Đánh Giá Các Mô Hình và Biện Pháp Kỹ Thuật Trồng Luồng Dendrocalamus Barbatus Tại Thanh Hóa

Luận văn thạc sĩ đánh giá mô hình và biện pháp kỹ thuật trồng luồng Dendrocalamus barbatus tại Thanh Hóa, đề xuất giải pháp phát triển.

• Tác giả: Nguyễn Văn Bích
• Người hướng dẫn: PGS. Võ Đại Hải
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Đánh Giá Các Mô Hình Và Biện Pháp Kỹ Thuật Trồng Luồng (Dendrocalamus Barbatus Hsueh Et D.Li) Tại Thanh Hóa Làm Cơ Sở Đề Xuất Một Số Giải Pháp Phát Triển
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Trên thế giới
• 1.2. Nghiên cứu về gây tạo giống Luồng
• 1.3. Nghiên cứu về kỹ thuật trồng, chăm sóc, khai thác Luồng
• 1.4. Đặc điểm sinh thái và giá trị sử dụng của Luồng
• 2. MỤC TIÊU, GIỚI HẠN, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng, phạm vi và giới hạn nghiên cứu của đề tài
• 2.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2.2. Phạm vi và giới hạn nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Quan điểm và cách tiếp cận
• 2.4.2. Phương pháp nghiên cứu cụ thể
• 3. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI CỦA TỈNH THANH HÓA
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.2. Vị trí địa lý
• 3.3. Khí hậu thủy văn
• 3.4. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 3.4.1. Dân số, dân tộc, lao động
• 3.5. Thực trạng chung về kinh tế
• 3.6. Thực trạng kinh tế - xã hội và kết cấu hạ tầng
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Nghiên cứu lịch sử gây trồng và phát triển rừng Luồng ở Thanh Hóa
• 4.2. Quá trình hình thành và phát triển cây Luồng ở Thanh Hóa
• 4.3. Thực trạng rừng Luồng ở Thanh Hóa hiện nay
• 4.4. Tổng kết các mô hình và biện pháp kỹ thuật trồng Luồng đã và đang được áp dụng trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa
• 4.4.1. Tổng kết các loại mô hình rừng trồng Luồng ở Thanh Hóa
• 4.4.2. Tổng kết các biện pháp kỹ thuật trồng Luồng ở Thanh Hóa
• 4.5. Đánh giá một số mô hình trồng Luồng điển hình ở Thanh Hóa
• 4.5.1. Đánh giá tình hình sinh trưởng của cây trồng trong các mô hình
• 4.5.2. Đánh giá hiệu quả kinh tế, xã hội, môi trường của các mô hình trồng Luồng tại Thanh Hóa
• 4.6. Phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức trong việc phát triển cây Luồng Thanh Hóa theo mô hình SWOT
• 4.7. Đề xuất giải pháp phát triển bền vững rừng Luồng ở Thanh Hóa
• 4.7.1. Đề xuất mô hình và loài cây có triển vọng
• 4.7.2. Đề xuất giải pháp kỹ thuật
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI, KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đánh Giá Mô Hình Trồng Luồng Dendrocalamus Barbatus

Cây Luồng Dendrocalamus barbatus là một trong những loài cây lâm nghiệp quan trọng tại tỉnh Thanh Hóa. Việc đánh giá các mô hình trồng Luồng không chỉ giúp nâng cao năng suất mà còn đảm bảo phát triển bền vững cho rừng Luồng. Nghiên cứu này sẽ cung cấp cái nhìn tổng quan về các mô hình và kỹ thuật trồng Luồng hiện có, từ đó đưa ra những giải pháp phù hợp cho người dân.

1.1. Đặc Điểm Sinh Thái Của Dendrocalamus Barbatus

Dendrocalamus barbatus ưa sáng, phát triển tốt trên đất ẩm, có độ pH từ 4,5 đến 6. Loài cây này có khả năng sinh trưởng nhanh và thích hợp với khí hậu nhiệt đới, đặc biệt là tại Thanh Hóa.

1.2. Lịch Sử Phát Triển Cây Luồng Tại Thanh Hóa

Cây Luồng đã được trồng và sử dụng từ lâu đời tại Thanh Hóa, với diện tích rừng Luồng đạt khoảng 69.000 ha vào năm 2007. Sự phát triển của cây Luồng đã góp phần quan trọng vào kinh tế địa phương.

II. Thách Thức Trong Việc Phát Triển Rừng Luồng Tại Thanh Hóa

Mặc dù cây Luồng có nhiều lợi thế, nhưng việc phát triển rừng Luồng tại Thanh Hóa đang gặp nhiều thách thức. Sự thoái hóa rừng, bệnh hại và kỹ thuật canh tác lạc hậu là những vấn đề cần được giải quyết.

2.1. Vấn Đề Thoái Hóa Rừng Luồng

Hiện nay, khoảng 80% diện tích rừng Luồng tại Thanh Hóa đang bị thoái hóa, với mật độ cây giảm sút nghiêm trọng. Điều này ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng rừng.

2.2. Bệnh Hại Và Sâu Bệnh Trên Cây Luồng

Đã có 26 loài sâu và 3 loại bệnh hại xuất hiện trên cây Luồng, trong đó một số bệnh mới như bệnh Sọc tím măng Luồng đang gây khó khăn cho người trồng.

III. Phương Pháp Kỹ Thuật Trồng Luồng Dendrocalamus Barbatus Hiệu Quả

Để nâng cao hiệu quả trồng Luồng, cần áp dụng các phương pháp kỹ thuật hiện đại. Việc chọn giống, xử lý thực bì và chăm sóc cây trồng là những yếu tố quan trọng.

3.1. Kỹ Thuật Nhân Giống Cây Luồng

Cây Luồng thường được nhân giống bằng phương pháp sinh dưỡng. Việc chọn cây mẹ khỏe mạnh và áp dụng các biện pháp kích thích ra rễ là rất cần thiết.

3.2. Kỹ Thuật Chăm Sóc Và Bón Phân

Chăm sóc cây Luồng bao gồm việc bón phân hợp lý và kiểm soát sâu bệnh. Việc bón phân cần được thực hiện định kỳ để đảm bảo cây phát triển tốt.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Mô Hình Trồng Luồng Tại Thanh Hóa

Các mô hình trồng Luồng hiện nay đã cho thấy hiệu quả kinh tế cao. Việc áp dụng các mô hình này không chỉ giúp tăng năng suất mà còn cải thiện đời sống người dân.

4.1. Mô Hình Trồng Luồng Thuần Loài

Mô hình trồng Luồng thuần loài đã được áp dụng rộng rãi tại Thanh Hóa, với mật độ trồng từ 100 đến 205 khóm/ha, mang lại hiệu quả kinh tế cao.

4.2. Mô Hình Trồng Luồng Hỗn Loài

Mô hình trồng Luồng hỗn loài với các cây khác như Keo, Trám trắng đã cho thấy khả năng sinh trưởng tốt hơn và giảm thiểu thiệt hại do sâu bệnh.

V. Kết Luận Và Đề Xuất Giải Pháp Phát Triển Bền Vững Rừng Luồng

Để phát triển bền vững rừng Luồng tại Thanh Hóa, cần có những giải pháp đồng bộ từ chính sách đến kỹ thuật canh tác. Việc nâng cao nhận thức cho người dân cũng là yếu tố quan trọng.

5.1. Đề Xuất Chính Sách Hỗ Trợ

Cần có chính sách hỗ trợ người dân trong việc trồng và chăm sóc rừng Luồng, bao gồm cả việc cung cấp giống và kỹ thuật.

5.2. Tăng Cường Đào Tạo Kỹ Thuật

Đào tạo kỹ thuật cho người dân về các phương pháp trồng và chăm sóc cây Luồng sẽ giúp nâng cao năng suất và chất lượng rừng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Cây Luồng (Dendrocalamus barbatus Hsueh et D.Li) là loài tre bản địa đặc hữu có giá trị kinh tế và phòng hộ đặc biệt quan trọng tại khu vực miền núi phía Tây tỉnh Thanh Hóa. Thống kê từ ngành lâm nghiệp cho thấy toàn tỉnh có 68.878,6 ha rừng Luồng, chiếm 55,9% tổng diện tích rừng trồng toàn tỉnh. Hàng năm, 27 cơ sở chế biến trên địa bàn tiêu thụ khoảng 10,8 triệu cây Luồng, tương đương 71,5% sản lượng khai thác thương phẩm. Tuy nhiên, hơn 90% diện tích hiện nay được canh tác theo phương thức thuần loài quảng canh, dẫn đến tình trạng suy thoái nghiêm trọng trên diện rộng. Ước tính có tới 80% diện tích rừng Luồng bị giảm sút chất lượng, mật độ chỉ còn 80 đến 150 bụi/ha và bình quân mỗi bụi chỉ duy trì 3 đến 4 cây. Đồng thời, sự bùng phát của 26 loài sâu hại và 4 loại bệnh nguy hiểm đang đe dọa sinh kế của hàng chục nghìn hộ dân.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là đánh giá toàn diện thực trạng sinh trưởng, hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường của các mô hình trồng Luồng thuần loài, hỗn loài và nông lâm kết hợp. Đề tài được triển khai thực nghiệm tại 3 huyện vùng trọng điểm gồm Ngọc Lặc, Lang Chánh và Bá Thước trong giai đoạn 2008 - 2010. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp cơ sở khoa học lâm sinh vững chắc nhằm tái cơ cấu phương thức canh tác, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ Luồng thương phẩm loại 1 từ 13,8% lên trên 30%, giảm thiểu tỷ lệ Luồng cấp thấp dưới 15%, đồng thời tối ưu hóa tỷ suất thu nhập so với chi phí (BCR) vượt ngưỡng 1,5 cho các nông hộ miền núi.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết lâm sinh học tre trúc nhiệt đới và nguyên lý cân bằng sinh thái hệ thống rừng trồng. Cây Luồng thuộc phân họ Tre trúc (Bambusoideae), có tập tính sinh trưởng cụm hợp trục, tái sinh chồi ngầm mạnh mẽ và chu kỳ khai thác kéo dài từ 40 đến 50 năm.

Hệ thống lý thuyết chu chuyển dinh dưỡng đất rừng chỉ ra rằng để sản sinh 1.000 kg thân tre thành phẩm, cây hấp thu từ đất khoảng 2,5 đến 3,5 kg Nitơ, 0,3 đến 0,4 kg Phốt pho và 3,0 đến 4,0 kg Kali. Khi canh tác thuần loài kéo dài mà không bù đắp dinh dưỡng, độ phì nhiêu của đất sẽ suy giảm nhanh chóng, làm gia tăng mật độ dịch hại. Nghiên cứu vận dụng lý thuyết đa dạng sinh học tầng tán trong mô hình hỗn loài và mô hình nông lâm kết hợp nhằm cải thiện lý hóa tính đất, tăng cường khả năng hấp thụ vật rơi rụng và tích lũy carbon sinh khối theo tiêu chuẩn quốc tế của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC) với hệ số quy đổi 0,5. Khung pháp lý tham chiếu xuyên suốt gồm Tiêu chuẩn ngành 04TCN22-2000 về quy phạm kỹ thuật trồng, khai thác Luồng và Quy chuẩn kỹ thuật lâm sinh QN 14-92.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu tích hợp phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA) và phương pháp điều tra thực địa lâm sinh chuyên sâu. Cỡ mẫu điều tra xã hội học bao gồm 90 hộ gia đình trồng Luồng tại 3 huyện Ngọc Lặc, Lang Chánh và Bá Thước (mỗi huyện 30 hộ đại diện cho 3 nhóm thu nhập: cao, trung bình, thấp), kết hợp phỏng vấn sâu cán bộ quản lý lâm nghiệp và chuyên gia dự án.

Trên hiện trường, nghiên cứu thiết lập 9 ô tiêu chuẩn điển hình tạm thời có diện tích 1.000 m2 mỗi ô trên 3 dạng mô hình (thuần loài, hỗn loài, nông lâm kết hợp). Trong từng ô tiêu chuẩn, các chỉ tiêu sinh trưởng lâm phần như đường kính ngang ngực (D1.3), chiều cao vút ngọn (Hvn), số cây trên bụi và cấp tuổi được đo đếm chuẩn xác. Lượng vật rơi rụng được theo dõi hàng tháng thông qua 10 ô dạng bản diện tích 4 m2 bằng lưới nilon tại mỗi ô tiêu chuẩn bán cố định, sau đó sấy khô ở nhiệt độ 105°C để xác định sinh khối khô tuyệt đối.

Để tính toán trữ lượng carbon, nghiên cứu giải phẫu 10 cây tiêu chuẩn đại diện cho các cấp tuổi trên mỗi ô. Mẫu đất được lấy theo 3 tầng phát sinh (0-10 cm, 10-20 cm và 20-40 cm) để phân tích các hàm lượng mùn, N, P, K dễ tiêu. Dữ liệu được xử lý bằng các phần mềm toán học thống kê SPSS và SAS nhằm loại trừ sai số ngẫu nhiên. Hiệu quả tài chính được lượng hóa qua các chỉ tiêu giá trị hiện tại thuần (NPV), tỷ suất doanh thu trên chi phí (BCR) và tỷ suất hoàn vốn nội tại (IRR), kết hợp phân tích ma trận SWOT để định hình chiến lược phát triển.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu mang lại hệ thống dữ liệu thực nghiệm chuẩn xác về phân bố không gian, sinh trưởng và chất lượng thương phẩm của rừng Luồng Thanh Hóa:

Thứ nhất, diện tích rừng Luồng tập trung lớn nhất tại huyện Quan Hóa với hơn 23.000 ha (chiếm trên 30% tổng diện tích toàn tỉnh), tiếp đến là Lang Chánh chiếm 16%, Quan Sơn và Ngọc Lặc đều chiếm xấp xỉ 12%.

Thứ hai, sinh trưởng của rừng Luồng có sự phân hóa rõ rệt theo điều kiện lập địa. Đường kính bình quân đạt 7,8 cm và chiều cao bình quân đạt 10,3 m. Huyện Ngọc Lặc có chỉ số sinh trưởng tốt nhất với D1.3 đạt 8,5 cm và Hvn đạt 10,9 m, trong khi huyện Lang Chánh đạt thấp nhất với D1.3 đạt 7,1 cm và Hvn đạt 9,8 m. Hệ số biến động đường kính ở mức 20,0% và chiều cao ở mức 24,4%.

Thứ ba, cấu trúc cấp tuổi trong các lâm phần cho thấy cây tuổi 1 chiếm 35,7%, tuổi 2 chiếm 37,7%, tuổi 3 chiếm 21,0% và cây từ tuổi 4 trở lên chỉ chiếm 5,6%. Tổng tỷ lệ Luồng non (tuổi 1 và tuổi 2) chiếm tới 73,4%, đảm bảo tiềm năng sinh măng cao cho các vụ sau.

Thứ tư, phân loại chất lượng thương phẩm chỉ ra thực trạng đáng báo động: Luồng loại 1 (D >= 9,5 cm) chỉ đạt 13,8%, Luồng loại 2 đạt 23,4%, Luồng loại 3 chiếm tỷ trọng cao nhất 35,5% và Luồng loại 4 (hàng ruẫn, kém chất lượng) chiếm tới 27,2%.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi khiến tỷ lệ Luồng loại 3 và loại 4 chiếm tới 62,7% tổng sản lượng bắt nguồn từ tập quán khai thác kiệt quệ kéo dài qua nhiều thập kỷ. Việc chặt trắng hoặc khai thác lạm vào cây tuổi 1 và tuổi 2 làm mất đi nguồn dưỡng chất nuôi thân ngầm. Hơn nữa, việc không hoàn trả dinh dưỡng cho đất sau khai thác khiến đất lâm nghiệp bị chai cứng, hàm lượng K2O dễ tiêu sụt giảm xuống dưới mức 10 mg/100g đất, dẫn đến suy giảm sức đề kháng và bùng phát nấm Fusarium equiseti gây bệnh sọc tím măng.

So sánh giữa các mô hình canh tác cho thấy mô hình hỗn loài giữa Luồng và cây lá rộng bản địa (như Lim xẹt, Muồng đen, Lát hoa) cùng mô hình nông lâm kết hợp đem lại sự cải thiện vượt bậc. Cấu trúc tầng tán đa tầng giúp lượng vật rơi rụng bổ sung sinh khối hữu cơ dồi dào, giữ độ ẩm tầng mặt luôn trên 55%. Khi áp dụng công thức bón bổ sung 15 kg phân chuồng kết hợp 2 kg NPK (tỷ lệ 10:10:3) cho mỗi bụi mỗi năm, hệ số sinh măng tăng từ 1,5 lên 3,3 măng/bụi. Dữ liệu thực nghiệm này khi được mô hình hóa qua biểu đồ tương quan sinh trưởng hay bảng so sánh chỉ số NPV và BCR sẽ minh chứng rõ nét tính ưu việt vượt trội của phương thức lâm sinh hỗn giao so với canh tác thuần loài quảng canh truyền thống.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phục hồi các diện tích rừng suy thoái và nâng cao chuỗi giá trị ngành hàng Luồng tại Thanh Hóa, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp kỹ thuật hành động cụ thể:

Thứ nhất, chuẩn hóa công nghệ nhân giống sinh dưỡng bằng phương pháp chiết cành. Cần áp dụng kỹ thuật bọc bầu nilon hỗn hợp đất bùn trên cành bánh tẻ 6 đến 8 tháng tuổi của cây mẹ trên 3 năm tuổi để đạt tỷ lệ ra rễ trên 90%. Tiến hành chuyển giao kỹ thuật cho 100% cơ sở vườn ươm và hộ dân trọng điểm trong vòng 12 đến 24 tháng tới dưới sự điều phối của Chi cục Lâm nghiệp và Trung tâm Khuyến nông tỉnh.

Thứ hai, chuyển đổi 15.000 ha rừng Luồng thuần loài thoái hóa sang mô hình hỗn loài với cây gỗ bản địa. Trồng xen từ 20% đến 30% các loài cây bản địa có khả năng cải tạo đất như Lim xẹt, Muồng đen, Lát hoa, Re hương. Lộ trình thực hiện phân kỳ từ 3 đến 5 năm, do các Ban Quản lý rừng phòng hộ, Công ty Lâm nghiệp và các chủ rừng hộ gia đình trực tiếp thi công.

Thứ ba, áp dụng quy trình bón phân phục tráng định kỳ. Mỗi năm thực hiện bón bù dinh dưỡng cho mỗi bụi Luồng với lượng 15 kg phân chuồng hoai mục kết hợp 2 kg NPK (tỷ lệ 10:10:3), đặc biệt chú trọng hàm lượng Kali dễ tiêu. Công tác này cần hoàn thành ngay sau mùa khai thác chính (tháng 11 đến tháng 1 năm sau).

Thứ tư, siết chặt quy chế khai thác và kiểm soát dịch bệnh sinh học. Tuyệt đối chỉ khai thác chọn cây từ tuổi 3 trở lên, để lại toàn bộ cây tuổi 1 và tuổi 2 để nuôi măng, chấm dứt tình trạng chặt măng non bừa bãi. Ứng dụng các chế phẩm vi sinh vật nội sinh đối kháng để triệt tiêu nấm gây bệnh sọc tím măng và bệnh chổi sể, hạn chế tối đa việc sử dụng hóa chất bảo vệ thực vật trên lưu vực sông Mã.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị thực tiễn to lớn cho 4 nhóm đối tượng chính:

Nhóm thứ nhất là các cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách ngành nông nghiệp và phát triển nông thôn, Chi cục Kiểm lâm, Chi cục Lâm nghiệp tỉnh Thanh Hóa. Luận văn cung cấp căn cứ thực chứng để xây dựng các đề án quy hoạch vùng nguyên liệu 68.878,6 ha, ban hành chính sách giao khoán đất rừng và hỗ trợ vốn đầu tư lâm sinh giai đoạn mới.

Nhóm thứ hai là các nhà khoa học, giảng viên và học viên cao học thuộc chuyên ngành Lâm học, Quản lý tài nguyên rừng, Sinh thái học. Tài liệu này đóng vai trò như một case-study thực tế sâu sắc về kỹ thuật phục tráng rừng tre trúc thoái hóa và phương pháp nghiên cứu định lượng sinh khối, carbon rừng.

Nhóm thứ ba là các doanh nghiệp chế biến lâm sản, các công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên lâm nghiệp và ban quản lý rừng phòng hộ trên địa bàn. Nghiên cứu cung cấp giải pháp chuyển đổi mô hình kinh doanh để chủ động nguồn nguyên liệu ổn định, đạt kích cỡ đường kính chuẩn công nghiệp.

Nhóm thứ tư là các cán bộ khuyến nông, khuyến lâm cấp huyện, xã cùng cộng đồng các hộ nông dân trồng rừng tại miền núi. Nguồn tài liệu này hỗ trợ chuyển giao các gói kỹ thuật chiết cành, bón phân và kỹ thuật đốn tỉa đúng chu kỳ để nâng cao thu nhập trên mỗi hecta đất canh tác.

Câu hỏi thường gặp

Nguyên nhân chính khiến 80% diện tích rừng Luồng tại Thanh Hóa bị thoái hóa là gì? Thực trạng suy thoái xuất phát từ tập quán canh tác thuần loài quảng canh kéo dài kết hợp khai thác kiệt quệ cây tuổi 1 và tuổi 2. Việc không bón phân bù đắp lượng dinh dưỡng thiếu hụt (cần 2,5-3,5 kg N và 3-4 kg K cho 1.000 kg thân) làm đất kiệt quệ, tạo điều kiện cho 26 loài sâu hại bùng phát.

Phương pháp nhân giống Luồng nào mang lại hiệu quả kỹ thuật và kinh tế cao nhất? Phương pháp chiết cành bằng bọc đất bùn nilon mang lại tỷ lệ ra rễ đạt trên 90%, vượt trội hoàn toàn so với giâm hom thông thường. Cành chiết được nuôi dưỡng trong vườn ươm 4 đến 6 tháng trước khi trồng rừng sẽ đảm bảo tỷ lệ sống cao và giữ nguyên đặc tính di truyền tốt.

Mô hình trồng Luồng hỗn loài đem lại lợi ích gì so với mô hình thuần loài? Trồng xen Luồng với các loài cây lá rộng bản địa như Lim xẹt, Muồng đen giúp tăng độ che phủ, bổ sung nguồn sinh khối vật rơi rụng dồi dào và cải thiện lượng mùn trong đất. Thực nghiệm cho thấy hệ số sinh măng trong mô hình hỗn loài đạt 3,3 măng/bụi, cao hơn gấp đôi so với rừng thuần loài thoái hóa.

Thời vụ và quy cách khai thác Luồng đúng tiêu chuẩn kỹ thuật được quy định ra sao? Thời vụ khai thác tối ưu là mùa khô từ tháng 11 đến tháng 3 năm sau, tránh mùa ra măng. Chủ rừng chỉ được khai thác chọn các thân cây từ tuổi 3 trở lên với cường độ khoảng 1/3 sản lượng lâm phần, bắt buộc giữ lại toàn bộ cây tuổi 1 và tuổi 2 để bảo toàn sức sinh trưởng.

Biện pháp sinh học nào giúp phòng trừ hiệu quả bệnh sọc tím măng Luồng? Bệnh do nấm Fusarium equiseti gây ra có thể phòng trừ bằng cách tuyển chọn và ứng dụng 12 chủng vi khuẩn nội sinh có khả năng sinh kháng sinh ức chế nấm. Kết hợp vệ sinh rừng sau khai thác, cuốc xới cách bụi 1 m sâu 20 đến 25 cm giúp cắt đứt nguồn bệnh tự nhiên.

Kết luận

• Luận văn đã đánh giá toàn diện hiện trạng 68.878,6 ha rừng Luồng Thanh Hóa, chỉ rõ thực trạng 80% diện tích suy thoái và tỷ lệ Luồng chất lượng cao loại 1 chỉ đạt khiêm tốn 13,8%.
• Nghiên cứu làm sáng tỏ quy luật sinh trưởng, cấu trúc cấp tuổi với 73,4% Luồng non và định lượng chính xác sự suy giảm dinh dưỡng đất trong canh tác thuần loài quảng canh.
• Đã kiểm chứng thực nghiệm tính ưu việt của mô hình trồng Luồng hỗn loài với cây gỗ bản địa (Lim xẹt, Muồng đen) kết hợp chế độ bón 15 kg phân chuồng + 2 kg NPK giúp nâng hệ số sinh măng lên 3,3.
• Đóng góp quan trọng của công trình là hệ thống hóa các giải pháp kỹ thuật lâm sinh từ nhân giống chiết cành, chuyển đổi mô hình đến quy chế khai thác bền vững phục vụ chiến lược phát triển kinh tế lâm nghiệp.
• Lộ trình 3 đến 5 năm tới đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt của các cấp chính quyền và cộng đồng chủ rừng nhằm nhân rộng các mô hình mẫu, đưa ngành hàng Luồng Thanh Hóa phát triển bền vững và hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU Không những với người dân Việt Nam, cây Luồng cũng là loài cây thân thuộc đối với người dân một số nước trên thế giới như Trung Quốc, Ấn Độ, Indonesia, Kenya vv. Luồng không những được sử dụng làm vật liệu trong công nghiệp chế biến giấy, ván sàn, trong xây dựng nhà cửa, làm đồ gia dụng mà còn được sử dụng chế biến những món ăn ưa thích. Chính vì vậy, những nghiên cứu về cây Luồng đã được quan tâm từ rất sớm và ở nhiều góc độ khác nhau.

Đặc biệt là những nghiên cứu liên quan đến các biện pháp lâm sinh trong kinh doanh và phát triển rừng Luồng. Sau đây chúng tôi xin tóm lược một số kết quả đã nghiên cứu trên thế giới và ở Việt Nam liên quan đến vấn đề này. Trên thế giới Các loài thuộc họ phụ tre trúc (Bambusoideace) phân bố tập trung ở các nước nhiệt đới và Á nhiệt đới. Riêng ở Châu Á chiếm 80% phân bố chủ yếu ở các quốc gia Nhật Bản, Đài Loan, Trung Quốc, Ấn Độ, Philipin, Kenya vv.

Trong số 75 chi, với hơn 1250 loài khác nhau phân bố trên thế giới thì riêng Trung Quốc là nước có nguồn tài nguyên phong phú nhất thế giới với 40 chi, khoảng 400 loài; Ấn Độ có 136 loài, Philipin có 55 loài. Luồng có tên khoa học là Dendrocalamus barbatus Hsueh et D. Là loài Tre mọc cụm (kiểu hợp trục, búi, khóm,…) thuộc họ phụ Tre trúc (Bambusoideae), bộ hòa thảo (Graminaler). Luồng ưa sáng, mọc nhanh, thích hợp khí hậu nóng ẩm vùng nhiệt đới có hai mùa rõ rệt.

Sinh trưởng, phát triển tốt trên đất còn tính chất đất rừng, tầng dày, xốp, ẩm, đất ven sông suối, chân và sườn đồi, không ngập úng. Những nghiên cứu về loài cây này trên thế giới được tiến hành từ rất sớm và đã đạt được những thành tựu đáng kể trên nhiều mặt khác nhau. Nghiên cứu về gây tạo giống Luồng Luồng phần lớn được nhân giống bằng phương pháp sinh dưỡng. Việc nhân giống sinh dưỡng có thể sử dụng chồi, gốc, đốt làm vật liệu nhân giống.

Khi dùng đoạn thân ngắn để tạo cây con, nên chọn thân cây có độ tuổi từ 2-3 năm; cắt một đoạn có 2 đến 3 mắt để làm vật liệu, đục lỗ cách các mắt từ 5-7cm, sau đó vùi sâu 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 - 10 cm theo hướng nằm ngang vào đất trộn cát (Bernard Kingomo, 2007) [24]. Để kích thích ra rễ có thể dùng axít 1-Naphthalene acetic (NAA) đổ vào lỗ đã đục. Trong trường hợp dùng gốc để trồng thì nên chọn cây có độ tuổi 1-2 năm, đào sâu 30 - 60 cm và cắt toàn bộ gốc mang đi trồng ngay. Cũng có thể dùng phương pháp nuôi cấy mô để tạo giống Tre, Luồng.

Tại Kenya đã thành công nhân giống các loài Yushania alpina và Oxytenanthera abyssinica bằng phương pháp nuôi cấy mô (Bernard Kingomo, 2007) [24]. Để tạo cây con bằng phương pháp nuôi cấy mô, Verma and Arya (1998) [28] đã nghiên cứu ảnh hưởng của thành phần ruột bầu đến sinh trưởng, sinh khối và khả năng hút dinh dưỡng của cây Dendrocalamus asper nuôi cấy mô, một số tác giả đã kết luận, sau 12 tháng thí nghiệm, thành phần ruột bầu với tỷ lệ cát : đất = 1:1 (về thể tích) làm giảm khả năng ra rễ và hàm lượng P trong rễ. Trong khi ở các thí nghiệm bón bổ sung phân hữu cơ thì các chỉ tiêu nghiên cứu như chiều cao, sinh khối khô và khả năng ra rễ của Dendrocalamus asper đều tốt hơn. Ngoài nhân giống sinh dưỡng, một số nơi cũng đã thử nghiệm nhân giống Tre, Luồng bằng hạt với một số loài như: Dendrocalamus brandisii (Thái Lan, Ấn Độ), Dendrocalamus membranaceus (Thái Lan), Dendrocalamus strictus (Thái Lan, Ấn Độ) vv.

Tuy nhiên do hạn chế về nguồn giống cũng như khả năng nảy mầm khó nên phương pháp này ít được sử dụng. Nghiên cứu về kỹ thuật trồng, chăm sóc, khai thác Luồng + Chọn lập địa: Thông thường Tre, Luồng thường ưa thích các loại đất sét và sét pha cát. Tuy nhiên, dù loại đất nào thì cũng phải thoát nước tốt vì măng Tre, Luồng không chịu được ngập nước, độ pH thích hợp cho Tre, Luồng từ 4,5 - 6 (Bernard Kingomo, 2007) [24]. Theo Dai Qihui (1998) [25] nên chọn nơi có độ dày tầng đất cao, đất còn tốt, thoát nước tốt, ẩm.

Nên trồng ở các thung lũng, dọc bờ sông, suối, cũng có thể trồng ở chân và sườn đồi. Nếu trồng nơi đất khô, xấu thì Tre, Luồng có thể sống nhưng măng, thân sẽ nhỏ và mang lại hiệu quả kinh tế kém. + Xử lý thực bì và chuẩn bị đất trồng: Trước khi làm đất nên xử lý thực bì bằng cách phát dọn cỏ, cây bụi. Kích thước hố đào thường là 60 cm x 60 cm x 60 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Nơi có lượng mưa trung bình thấp thì nên đào hố to hơn so với nơi có lượng mưa cao. Hố sau khi đào được lấp đầy cách miệng hố 10 cm, có thể trộn 2 kg lân hoặc phân chuồng mỗi hố. Đất được lấp 1 tháng trước khi trồng [24]. Theo Dai Qihui (1998) [25] có 3 phương pháp làm đất thường được áp dụng là: 1) Làm đất toàn diện (cuốc đất sâu 20 cm, sau đó đào hố theo kích thước và cự ly theo thiết kế); 2) Làm đất theo băng (cày đất theo băng có chiều rộng 1-2 m và sâu 20 cm, cự ly giữa các băng cày 1 - 2 m); 3) Làm đất cục bộ theo hố (đào các hố theo cự ly mong muốn, kích thước hố chiều dài x chiều rộng x chiều sâu là 50cm x 50cm x 40cm hoặc 100cm x 50cm x 40cm).

Mật độ trồng với một số loài như Dendrocalamus giganteus cự ly giữa các khóm là 10 m x 10 m (tương đương 100 khóm/ha) hoặc Dendrocalamus hamiltonii cự ly giữa các khóm là 7 m x 7 m (tương đương 205 khóm/ha). Các nhà kỹ thuật cũng khuyến cáo nên đào rãnh và lên líp để trồng Luồng. Việc đào rãnh và lên líp sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho cây Luồng phát triển nhanh, vì đất xốp, các năm sau có thể đào thêm đất trong rãnh và bổ sung vào líp. Kích thước hố có thể 60 cm x 60 cm x 60 cm.

Bón phân 5 kg phân chuồng, 0,1 kg urê, 0,1 kg super lân và 0,05 kg kali (TIFAC, 2004) [27]. Cự ly giữa các cây từ 6 m đến 8 m cũng được áp dụng trong trồng tre, Luồng ở Australia. + Phương thức trồng: Fu Maoyi (1998) [26] cho biết 1 số mô hình đã và đang được áp dụng hiện nay là: trồng Luồng thuần loài, hỗn loài với các loài cây lá rộng hoặc trồng theo phương thức nông lâm kết hợp. Tác giả cho biết, tại Trung Quốc Luồng có thể trồng xen với cây Chè, trong đó cự ly trồng của Luồng là 6 x 4m và cự ly trồng Chè là 2 x 0,5m; Với các mô hình trồng Luồng hỗn loài với cây lá rộng thì tỷ lệ Luồng: cây lá rộng là 7 : 3 hoặc 8 : 2.

Với các mô hình trồng hỗn loài giữa Luồng với các loài cây lá kim và cây lá rộng thì tỷ lệ giữa Luồng với cây là kim và cây lá rộng là 6 : 1 : 3 hoặc 7 : 1 : 2. Trong mô hình trồng xen Luồng với các loài cây nông nghiệp, trong khi Luồng chưa khép tán có thể trồng xen nhiều loài cây khác nhau như: Dưa hấu, Đậu tương, Khoai lang, Mía và các loại rau khác. Tuy nhiên, để kinh doanh theo phương thức này được bền vững theo tác giả thì các cây LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 nông nghiệp nên trồng cách Luồng 1m để có không gian dinh dưỡng cho Luồng phát triển. Ngoài ra, còn có thể trồng Luồng xen cây dược liệu hoặc xung quanh ao cá, trồng hỗn loài Luồng với các loài cây gỗ và cây nông nghiệp sẽ có tác dụng hạn chế sự suy thoái của rừng Luồng Fu Maoyi (1998) [26].

+ Kỹ thuật trồng Luồng: Theo Dai Qihui (1998) [25] dù cây con từ hạt hay từ nhân giống sinh dưỡng thì trước khi trồng nên cắt ngọn chỉ để lại 2 - 3 đốt. Đặt cây ở tư thế thẳng đứng, lấp đất phủ lên gốc 3 - 4 cm đối với cây con từ hạt. Với cây đem trồng bằng gốc phủ đất cách cổ rễ 10 cm. + Chăm sóc rừng Luồng: Chăm sóc Luồng là một quá trình lâu dài theo suốt các thời kỳ sinh trưởng phát triển của cây, và chế độ bón phân hợp lý sẽ góp phần quan trọng trong việc nâng cao năng suất và chất lượng cây Luồng.

Kết quả nghiên cứu của Dai Qihui (1998) [25] cho thấy, khi nghiên cứu về kỹ thuật bón phân, Đối với cây trồng lấy măng, để sản xuất 100 kg măng tươi, cây cần 500-700 g N, 100 -150 g P và 200 - 250 g K từ đất. Như vậy, nếu thu hoạch 15.000 kg măng tươi cần bổ sung mỗi năm từ 75 - 100 kg N, 15 - 22,5 kg P và 30 - 37,5 kg K. Việc bón phân cần chia làm nhiều lần trong năm.500 kg/ha phân chuồng cũng có thể bổ sung lượng dinh dưỡng cần thiết trên. Đối với tre, Luồng trồng lấy thân, để sản xuất 1.000 kg thân tre, Luồng cần 2,5 - 3,5 kg N, 0,3 - 0,4 kg P và 3 - 4 kg K từ đất.

Như vậy trên cơ sở đó, sau khi khai thác cần bón một lượng phân tương ứng với lượng dinh dưỡng đã mất đi từ thân. + Khai thác: Tùy thuộc vào mục đích kinh doanh rừng mà việc áp dụng các biện pháp kỹ thuật khai thác cũng có sự khác nhau. * Với mục đích trồng Luồng lấy măng: Kích thước măng thu hoạch có thể cao 1,3 - 1,5 m khi thu hoạch để chế biến măng khô lên men. Để chế biến các sản phẩm khác thì thu hoạch măng non có chiều cao 30 cm.

Không nên khai thác quá mức mà cần để lại để đảm bảo mật độ và sức sản xuất của rừng. Nhìn chung, mỗi bụi nên để lại 3 - 4 măng để phát triển thành cây (Dai Qihui, 1998) [25]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 * Với mục đích trồng Luồng lấy thân: Măng mọc đầu và giữa mùa chiếm trên 85 % tổng số măng của mùa. Nên giữ lại măng này cho thành cây vì trong thời gian này măng thường khoẻ.

Nên thu hoạch tất cả măng mọc cuối mùa (Dai Qihui, 1998) [25]. + Sâu bệnh hại Luồng: Thông thường Luồng hay gặp những loại sâu, bệnh sau: Sâu ăn lá như châu chấu, ốc sên, bướm ống vv. Sâu đục thân, sâu hút nhựa, sâu ăn búp măng.