QCVN 11:2008/BTNMT. Các khái niệm then chốt được lượng hóa gồm: Nhu cầu oxy hóa học (COD), Nhu cầu oxy sinh hóa (BOD5), Tổng chất rắn lơ lửng (TSS), Tổng Nito (TN), Tổng Photpho (TP), hàm lượng Amoni, Coliform và bã chượp hữu cơ.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài được tổng hợp đa tầng:

• Dữ liệu thứ cấp: Thu thập từ Sở Tài nguyên và Môi trường Nghệ An, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Nghệ An, Niên giám thống kê tỉnh giai đoạn 2008–2013 và các báo cáo hiện trạng kinh tế – xã hội địa phương.
• Dữ liệu sơ cấp: Khảo sát thực địa trực tiếp tại 10 làng nghề chế biến thủy hải sản đã được UBND tỉnh công nhận, bao gồm: Phú Lợi, Phương Cần, Phú Liên, Tân An, Hải Đông, Ngọc Văn, Khối 6, Nghi Thủy, Nghi Hải và Hải Giang I với tổng số hơn 1.150 hộ sản xuất.

Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Đề tài lựa chọn mẫu khảo sát toàn phần 10/10 làng nghề thủy sản tiêu biểu trên địa bàn tỉnh Nghệ An. Tại mỗi địa bàn, nhóm nghiên cứu thực hiện đợt điều tra thực địa liên tục trong 3 ngày để thống kê lưu lượng nước thải xả hàng ngày, khối lượng chất thải rắn phát sinh, điều kiện hạ tầng kỹ thuật và công nghệ sản xuất của từng nhóm hộ.

Quy trình lấy mẫu và phân tích thí nghiệm: Toàn bộ quá trình quan trắc hiện trường và bảo quản mẫu tuân thủ nghiêm ngặt Thông tư số 28/2011/TT-BTNMT của Bộ Tài nguyên và Môi trường. Mẫu nước thải được bảo quản lạnh ở 4 độ C và chuyển về phòng thí nghiệm của Chi cục Bảo vệ môi trường tỉnh Nghệ An trong vòng 10 đến 24 giờ. Các chỉ tiêu lý hóa được phân tích bằng thiết bị chuẩn hóa:

• Đo BOD5 theo tiêu chuẩn TCVN 6001-95 bằng tủ ủ ổn định nhiệt độ kèm cảm biến đo oxy hòa tan.
• Phân tích COD theo tiêu chuẩn TCVN 6491:99 bằng bộ phá mẫu và đo đa năng HANNA.
• Xác định TSS theo tiêu chuẩn TCVN 4560:1988 bằng phương pháp sấy khối lượng và cân phân tích 4 số.
• Phân tích Tổng N, Tổng P, Amoni, Photphat và Coliform theo Standard Methods trên máy quang phổ so màu 752N.

Lý do lựa chọn hệ phương pháp phân tích này là nhằm đảm bảo tính chuẩn xác, độ tin cậy khoa học cao và tính pháp lý vững chắc, cho phép so sánh đối chiếu chuẩn hóa giữa các loại hình sản xuất khác nhau với quy chuẩn môi trường quốc gia.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả điều tra thực nghiệm tại 10 làng nghề chế biến thủy hải sản trên địa bàn tỉnh Nghệ An đã làm sáng tỏ 4 nhóm phát hiện cốt lõi:

Thứ nhất, mức độ ô nhiễm hữu cơ trong nước thải vượt quy chuẩn xả thải nhiều lần. Nước thải từ công đoạn rửa nguyên liệu, sơ chế và ngâm ủ chượp có chỉ số COD dao động từ 500 đến 3.600 mg/l, chỉ số BOD5 dao động từ 300 đến 2.800 mg/l và hàm lượng chất rắn lơ lửng TSS đạt từ 200 đến 1.200 mg/l. Nồng độ này cao gấp hàng chục lần so với giới hạn cột B của QCVN 11:2008/BTNMT. Lưu lượng nước thải dao động từ 0,5 đến 2 m3/tấn sản phẩm đối với sản xuất nước mắm và từ 30 đến 80 m3/tấn sản phẩm đối với chế biến đông lạnh.

Thứ hai, tải lượng chất thải rắn hữu cơ phát sinh rất lớn nhưng chưa được kiểm soát đồng bộ. Lượng chất thải rắn ước tính trung bình từ 100 đến 800 tấn/năm đối với các làng nghề chế biến nước mắm (như Tân An, Phú Lợi, Ngọc Văn phát sinh từ 640 đến 840 tấn/năm) và từ 800 đến 7.500 tấn/năm đối với các làng nghề chế biến hải sản khô, đông lạnh. Khảo sát ghi nhận trên 95% cơ sở sơ chế đổ phế thải trực tiếp trên sàn nhà xưởng hoặc chứa trong thùng không có nắp đậy, tạo điều kiện cho vi khuẩn phân hủy yếm khí sinh mùi hôi tanh.

Thứ ba, sự thiếu hụt nghiêm trọng của hạ tầng kỹ thuật bảo vệ môi trường. Trong tổng số 10 làng nghề được khảo sát, có tới 9 làng nghề (tỷ lệ 90%) hoàn toàn không có hệ thống thu gom và xử lý nước thải tập trung. Nước thải sản xuất được xả lẫn vào cống rãnh sinh hoạt hở hoặc tự thấm xuống đất. Duy nhất làng nghề Ngọc Văn (xã Diễn Ngọc, huyện Diễn Châu) có xây dựng hệ thống 3 bể lọc tập trung nhưng hiện tại đã ngưng hoạt động do hư hỏng và không có nhân lực bảo trì.

Thứ tư, công nghệ chế biến lạc hậu và nhân lực thiếu đào tạo bài bản. Có hơn 85% cơ sở sản xuất áp dụng công nghệ thủ công truyền thống, máy móc chắp vá và không có thiết bị thu gom chất thải tại nguồn. Mặc dù trên 80% lao động đã tốt nghiệp phổ thông, tỷ lệ lao động được đào tạo nghề kỹ thuật chỉ chiếm dưới 10%, dẫn đến thói quen xả thải bừa bãi và chưa có ý thức bảo vệ môi trường lao động.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản dẫn đến tình trạng ô nhiễm là sự gắn liền giữa khu vực sản xuất với không gian sinh hoạt của hộ gia đình. Việc sản xuất đan xen trong khu dân cư khiến nước rửa nguyên liệu mang hàm lượng protein, lipid, muối mặn và vi sinh vật gây bệnh phát tán nhanh chóng vào đất và nguồn nước ngầm tầng nông. Bên cạnh đó, hơn 80% cơ sở sản xuất nước mắm chưa thực hiện che chắn kín quá trình ủ chượp và nấu phá bã, giải phóng lượng lớn khí H2S, NH3 và mercaptan gây ô nhiễm không khí cục bộ.

So sánh với các công trình khoa học trong nước, điển hình là nghiên cứu của các nhà khoa học tại Đại học Nông Lâm TP.HCM và Đại học Bách Khoa Đà Nẵng, nước thải thủy sản giàu hữu cơ hoàn toàn có thể được xử lý triệt để thông qua mô hình sinh học kỵ khí kết hợp hiếu khí. Khi bổ sung hệ vi sinh vật chuyên biệt như chủng Bacillus subtilis (mật độ 10^12 CFU/ml) và Nitrosomonas sp. với liều lượng 1 lít/m3 nước thải, hiệu suất phân hủy COD có thể đạt từ 55% đến 86%, chuyển hóa hoàn toàn protein và giảm thiểu tối đa mùi phát sinh.

Dữ liệu quan trắc thực tế của luận văn được trình bày trực quan thông qua các biểu đồ so sánh nồng độ COD, BOD5, TSS giữa 10 làng nghề đối chiếu với ngưỡng giới hạn quy chuẩn QCVN 11:2008/BTNMT cột B. Các bảng tổng hợp định mức tiêu hao nguyên liệu (1,4 kg cá/lít nước mắm) và bảng cân bằng dòng thải theo từng quy trình công nghệ cung cấp cơ sở định lượng rõ ràng, giúp hình dung rõ các điểm nghẽn môi trường cần can thiệp kỹ thuật ngay tại nguồn phát sinh.

Đề xuất và khuyến nghị

Để giải quyết triệt để bài toán ô nhiễm môi trường và duy trì sự phát triển bền vững cho các làng nghề chế biến thủy hải sản tại Nghệ An, hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ được đề xuất:

Thứ nhất, quy hoạch lại không gian sản xuất và hoàn thiện hạ tầng tiêu thoát nước. UBND các huyện Quỳnh Lưu, Diễn Châu, thị xã Cửa Lò và Hoàng Mai cần khẩn trương quy hoạch các cụm tiểu thủ công nghiệp làng nghề tập trung xa khu dân cư trong giai đoạn 2015–2020. Trước mắt, các địa phương cần đầu tư cải tạo 100% hệ thống mương rãnh thoát nước có nắp đậy kiên cố, tách riêng dòng nước mưa và nước thải sản xuất.

Thứ hai, triển khai lắp đặt trạm xử lý nước thải tập trung ứng dụng công nghệ sinh học. Sở Tài nguyên và Môi trường Nghệ An phối hợp với các xã xây dựng mô hình trạm xử lý sinh học kết hợp bể kỵ khí, bể hiếu khí và hồ sinh học sục khí vi sinh Bacillus subtilis. Mục tiêu đến năm 2018 đưa 100% nước thải sau xử lý đạt tiêu chuẩn xả thải cột B của QCVN 11:2008/BTNMT (BOD5 dưới 50 mg/l, COD dưới 100 mg/l, TSS dưới 100 mg/l) trước khi thải ra nguồn tiếp nhận tự nhiên.

Thứ ba, chuẩn hóa công tác thu gom và tái chế toàn diện chất thải rắn hữu cơ. Hợp tác xã và các hộ sản xuất cần áp dụng quy trình thu gom khép kín bã chượp, đầu, vây, ruột cá ngay sau khi sơ chế. Phế thải cần được bảo quản trong thùng chứa kín có nắp đậy để bán làm nguyên liệu chế biến bột cá, thức ăn chăn nuôi hoặc ủ phân hữu cơ vi sinh, đạt tỷ lệ thu gom và tái sử dụng trên 90% lượng phế thải phát sinh.

Thứ tư, tăng cường nguồn lực tài chính và đào tạo kỹ thuật sản xuất sạch hơn. Ngân sách tỉnh cần giải ngân hiệu quả gói hỗ trợ hạ tầng làng nghề từ 200 đến 250 tỷ đồng, tạo điều kiện cho các hộ vay vốn ưu đãi để cơ giới hóa công đoạn sấy điện, thanh trùng và đóng gói khép kín. Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cần tổ chức định kỳ 2 khóa tập huấn mỗi năm về an toàn vệ sinh lao động và công nghệ sản xuất sạch hơn cho tối thiểu 80% chủ cơ sở sản xuất.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo khoa học và thực tiễn giá trị cho 4 nhóm đối tượng chính:

Cán bộ quản lý nhà nước tại Sở Tài nguyên và Môi trường, Chi cục Bảo vệ Môi trường và Phòng Tài nguyên Môi trường cấp huyện: Cung cấp bộ dữ liệu quan trắc thực nghiệm, định mức xả thải và bức tranh ô nhiễm thực tế để phục vụ công tác thanh tra, cấp phép xả thải, đánh giá tác động môi trường và xây dựng quy hoạch cụm công nghiệp làng nghề ven biển.

Các nhà khoa học, giảng viên và sinh viên chuyên ngành Khoa học Môi trường, Kỹ thuật Môi trường và Quản lý Đất đai: Cung cấp hệ phương pháp luận chuẩn xác về điều tra môi trường làng nghề, phương pháp lấy mẫu phân tích theo tiêu chuẩn TCVN và tài liệu minh chứng cho các mô hình xử lý sinh học nước thải giàu hữu cơ có độ mặn cao.

Chủ cơ sở sản xuất, ban quản lý hợp tác xã và doanh nghiệp chế biến thủy sản: Giúp người sản xuất nắm rõ định mức tiêu hao nguyên liệu (1,4 kg cá cho 1 lít nước mắm; 3,3 kg cá tươi cho 1 kg cá khô), nhận thức rõ các dòng thải gây thất thoát kinh tế và áp dụng các giải pháp thu gom bã chượp, nước thải nhằm giảm thiểu chi phí vận hành.

Các tổ chức phát triển nông thôn, chuyên gia tư vấn kinh tế nông nghiệp: Làm căn cứ thực tiễn để xây dựng các dự án hỗ trợ sinh kế nông thôn gắn với tiêu chí môi trường trong chương trình Xây dựng Nông thôn mới tại các tỉnh duyên hải miền Trung.

Câu hỏi thường gặp

Nước thải chế biến thủy hải sản tại Nghệ An chứa những thành phần ô nhiễm đặc trưng nào? Nước thải chứa hàm lượng hợp chất hữu cơ rất cao dưới dạng protein, axit amin và chất béo hòa tan với COD lên tới 3.600 mg/l, BOD5 đạt 2.800 mg/l và TSS đạt 1.200 mg/l. Quá trình phân hủy yếm khí sinh ra các khí độc như H2S, NH3 tạo mùi xú uế đặc trưng, gây suy giảm oxy hòa tan nghiêm trọng trong nguồn nước mặt tiếp nhận.

Tỷ lệ chất thải rắn phát sinh trong quá trình chế biến hải sản tại các làng nghề là bao nhiêu? Theo tính toán cân bằng vật chất, lượng phế thải bỏ gồm đầu, mang, vây, ruột cá chiếm khoảng 30% khối lượng nguyên liệu thô ban đầu. Đối với quy trình chế biến tôm nõn khô, tỷ lệ vỏ và đầu tôm thải bỏ lên tới 43%, trong khi tỷ lệ này ở quy trình sơ chế mực tươi là 10%, tạo ra tải lượng chất thải rắn lên tới hàng nghìn tấn mỗi năm.

Tại sao phần lớn các làng nghề thủy sản ở Nghệ An chưa có hệ thống xử lý nước thải hiệu quả? Khảo sát thực tế cho thấy 90% làng nghề chưa từng được đầu tư trạm xử lý nước thải tập trung do hạn chế về nguồn vốn và mặt bằng công cộng. Riêng làng nghề Ngọc Văn có xây dựng hệ thống 3 bể lắng nhưng không thể vận hành do thiếu kinh phí bảo dưỡng định kỳ, thiếu cán bộ kỹ thuật chuyên môn và ý thức đóng góp phí xử lý của người dân còn thấp.

Công nghệ sinh học nào được đánh giá phù hợp nhất để xử lý nước thải làng nghề thủy sản? Công nghệ bể kỵ khí kết hợp hiếu khí bổ sung chế phẩm vi sinh Bacillus subtilis (mật độ 10^12 CFU/ml) và Nitrosomonas sp. với liều lượng 1 lít/m3 là phương án tối ưu. Mô hình này xử lý hiệu quả nước thải có độ mặn cao, đạt hiệu suất khử COD từ 55% đến 86% và đảm bảo dòng thải đạt chuẩn QCVN 11:2008/BTNMT cột B.

Chính quyền tỉnh Nghệ An có những chính sách hỗ trợ cụ thể nào cho các làng nghề chế biến thủy sản? Tỉnh đã ban hành Quyết định số 80/2008/QĐ-UBND và Quyết định số 85/2010/QĐ-UBND với các tiêu chí công nhận và cơ chế hỗ trợ tài chính rõ ràng. Tỉnh chủ trương bố trí nguồn vốn hỗ trợ xây dựng cơ sở hạ tầng làng nghề từ 200 đến 250 tỷ đồng, ưu đãi vốn vay cho đổi mới máy móc và hỗ trợ 100% kinh phí các lớp đào tạo nghề cho lao động nông thôn.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện hiện trạng phát sinh ô nhiễm môi trường tại 10 làng nghề chế biến thủy hải sản đại diện trên địa bàn tỉnh Nghệ An.
• Xác định định lượng định mức phát thải nước thải từ 0,5 đến 80 m3/tấn sản phẩm và tỷ lệ chất thải rắn hữu cơ chiếm từ 30% đến 43% khối lượng nguyên liệu.
• Minh chứng mức độ ô nhiễm hữu cơ nghiêm trọng trong nước thải với chỉ số COD đạt tới 3.600 mg/l và BOD5 đạt 2.800 mg/l, vượt quy chuẩn xả thải nhiều lần.
• Đánh giá thực trạng yếu kém của hạ tầng kỹ thuật khi 90% làng nghề thiếu hệ thống xử lý tập trung và hơn 85% hộ dùng công nghệ thủ công thô sơ.
• Đề xuất hệ thống giải pháp công nghệ sinh học vi sinh kết hợp chính sách quản lý và nguồn vốn hỗ trợ 200–250 tỷ đồng từ nay đến năm 2020.

Đóng góp khoa học lớn nhất của luận văn là cung cấp bộ dữ liệu quan trắc thực nghiệm tin cậy, làm cơ sở khoa học để hoạch định chính sách bảo vệ môi trường nông thôn ven biển. Các cơ quan quản lý và chính quyền địa phương cần khẩn trương bắt tay vào triển khai lộ trình quy hoạch, đầu tư hệ thống xử lý nước thải sinh học tập trung nhằm đảm bảo sự cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế thủy sản và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. Tình hình phát triển của ngành chế biến thủy sản 1. Tình hình phát triển của ngành thủy hải sản ở Việt Nam và Nghệ An Nếu năm 2008 thuỷ sản Việt Nam chiếm 3,9% GDP toàn quốc và 12% GDP toàn ngành nông, lâm nghiệp thì đến năm 2013 vươn lên chiếm 4,3% GDP toàn quốc và 21,79% GDP toàn ngành nông, lâm nghiệp. Mặc dù ngành thuỷ sản chỉ chiếm tỷ trọng rất nhỏ trong cơ cấu kinh tế toàn quốc nhưng ngành thuỷ sản lại có tốc độ tăng trưởng vượt bậc so với các ngành kinh tế khác, trung bình giai đoạn 2008-2013 ngành thuỷ sản tăng trưởng bình quân 13,62%/năm, cao gấp 1,2 lần so với mức tăng trưởng kinh tế toàn quốc và cao gấp 1,4 lần so với mức tăng trưởng của ngành nông, lâm nghiệp [ 5, 9].

Dưới đây là Bảng 1.1 thể hiện đóng góp GDP của lĩnh vực thủy sản so với GDP toàn quốc trong giai đoạn từ 2008 – 2013. Hiện trạng GDP thuỷ sản giai đoạn 2007-2013 (giá thực tế) Hạng mục 2008 2009 2010 2011 2012 2013 Toàn quốc 839.960 85140 Tỷ trọng so với 3,9 3,9 4,0 4,0 4,3 4,3 toàn quốc % Nguồn: Niên giám thống kê -Tổng cục thống kê qua các năm 2008 - 2013 Hầu hết các cơ sở chế biến thủy sản sử dụng nhiều lao động trong các khâu sản xuất, chế biến. Đây là ngành sử dụng nhiều lao động địa phương, qua điều tra lao động chế biến thủy sản chiếm từ 30-40% lực lượng lao động của địa phương [11]. Thời tiết khắc nghiệt, giá cả thị trường có nhiều biến động, các rào cản phi thuế quan đang là những trở ngại lớn đối với các sản phẩm thuỷ sản xuất khẩu của 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tỉnh Nghệ An.

Giá trị sản phẩm thuỷ sản chế biến xuất khẩu năm 2013 toàn tỉnh đạt 20triệu USD, trong đó giá trị xuất khẩu trực tiếp chỉ đạt 800. Nguyên nhân chủ yếu là nguồn nguyên liệu khai thác từ biển đủ tiêu chuẩn chế biến xuất khẩu đạt thấp, nhất là tôm và mực. Bên cạnh đó, việc đầu tư nâng cấp trang thiết bị và công nghệ cho các cơ sở chế biến thủy sản tập trung như các làng nghề chế biến thủy sản còn nhiều khó khăn, công tác xúc tiến thương mại của các doanh nghiệp còn hạn chế, thị trường xuất khẩu lớn có quá nhiều rủi ro, trong khi đó năng lực tài chính hạn chế, nguồn vốn tự có bị giảm do kinh doanh thua lỗ [11, 12]. Việc duy trì mặt hàng truyền thống như nước mắm (sản lượng nước mắm chế biến đạt 15 triệu lít), mắm tôm - cá, mắm tôm chua nguyên con, tôm nõn sấy khô, cá tẩm gia vị, cá ướp muối xuất khẩu, chả cá.

từng bước khẳng định trên thị trường về chất lượng cũng như giá cả. Các làng nghề chế biến bột cá, kho đông lạnh bảo quản sản phẩm thuỷ sản tiếp tục mở rộng, nâng cao giá trị sản phẩm thuỷ sản sau khai thác, góp phần thúc đẩy nghề khai thác hải sản phát triển [4, 11]. Đối với chế biến nội địa, tập trung xây dựng các khu chế biến thuỷ sản tại các vùng phát triển, mở rộng các nhà máy chế biến quy mô vừa và nhỏ tại các bến cá nhân dân như Lạch Quèn, Lạch Vạn, Cửa Hội (thị xã Cửa Lò). Tổ chức tốt mạng lưới thu mua trong và ngoài tỉnh, gắn công tác khuyến ngư và thực hiện các chính sách hỗ trợ về con giống đối với người nuôi.

Khuyến khích đầu tư xây dựng các nhà máy chế biến sản phẩm cho nghề khai thác hải sản, đặc biệt phát triển các mặt hàng như cá tẩm gia vị, tôm nõn. Cùng với giải pháp về tìm kiếm thị trường xuất khẩu mới, xây dựng và quảng bá thương hiệu cho các doanh nghiệp xuất khẩu thuỷ sản thì công tác đào tạo, nâng cao tay nghề cho công nhân các cơ sở chế biến xuất khẩu cũng cần được chú trọng [4,12]. Qua các dẫn chứng ở trên cho thấy tình hình phát triển ngành chế biến thủy sản đang phát triển một cách nhanh chóng. Bên cạnh những mặt tích cực mà lĩnh vực chế biến thuỷ sản đã mang lại, thì cũng có một số vấn đề tiêu cực trong phát triển của ngành, đó chính là vấn đề bảo vệ môi trường trong lĩnh vực.

4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tổng quan về các vấn đề môi trường làng nghề chế biến thủy sản Các làng nghề sản xuất chủ yếu với quy mô hộ gia đình, nơi sản xuất vừa là nhà ở, vừa là cơ sở sản xuất chính, một số công đoạn khác (như phơi sấy, tập kết nguyên liệu) lại tận dụng các mặt bằng công cộng như cánh đồng, đường đi, ven chợ… Sản xuất càng phát triển thì nguy cơ lấn chiếm khu vực sinh hoạt, phát thải ô nhiễm tới khu dân cư càng lớn, dẫn đến chất lượng môi trường khu vực càng xấu đi [1] Hầu hết các làng nghề đều áp dụng công nghệ sản xuất thủ công, quy trình sản xuất thô sơ nên tiêu hao nhiều nhiên liệu, không đảm bảo vệ sinh, nguyên liệu không được tận dụng triệt để nên nguồn thải lớn. Việc xây dựng cơ sở hạ tầng kỹ thuật cho bảo vệ môi trường tại các làng nghề còn chưa được quan tâm đúng mức. Hệ thống xử lý nước thải và khí thải tại các làng nghề hầu như chưa có và tại một số làng nghề nếu có thì cũng bị xuống cấp nghiêm trọng do không có cán bộ bảo trì và chạy hệ thống liên tục.

Lượng nước thải, chất thải rắn sinh ra được xả trực tiếp ra ngoài môi trường nước mặt. Cống rãnh chứa nước thải thường hôi thối là môi trường sống của vi sinh vật gây bệnh. Quá trình phân hủy chất thải rắn từ hoạt động chế biến thủy hải sản tạo ra mùi tanh và thối làm ô nhiễm môi trường không khí tại làng nghề. Do trình độ người lao động còn thấp, nên người dân chưa có ý thức về môi trường lao động, không quan tâm đến bảo vệ môi trường.

Một số nghiên cứu xử lý chất thải từ hoạt động chế biến thủy sản ở Việt Nam Ở Việt Nam vấn đề ô nhiễm nước thải thủy sản ngày càng nghiêm trọng do sự phát triển của hoạt động chế biến thủy hải sản. Hơn nữa, lưu lượng nước thải tính trên một đơn vị sản phầm khá lớn, thường từ 30 – 80 m3/tấn thành phẩm. Vì vậy việc nghiên cứu phương pháp thu gom xử lý nước thải thủy sản từ các nhà máy chế biến thủy sản và các làng nghề chế biến thủy sản được nhiều nhà khoa học, viện 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nghiên cứu và trường đại học quan tâm. Phương pháp chủ yếu được áp dụng là phương pháp sinh học, ứng dụng xử lý nước thải bằng các vi sinh vật phân hủy và hấp thụ bởi thực vật [10, 6].

Phương pháp nghiên cứu sử dụng vi sinh vật trong xử lý nước thải thủy được tiến hành bởi Võ Văn Nhân và Trương Quang Bình, khoa Thủy Sản, Đại Học Lâm Nông Thành Phố Hồ Chí Minh đã mang lại những bước thành công nhất định. Nhìn chung nước thải chế biến thủy sản thường có các thành phần ô nhiễm vượt quá quy chuẩn cho phép xả thải nhiều lần. Xử lý nước thải bằng công nghệ sinh học đáp ứng mục đích đưa dòng thải vào vòng tuần hoàn tự nhiên của vật chất, chất thải được xử lý và phân hủy theo chu trình sinh học tự nhiên. Kết quả của quá trình xử lý là các chất thải được chuyển hóa hoàn toàn thành dòng thải sạch.

Kết quả trong nghiên cứu này cho thấy phương pháp này đem lại hiệu quả khá cao, các chỉ tiêu khảo sát bao gồm pH, BOD5, Nitơ tổng số, SS, COD đều nằm trong giới hạn cho phép thải ra nguồn tiếp nhận thuộc cột B của QCVN 11:2008/BTNMT – quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về nước thải công nghiệp chế biến thủy sản. Phương pháp này áp dụng bổ sung hệ vi sinh vật và sục khí ôxy liên tục. Thành phần hệ vi sinh vật có hiệu xuất xử lý tốt nhất là: Bacillus subtilis (1012), Nitrosomonas sp. Nồng độ hệ vi sinh vật càng cao, hiệu suất xử lý càng tốt, nồng độ hệ vi sinh vật tốt nhất là 1lit/1m3 [9, 10, 13].

Nghiên cứu xử lý nước thải thủy sản bằng phương pháp bể kỵ khí kết hợp hiếu khí, Dương Gia Đức, Đại học Bách Khoa – Đại học Đà Nẵng. Nồng độ COD đầu vào 1800 – 4000 mg/L, phụ thuộc vào thành phần nguyên liệu. Nồng độ COD đầu ra tương đối ổn định dao động 500 – 1000 mg/L. Như vậy hiệu suất xử lý đạt 55 – 86%.

Thành phần khí sinh ra: CH4: 58 – 69,4%; O2: 0.3 – 1%; CO2: 19,6 – 28%; Khí khác: 2,9 – 18,3%. Lượng khí này có thể thu hồi và sử dụng làm nhiên liệu đun nấu hoặc tạo ra điện [3]. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Nghiên cứu tuyển chọn một số chủng vi sinh vật có khả năng xử lý protein và ứng dụng xử lý nước thải chế biến thủy sản, Trương Thị Mỹ Khanh, Vũ Thị Hương Lan, Đại học kỹ thuật công nghệ Thành phố Hồ Chí Minh. Nghiên cứu từ mẫu nước thải thủy sản đã phân lập được 6 chủng vi khuẩn có khả năng phân giải protein, 6 chủng phân lập được phân lập được qua các thử nghiệm sinh hóa, dự đoán các chủng phân lập được thuộc chi Bacillus.

Các chủng này có khả năng loại bỏ từ 60 – 70 % COD so với ban đầu [10]. Tổng quan về các làng nghề, làng nghề chế biến thủy hải sản trên địa bàn tỉnh Nghệ An 1. Tổng quan về làng nghề Theo quy định về công nhận làng có nghề, làng nghề và chính sách khuyến khích phát triển tiểu thủ công nghiệp và làng nghề trên địa bàn tỉnh Nghệ An tại Quyết định số 80/2008/QĐ-UBND ngày 18/12/2008 và Quyết định số 85/2010/QĐ- UBND ngày 29/10/2010, để công nhận làng nghề cần có 7 tiêu chí sau [5]. + Đã thực hiện việc đăng ký xây dựng làng nghề với cơ quan có thẩm quyền công nhận làng nghề theo quy định.

Thời gian đăng ký vào tháng 10 của năm trước năm xét công nhận làng nghề. + Đã được công nhận Làng có nghề. + Có tối thiểu 30% tổng số hộ của làng tham gia các hoạt động ngành nghề tiểu thủ công nghiệp. + Đạt tối thiểu 40% giá trị sản xuất, thu nhập (theo giá thực tế) so với giá trị sản xuất và thu nhập của làng.

+ Hoạt động sản xuất kinh doanh: Tối thiểu 2 năm tính đến thời điểm xét công nhận. + Phù hợp với quy hoạch, kế hoạch phát triển ngành nghề tiểu thủ công nghiệp, xây dựng và phát triển làng nghề, làng có nghề.