Đánh Giá Kết Quả Trồng Rừng Phòng Hộ Đầu Nguồn Dự Án 661 Tại Tỉnh Hòa Bình

Luận văn thạc sĩ đánh giá kết quả trồng rừng phòng hộ đầu nguồn dự án 661 giai đoạn 1999-2008 tại tỉnh Hòa Bình, phân tích hiệu quả và tác động môi trường.

• Tác giả: Trần Thị Nga
• Người hướng dẫn: TS. Võ Đại Hải
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm Học
• Đề tài: Đánh Giá Kết Quả Trồng Rừng Phòng Hộ Đầu Nguồn Dự Án 661 Tại Tỉnh Hòa Bình
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Trên thế giới
• 1.2. Đánh giá dự án
• 1.3. Nghiên cứu xói mòn đất và thủy văn rừng
• 1.4. Các biện pháp kỹ thuật xây dựng và các mô hình rừng phòng hộ
• 1.5. Các chính sách tổ chức, quản lý rừng phòng hộ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đánh Giá Kết Quả Trồng Rừng Phòng Hộ Đầu Nguồn Dự Án 661

Dự án 661 được triển khai tại tỉnh Hòa Bình từ năm 1999 đến 2008 với mục tiêu chính là bảo vệ và phát triển rừng phòng hộ đầu nguồn. Rừng phòng hộ không chỉ có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ nguồn nước mà còn góp phần vào phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Việc đánh giá kết quả trồng rừng là cần thiết để xác định hiệu quả của dự án và rút ra bài học cho các dự án tương lai.

1.1. Ý Nghĩa Của Rừng Phòng Hộ Đầu Nguồn

Rừng phòng hộ đầu nguồn có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ môi trường và nguồn nước. Chúng giúp giảm thiểu xói mòn đất, điều tiết dòng chảy và bảo tồn đa dạng sinh học. Theo nghiên cứu, rừng phòng hộ còn tạo ra nhiều cơ hội việc làm cho người dân địa phương.

1.2. Mục Tiêu Của Dự Án 661

Mục tiêu chính của Dự án 661 là tăng độ che phủ rừng, bảo vệ diện tích rừng hiện có và cải thiện sinh kế cho người dân. Dự án đã trồng được 20.260,46 ha rừng, nâng độ che phủ rừng toàn tỉnh từ 38% lên 45% trong giai đoạn 1999 - 2008.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Quá Trình Thực Hiện Dự Án 661

Mặc dù Dự án 661 đã đạt được nhiều kết quả tích cực, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong quá trình thực hiện. Việc quản lý rừng và bảo vệ môi trường gặp khó khăn do sự tàn phá của con người và biến đổi khí hậu. Những vấn đề này cần được giải quyết để đảm bảo sự bền vững của rừng phòng hộ.

2.1. Tác Động Của Biến Đổi Khí Hậu

Biến đổi khí hậu đã ảnh hưởng đến lượng mưa và nhiệt độ, gây ra tình trạng khô hạn và lũ lụt. Điều này làm giảm khả năng sinh thủy của rừng và ảnh hưởng đến đời sống người dân. Cần có các biện pháp ứng phó hiệu quả để giảm thiểu tác động này.

2.2. Sự Tàn Phá Rừng Do Con Người

Hoạt động khai thác rừng trái phép và canh tác không bền vững đã làm suy giảm diện tích rừng. Việc này không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn làm giảm hiệu quả của Dự án 661. Cần có các chính sách quản lý rừng chặt chẽ hơn để bảo vệ tài nguyên rừng.

III. Phương Pháp Đánh Giá Kết Quả Trồng Rừng Dự Án 661

Đánh giá kết quả trồng rừng là một quá trình phức tạp, bao gồm việc thu thập dữ liệu, phân tích và so sánh với các mục tiêu đã đề ra. Các phương pháp đánh giá cần được áp dụng một cách khoa học để đảm bảo tính chính xác và khách quan.

3.1. Phương Pháp Thu Thập Dữ Liệu

Dữ liệu được thu thập từ các khảo sát thực địa, báo cáo của các đơn vị thực hiện dự án và ý kiến của người dân địa phương. Việc này giúp có cái nhìn tổng quan về tình hình trồng rừng và hiệu quả của dự án.

3.2. Phân Tích Kết Quả Trồng Rừng

Kết quả trồng rừng được phân tích dựa trên các chỉ tiêu như diện tích rừng trồng, tỷ lệ sống của cây và tác động đến môi trường. Phân tích này giúp đánh giá hiệu quả của dự án và đưa ra các khuyến nghị cho các dự án tương lai.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Kết Quả Trồng Rừng Dự Án 661

Kết quả của Dự án 661 không chỉ có ý nghĩa trong việc bảo vệ môi trường mà còn góp phần vào phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Hòa Bình. Việc nâng cao độ che phủ rừng đã tạo ra nhiều cơ hội việc làm và cải thiện đời sống cho người dân.

4.1. Tác Động Đến Đời Sống Người Dân

Dự án đã tạo ra nhiều việc làm cho người dân địa phương thông qua các hoạt động trồng rừng và bảo vệ rừng. Điều này giúp cải thiện thu nhập và nâng cao chất lượng cuộc sống cho cộng đồng.

4.2. Bảo Vệ Môi Trường Và Đa Dạng Sinh Học

Việc trồng rừng phòng hộ đã góp phần bảo vệ nguồn nước và đa dạng sinh học trong khu vực. Rừng phòng hộ giúp điều tiết dòng chảy và giảm thiểu xói mòn đất, từ đó bảo vệ môi trường sống cho nhiều loài động thực vật.

V. Kết Luận Về Đánh Giá Kết Quả Trồng Rừng Dự Án 661

Dự án 661 đã đạt được nhiều kết quả tích cực trong việc trồng rừng phòng hộ đầu nguồn tại tỉnh Hòa Bình. Tuy nhiên, cần tiếp tục theo dõi và đánh giá để đảm bảo sự bền vững của rừng và cải thiện đời sống người dân. Các bài học từ dự án này có thể áp dụng cho các dự án tương lai.

5.1. Bài Học Kinh Nghiệm Từ Dự Án 661

Các bài học từ Dự án 661 cho thấy tầm quan trọng của việc quản lý rừng bền vững và sự tham gia của cộng đồng trong quá trình thực hiện dự án. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan để đạt được hiệu quả cao nhất.

5.2. Định Hướng Phát Triển Trong Tương Lai

Trong tương lai, cần tiếp tục phát triển các dự án trồng rừng phòng hộ với sự chú trọng đến bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế. Các chính sách hỗ trợ và khuyến khích người dân tham gia vào quản lý rừng là rất cần thiết.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Lưu vực sông Đà giữ vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng đối với an ninh năng lượng, nguồn nước và cân bằng sinh thái của toàn bộ khu vực miền Bắc Việt Nam. Công trình hồ thủy điện Hòa Bình với dung tích chứa khổng lồ phục vụ cắt lũ cho đồng bằng sông Hồng, phát điện và cung cấp nước tưới tiêu hạ du. Tuy nhiên, tình trạng suy thoái thảm thực vật đầu nguồn trong thời gian dài đã khiến lòng hồ bị bồi lắng trung bình từ 0,3 đến 0,5 mét mỗi năm, đẩy công trình vào nguy cơ suy giảm tuổi thọ vận hành thiết kế từ 250 năm xuống chỉ còn khoảng 50 đến 100 năm. Đứng trước sức ép đó, hệ thống rừng phòng hộ trên diện tích 159.860 ha thuộc địa bàn tỉnh Hòa Bình được xác định là vành đai sinh thái sống còn để duy trì khả năng sinh thủy và chống xói mòn đất.

Nghiên cứu tập trung giải quyết bài toán đánh giá toàn diện, có hệ thống về hiệu quả lâm sinh, cơ chế đầu tư và chính sách quản lý của Dự án 661 trong giai đoạn 1999 - 2008 trên phạm vi toàn tỉnh Hòa Bình, đặc biệt tại các vùng xung yếu như Đà Bắc, Tân Lạc, Lạc Sơn, Mai Châu và lưu vực ven hồ thuộc thị xã Hòa Bình. Mục tiêu cụ thể là lượng hóa mức độ sinh trưởng của các loài cây, phân tích khoảng trống trong hướng dẫn kỹ thuật và định mức đầu tư, từ đó đề xuất giải pháp phát triển bền vững cho giai đoạn tiếp theo. Kết quả của dự án đã kiến tạo 20.260,46 ha rừng trồng phòng hộ mới, đóng vai trò chủ đạo trong việc nâng độ che phủ rừng toàn tỉnh từ 38% năm 1999 lên 45% vào năm 2008, tạo tiền đề khoa học vững chắc cho công tác quản trị rừng nhiệt đới vùng đồi núi dốc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết thủy văn rừng và cơ chế xói mòn đất nhiệt đới ẩm, kế thừa từ các mô hình dự báo mất đất kinh điển của Ellison và phương trình mất đất phổ quát của Wischmeier. Thuyết thủy văn khẳng định vai trò của cấu trúc tán rừng nhiều tầng trong việc phân tán động năng hạt mưa: lượng nước mưa bị ngăn giữ trên tán dao động từ 5,75% đến 11,6%, giúp chuyển hóa 88,2% đến 92,5% tổng lượng mưa thành dòng chảy ngầm và làm giảm lưu lượng dòng chảy mặt từ 2,5 đến 27 lần so với đất canh tác nông nghiệp trơ trọc. Đồng thời, đề tài ứng dụng lý thuyết quản lý dự án phát triển bền vững của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) cùng Ngân hàng Thế giới, nhấn mạnh việc đánh giá dự án lâm nghiệp không chỉ dựa vào chỉ số tài chính thuần túy mà phải tích hợp đa chiều giữa hiệu quả môi trường, giá trị kinh tế và tính bền vững xã hội.

Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa trong nghiên cứu bao gồm: rừng phòng hộ đầu nguồn với yêu cầu kỹ thuật đạt độ tàn che từ 0,6 trở lên theo Quy chế quản lý rừng ban hành kèm Quyết định 186/2006/QĐ-TTg; cấu trúc tổ thành lâm phần hỗn giao đa loài; hệ số thảm thực vật che phủ; và suất đầu tư lâm sinh giai đoạn kiến thiết cơ bản.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ hệ thống văn bản chỉ đạo của Ban điều hành Dự án 661 Trung ương, các báo cáo nghiệm thu kỹ thuật của Chi cục Lâm nghiệp tỉnh Hòa Bình và hồ sơ quản lý 322.334,74 ha đất lâm nghiệp địa phương trong timeline 10 năm (1999 - 2008).

Về phương pháp chọn mẫu, tác giả áp dụng phương pháp điều tra ô tiêu chuẩn điển hình kết hợp phỏng vấn bán cấu trúc các bên liên quan. Cỡ mẫu thực địa được thiết lập tại 6 điểm nghiên cứu đại diện cho các tiểu vùng lập địa, bố trí tổng cộng 18 ô tiêu chuẩn hình chữ nhật diện tích 500 m2 (kích thước 20m x 25m), đảm bảo số cây sống đo đếm đạt tối thiểu 30 cây cho mỗi loài. Ngoài ra, nghiên cứu kế thừa số liệu chuẩn hóa từ 8 điểm điều tra của Dự án JICA, nâng quy mô khảo sát lên 14 địa điểm trọng điểm thuộc 3 ban quản lý rừng phòng hộ: Sông Đà, Tân Lạc và Lạc Sơn.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê trên phần mềm Excel là nhằm xử lý tập dữ liệu lớn một cách minh bạch, cho phép tính toán chính xác giá trị trung bình (hàm AVERAGE), độ biến động sinh trưởng về đường kính ngang ngực D1.3, chiều cao vút ngọn Hvn, đường kính tán Dt và tỷ lệ sống của từng công thức hỗn giao, mang lại độ tin cậy thực nghiệm cao cho các kết luận khoa học.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, về quy mô phát triển diện tích rừng, trong giai đoạn 1999 - 2008, Dự án 661 tại Hòa Bình đã thực hiện trồng mới được 20.260,46 ha rừng phòng hộ và đặc dụng, đạt bình quân 2.026,05 ha/năm, chiếm 29,02% tổng diện tích 69.822,3 ha rừng trồng mới của toàn tỉnh. Hoạt động chăm sóc rừng lũy kế đạt 36.516,58 ha, khoanh nuôi xúc tiến tái sinh đạt 47.061,35 ha và bảo vệ rừng đạt 1.021.438,34 lượt ha, khẳng định vị thế trụ cột của dự án trong chiến lược phủ xanh đất trống đồi núi trọc.

Thứ hai, về cơ cấu huy động và phân bổ nguồn lực, tổng vốn đầu tư thực hiện dự án đạt 118.175,70 triệu đồng, chiếm 63,77% tổng nguồn lực phát triển lâm nghiệp toàn tỉnh. Trong đó, vốn giải ngân trực tiếp cho công tác trồng rừng chiếm tỷ trọng lớn nhất với 40,11% (47.394,54 triệu đồng), bảo vệ rừng chiếm 27,74% (32.785,82 triệu đồng), chăm sóc rừng chiếm 15,13% (17.881,16 triệu đồng), còn lại dành cho khoanh nuôi tái sinh và quản lý phí. Đáng chú ý, ngân sách địa phương đối ứng chỉ đạt 408,92 triệu đồng (chiếm 0,22%), cho thấy dự án phụ thuộc gần như tuyệt đối vào ngân sách Trung ương.

Thứ ba, về chính sách giao đất giao rừng, tỉnh đã hoàn thành giao 235.989,34 ha đất lâm nghiệp cho các hộ gia đình quản lý (đạt tỷ lệ 73,21%), giao Ủy ban nhân dân xã 21.968,62 ha (6,81%) và đất các ban quản lý, công ty lâm nghiệp là 64.376,78 ha (19,98%). Toàn tỉnh đã thành lập được 1.168 tổ đội quần chúng bảo vệ rừng với 6.174 người tham gia tại 161 xã.

Thứ tư, về sinh trưởng lâm sinh, trong số 14 mô hình hỗn giao áp dụng thực tế, mô hình trồng xen Luồng với cây gỗ bản địa (Lát hoa, Lim xanh, Trám, Sấu) ở mật độ 600 cây/ha và mô hình Keo tai tượng kết hợp cây bản địa ở mật độ 1.600 cây/ha cho tỷ lệ sống đạt trên 85%, độ tàn che tán vượt mức 0,6 sau 6 năm gieo trồng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính giúp Dự án 661 tại Hòa Bình đạt được những bước tiến vượt bậc là nhờ sự gắn kết chặt chẽ giữa quyền lợi của người dân với diện tích đất rừng được giao khoán lâu dài, kết hợp với các văn bản điều chỉnh kỹ thuật kịp thời của tỉnh như Quyết định 13/2000/QĐ-UB và Quyết định 11/2003/QĐ-UB cho phép đưa các loài cây đa tác dụng như tre luồng và cây họ Đậu cải tạo đất vào cơ cấu phòng hộ.

So sánh với các nghiên cứu lâm sinh trên vùng đất dốc Tây Bắc, kết quả nâng độ che phủ thêm 7% tại Hòa Bình có tính ổn định cao hơn nhờ áp dụng phương thức hỗn giao theo hàng và theo băng, hạn chế triệt để hiện tượng xói mòn rãnh sâu. Tuy nhiên, điểm hạn chế lớn là suất đầu tư trên một hecta còn thấp, mức tiền công chăm sóc chưa theo kịp biến động giá thị trường, dẫn đến tình trạng một số diện tích cây bản địa sinh trưởng chậm do thiếu đầu tư làm cỏ và bón phân định kỳ.

Để tối ưu hóa việc phân tích, các biến động dữ liệu về cơ cấu nguồn vốn và diện tích trồng mới theo từng năm có thể được thể hiện trực quan thông qua biểu đồ cột kép kết hợp đường xu hướng, minh họa sự tương quan giữa vốn giải ngân và tốc độ gia tăng độ che phủ; đồng thời bảng ma trận so sánh các chỉ tiêu sinh trưởng D1.3, Hvn và Dt giữa 14 mô hình lâm sinh sẽ giúp người đọc dễ dàng nhận diện công thức hỗn giao tối ưu trên từng dạng lập địa feralit.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện và chuẩn hóa cơ cấu kỹ thuật lâm sinh cho giai đoạn 2009 - 2015. Chi cục Lâm nghiệp phối hợp với Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Hòa Bình cần nhân rộng mô hình hỗn giao đa tầng tán: duy trì 600 cây bản địa gỗ lớn dài ngày (Lát hoa, Re, Giổi, Lim xanh) kết hợp 1.000 cây phù trợ sinh trưởng nhanh (Keo tai tượng, Keo lá tràm) hoặc 200 hom Luồng mỗi hecta. Mục tiêu là đảm bảo độ tàn che rừng đạt trên 0,7 sau 5 năm kiến thiết, giảm xói mòn mặt đất xuống dưới 10 tấn/ha/năm.

Thứ hai, điều chỉnh nâng mức suất đầu tư và đa dạng hóa cơ chế tài chính. Ủy ban nhân dân tỉnh Hòa Bình cần kiến nghị Chính phủ và Bộ Tài chính nâng mức hỗ trợ suất đầu tư trồng và chăm sóc rừng phòng hộ tăng từ 40% đến 50% so với định mức cũ nhằm bù đắp trượt giá nhân công. Đồng thời, tỉnh cần xây dựng cơ chế trích từ 15% đến 20% nguồn thu từ chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng của Thủy điện Hòa Bình để tái đầu tư cho các hộ dân tham gia bảo vệ 130.511,9 ha rừng phòng hộ đầu nguồn.

Thứ ba, hiện đại hóa công tác giống và chuyển giao tiến bộ khuyến lâm. Trung tâm Giống cây trồng tỉnh cùng Trung tâm Khuyến nông Khuyến lâm cần nâng công suất sản xuất cây giống nuôi cấy mô và giâm hom đạt trên 10 triệu cây/năm, đồng thời chuyển giao triệt để kỹ thuật đào hố bổ sung phân vi sinh và trồng dặm cho 100% diện tích dự án mới từ năm 2010.

Thứ tư, nâng cao năng lực thể chế và số hóa quản trị tài nguyên rừng. Chi cục Kiểm lâm chủ trì trang bị thiết bị định vị GPS và hệ thống thông tin địa lý GIS cho 15 ban quản lý dự án cơ sở, đồng thời duy trì và nâng cao chất lượng hoạt động của 161 phương án phòng cháy chữa cháy rừng cấp xã theo chu kỳ đánh giá định kỳ hàng quý.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, các nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nhà nước như Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn các tỉnh miền núi phía Bắc. Công trình cung cấp bức tranh thực tế về hiệu quả sử dụng 118.175,70 triệu đồng vốn đầu tư công, làm căn cứ thực tiễn để xây dựng khung chính sách lâm nghiệp và cơ chế phân bổ ngân sách cho các chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn mới.

Thứ hai, ban quản lý các khu rừng phòng hộ, rừng đặc dụng và các công ty lâm nghiệp. Luận văn là cẩm nang ứng dụng giá trị về 14 mô hình lâm sinh hỗn giao, giúp các đơn vị trực tiếp lựa chọn đúng loài cây bản địa và phương thức trồng phù hợp cho 159.860 ha lưu vực sông Đà cũng như các lưu vực sông lớn có địa hình chia cắt phức tạp.

Thứ ba, cộng đồng nghiên cứu khoa học, giảng viên và học viên cao học chuyên ngành Lâm học, Quản lý tài nguyên rừng và Môi trường sinh thái. Nguồn số liệu thực nghiệm đo đếm chi tiết từ 18 ô tiêu chuẩn và 14 điểm khảo sát cung cấp nguồn tài liệu học thuật giá trị phục vụ nghiên cứu chuyên sâu về sinh thái thủy văn và khả năng bảo vệ đất của thảm thực vật nhiệt đới.

Thứ tư, các tổ chức phi chính phủ và đối tác phát triển quốc tế hoạt động trong lĩnh vực bảo tồn tài nguyên, thích ứng biến đổi khí hậu (như JICA, FAO, UNDP). Kết quả đúc kết từ sự tham gia của 137.929 hộ gia đình nông thôn Hòa Bình là case-study điển hình để thiết kế các dự án sinh kế gắn với đồng quản lý rừng bền vững.

Câu hỏi thường gặp

Dự án 661 tại tỉnh Hòa Bình đã đóng góp cụ thể như thế nào vào sự gia tăng độ che phủ rừng? Trong 10 năm triển khai, dự án đã trồng mới 20.260,46 ha rừng phòng hộ và khoanh nuôi tái sinh 47.061,35 ha, chiếm 29,02% tổng diện tích rừng trồng toàn tỉnh. Đóng góp này giữ vai trò then chốt giúp nâng độ che phủ rừng toàn tỉnh Hòa Bình từ 38% năm 1999 lên 45% vào năm 2008.

Vì sao việc đưa cây Luồng vào cơ cấu rừng phòng hộ được xem là bước đột phá kỹ thuật? Theo Quyết định số 127/KT-NLN của tỉnh, mô hình hỗn giao 200 hom Luồng kết hợp 400 cây bản địa trên một hecta phát huy tối đa khả năng chống xói mòn nhờ hệ rễ chùm phát triển dày đặc ở tầng đất mặt và lượng vật rơi rụng phong phú, đồng thời mang lại nguồn thu lâm sản ngoài gỗ giúp người dân yên tâm quản lý rừng lâu dài.

Nguồn vốn thực hiện Dự án 661 tại Hòa Bình có đặc điểm phân bổ như thế nào? Tổng nguồn vốn dự án giai đoạn 1999 - 2008 đạt 118.175,70 triệu đồng, trong đó ngân sách Trung ương chiếm thế chủ đạo với 63,77%, vốn trực tiếp trồng rừng chiếm 40,11% (47.394,54 triệu đồng), bảo vệ rừng chiếm 27,74% (32.785,82 triệu đồng), trong khi ngân sách địa phương đối ứng chỉ chiếm 0,22% (408,92 triệu đồng).

Thảm thực vật rừng phòng hộ lưu vực sông Đà có tác động thế nào đến việc hạn chế bồi lắng hồ thủy điện? Cấu trúc rừng nhiều tầng tán giúp ngăn giữ từ 5,75% đến 11,6% lượng mưa, chuyển hóa trên 88% nước mưa thành dòng chảy ngầm và giảm dòng chảy mặt gấp 2,5 đến 27 lần so với đất canh tác, ngăn chặn hiện tượng bồi lắng 0,3 đến 0,5 mét đất mỗi năm trong lòng hồ thủy điện Hòa Bình.

Độ tin cậy của phương pháp khảo sát thực địa trong luận văn được bảo đảm ra sao? Tác giả đã lập 18 ô tiêu chuẩn định lượng diện tích 500 m2 tại 6 điểm nghiên cứu trọng điểm, kết hợp kế thừa dữ liệu chuẩn hóa từ 8 điểm của dự án JICA (tổng cộng 14 địa điểm) và sử dụng các thuật toán thống kê trên phần mềm Excel để xử lý các chỉ tiêu D1.3, Hvn, bảo đảm tính khách quan và khoa học thực nghiệm.

Kết luận

• Hoàn thành xuất sắc mục tiêu lâm sinh với 20.260,46 ha rừng phòng hộ trồng mới và 47.061,35 ha khoanh nuôi tái sinh trong giai đoạn 1999 - 2008.
• Nâng độ che phủ rừng toàn tỉnh Hòa Bình từ 38% lên 45%, củng cố vững chắc chức năng phòng hộ cho lưu vực sông Đà và hồ thủy điện Hòa Bình.
• Quản lý và giải ngân hiệu quả 118.175,70 triệu đồng vốn đầu tư, gắn kết trách nhiệm và quyền lợi của hơn 137.000 hộ nông dân thông qua chính sách giao 235.989,34 ha đất lâm nghiệp.
• Khẳng định tính ưu việt của 14 mô hình lâm sinh hỗn giao bản địa kết hợp tre luồng và cây phù trợ cải tạo đất đạt độ tàn che trên 0,6.
• Nhận diện chính xác các khoảng trống về chính sách hỗ trợ và suất đầu tư, cung cấp hệ giải pháp đồng bộ về kỹ thuật, tài chính và quản lý cho giai đoạn tiếp theo.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là đã tổng kết một cách khoa học, toàn diện và định lượng hóa thực tiễn 10 năm thực hiện Dự án 661 tại Hòa Bình, tạo cơ sở lý luận và thực tiễn vững chắc cho quản trị rừng đầu nguồn. Trong lộ trình giai đoạn 2009 - 2015, các cơ quan ban ngành cần nhanh chóng ứng dụng các khuyến nghị về định mức đầu tư và mô hình hỗn giao bản địa vào thực tế. Độc giả, các nhà khoa học và các nhà quản lý lâm nghiệp hãy tham khảo, khai thác sâu rộng các dữ liệu từ công trình này để triển khai hiệu quả các chương trình phát triển rừng bền vững trên phạm vi cả nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Trên thế giới 1. Đánh giá dự án Ngày nay, “Dự án” đã được sử dụng rộng rãi trên phạm vi toàn thế giới. Dự án có nhiều quy mô khác nhau, có những dự án tầm cỡ quốc tế, quốc gia, có những dự án của doanh nghiệp và có cả những dự án của cá nhân hay hộ gia đình [7].

- Theo Cleland và King (1975): Dự án là sự kết hợp giữa các yếu tố nhân lực và trí lực trong một thời gian nhất định để đạt được mục tiêu cụ thể. Vấn đề quan trọng được đặt ra là dự án phải có mục tiêu nhất định và quá trình thực hiện dự án phải hướng tới các mục tiêu đó. - Theo Clipdap: Dự án là một tập hợp các hoạt động để giải quyết một vấn đề hay hoàn thiện một trạng thái đặc biệt nào đó. Nội dung được nhấn mạnh ở đây là các hoạt động có tính định hướng của dự án để giải quyết một vấn đề cụ thể nào đó.

- Theo tài liệu hội thảo PIMES [15] đã đưa ra hai khái niệm: + Dự án là quá trình gồm các hoạt động đã được lập kế hoạch nhằm đạt được những thay đổi mong muốn hoặc đạt được một mục tiêu cụ thể nào đó. + Dự án là quá trình phát triển có kế hoạch, được thiết kế nhằm đạt được mục tiêu cụ thể với khoản ngân sách xác định trong thời gian xác định. Thông thường thì trong vòng 3 năm hoặc 5 năm sau khi kết thúc dự án thì các Bộ hay Công ty độc lập sẽ tiến hành đánh giá dự án. Tâm điểm là đánh giá tác động và tính bền vững của dự án so với mục tiêu ban đầu.

Trong sổ tay hướng dẫn Giám sát đánh giá của Ngân hàng thế giới cũng đã đưa ra nhiều khái niệm và phương pháp đánh giá tác động cho các dự án. Tuy nhiên, tất cả 5 chỉ mang tính khái quát chung chung do đó việc áp dụng các lý thuyết và hướng dẫn này cũng cần phải linh hoạt [60]. Trong quá trình thực hiện dự án, hoạt động đánh giá có thể được tiến hành vào những giai đoạn quan trọng, thường gọi là đánh giá giai đoạn (Gittinger 1982). Có nhiều tác giả cho rằng, điều quan trọng là phải tiến hành đánh giá có sự tham gia của các bên có liên quan mà quan trọng nhất là người hưởng lợi từ dự án [55].

Theo tài liệu nghiên cứu của các tác giả trên thế giới như Jim Woodhill, Lisa Robins, Joachim Theis, Heather. Grady [dẫn theo 16] đã phân chia thành hai loại đánh giá: Đánh giá mục tiêu và đánh giá tiến trình. Đánh giá mục tiêu là xem xét liệu dự án có đạt được mục tiêu đã định hay không, nó tập trung vào phân tích các chỉ số đo đạc hiệu quả thu được. Đánh giá tiến trình là mở rộng diện đánh giá hơn so với loại đánh giá trên, sử dụng tri thức và hiểu biết của nhiều người để xem xét nhiều vấn đề của dự án.

Trước những năm 1990, thuật ngữ “đánh giá dự án” mới chỉ giới hạn ở đánh giá hiệu quả dự án trong đó có hiệu lực thực thi. Từ sau năm 1990 các hoạt động đánh giá được thực hiện đã bao gồm cả đánh giá tác động dự án, tức là xem xét các hoạt động của dự án đó có bền vững sau khi dự án kết thúc không (John et al, 2000). Hiện nay, việc đánh giá tác động được coi như bắt buộc đối với tất cả các hoạt động đánh giá, bao gồm tất cả các thay đổi về sinh thái, văn hoá - xã hội, kinh tế, kỹ thuật, thể chế và chính sách đem lại bởi các hoạt động của một chương trình, dự án. FAO (1979) đã xuất bản tài liệu “Phân tích các dự án Lâm nghiệp” do Hans M - Gregersen và Amoldo H.

Contresal biên soạn. Đây là tài liệu giảng dạy dùng cho các địa phương mà tổ chức FAO có đầu tư dự án trồng rừng và phát triển lâm nghiệp; tài liệu này tương đối đầy đủ và phù hợp với điều kiện 6 đánh giá hiệu quả các dự án lâm nghiệp ở các nước đang phát triển, trong đó có nước ta. FAO [49] nhấn mạnh việc đánh giá hiệu quả xã hội và môi trường khi đưa ra các báo cáo tham luận về lâm nghiệp xã hội, lâm nghiệp cộng đồng. Cũng theo FAO [52], một dự án đầu tư trong lâm nghiệp dù có đạt được hiệu quả tài chính cao (NPV, IRR, B/C.) nhưng chưa đạt được hiệu quả xã hội (giải quyết việc làm tạo thêm thu nhập cho cộng đồng,.) và hiệu quả môi trường (ô nhiễm, xói mòn đất,.) thì không được coi là một dự án bền vững.

Nghiên cứu xói mòn đất và thủy văn rừng Để có cơ sở khoa học cho việc xây dựng và quản lý rừng phòng hộ đầu nguồn thì việc tìm hiểu nguyên nhân xói mòn và hiện tượng xói mòn của đất vùng đầu nguồn rất được quan tâm. Nhiều tác giả trên thế giới đã nghiên cứu ảnh hưởng của kích thước hạt mưa, cường độ mưa, phân bố mưa tới xói mòn đất như công trình nghiên cứu của Hudson HW (1971), Zakharop P. Ảnh hưởng của các yếu tố độ dốc, chiều dài dốc, loại đất, lớp thực bì cũng được quan tâm nghiên cứu và công bố rộng rãi trong nhiều công trình khoa học của các tác giả như Smith D. Công trình nghiên cứu đầu tiên về xói mòn đất và dòng chảy được nhà bác học Volni người Đức thực hiện trong thời kỳ 1877 đến 1885 (Hudson N, 1981 [11]).

Những ô thí nghiệm được sử dụng để nghiên cứu ảnh hưởng của nhiều nhân tố như: Thực bì, loại đất, độ dốc mặt đất, lượng mưa tới dòng chảy và xói mòn đất. Trong công trình này Volni cũng nghiên cứu ảnh hưởng của loại đất và độ dốc mặt đất tới dòng chảy và xói mòn đất. Tuy nhiên, phần lớn các kết luận chưa được định lượng rõ ràng. Bằng thí nghiệm trong phòng, Ellison (theo Hudson N, 1981 [11]) thấy rằng các loại đất khác nhau có biểu hiện khác nhau trong các pha xói mòn đất 7 do nước.

Ellison là người đầu tiên phát hiện ra vai trò của lớp phủ thực vật trong việc hạn chế xói mòn đất và vai trò cực kỳ quan trọng của hạt mưa rơi đối với xói mòn. Phát hiện của Ellison đã mở ra một phương hướng mới trong nghiên cứu xói mòn đất, đã làm thay đổi quan điểm nghiên cứu về xói mòn và khẳng định khả năng bảo vệ đất của lớp thảm thực vật. Kết quả quan trọng của nghiên cứu xói mòn và khả năng bảo vệ đất, bằng các kết quả nghiên cứu thực nghiệm các nhà nghiên cứu đã xây dựng được phương trình mất đất ở trường Đại học Tổng hợp Pardiu (Mỹ) vào cuối năm 1950 (Hudson N, 1981 [11]). Sau đó phương trình này được W.

H, Wischmeier hoàn chỉnh dần (W. Phương trình mất đất làm sáng tỏ vai trò của từng nhân tố ảnh hưởng tới xói mòn. Nó còn có tác dụng định hướng cho nhiều nghiên cứu sau này nhằm xác định quy luật xói mòn và nghiên cứu các mô hình canh tác bền vững ở các khu vực có điều kiện địa lý khác nhau. Việc nghiên cứu định lượng ảnh hưởng của các yếu tố tới xói mòn đất lần đầu tiên được V.

Sing (1940) đưa ra khi tìm cách xác định ảnh hưởng của chiều dài sườn dốc (L) và độ dốc (S) đến hoạt động của xói mòn.D (1941) đã xác định lượng đất xói mòn cho phép và lần đầu tiên đã đánh giá ảnh hưởng của các nhân tố cây trồng (C), cũng như việc áp dụng các biện pháp bảo vệ đất (P) ở các mức độ khác nhau đến xói mòn đất bằng các công trình nhân tạo. Tiếp đó, nhiều phương trình dự báo xói mòn đã được nghiên cứu và công bố, trong đó phương trình của Wischmeier W.D đã được thừa nhận và ứng dụng rộng rãi. Lượng nước mưa giữ lại trên tán là một trong những chỉ tiêu phản ánh khả năng giữ nước, từ đó ảnh hưởng đến khả năng phòng hộ của rừng. Các công trình nghiên cứu cho thấy tỷ lệ lượng nước mưa giữ lại trên tán lá rừng lá kim ôn đới chiếm tới 20 - 40% (Vương Lễ Tiên và Lý Á Quang, 1991 [41].

8 Những nghiên cứu về tỷ lệ lượng mưa ngăn giữ bởi tán rừng ở các kiểu thảm thực vật rừng tương ứng với các đới khí hậu khác nhau ở Trung Quốc cho thấy, phạm vi biến động của tỷ lệ lượng mưa bị ngăn giữ lại trong khoảng 11,4 - 34,3%, hệ số biến động 6,68 - 55,05%, trong đó tỷ lệ lượng nước mưa giữ lại trên tán rừng lá kim thường xanh á nhiệt đới, trên núi cao ở miền Tây là lớn nhất, của rừng hỗn giao cây lá rộng thường xanh với cây lá rộng rụng lá á nhiệt đới, miền núi là nhỏ nhất (Vu Chí Dân - Christohp Peisert - Dư Tân Hiểu (2001) [5]. Lượng nước mưa lọt tán đã được nhiều tác giả trên thế giới nghiên cứu. Tuy nhiên, chỉ có một số ít công trình nghiên cứu đảm bảo được độ tin cậy cần thiết khi đưa ra số liệu về thành phần cân bằng nước này (Bruijnzeel L A, 1990a, 1990b) [44], [45]. Nhìn chung, thành quả nghiên cứu lượng nước mưa lọt tán còn rất khiêm tốn, mới đưa ra một số thông tin ban đầu như: tỷ lệ phần trăm lượng nước mưa lọt tán so với tổng lượng mưa của các loại rừng thường đạt từ 75% trở lên, phụ thuộc vào cấu trúc tán lá, chỉ số diện tích lá, đặc điểm mưa và nhân tố gió; năng lượng nước mưa lọt qua tán ở rừng cây gỗ thường lớn hơn năng lượng của mưa ngoài nơi trống; hàm lượng chất dinh dưỡng khoáng trong thành phần của nước mưa lọt tán cao hơn so với nước mưa ngoài nơi trống (Jordan và C.

Vật rơi rụng có khả năng ngăn giữ nước tương đối lớn, nên có tác dụng bổ sung nước cho đất và cung cấp nước cho thực vật (Vu Chí Dân & Vương Lễ Tiên, 2001) [6]. Ngoài ra, do vật rơi rụng có những lỗ hổng lớn và nhiều hơn so với đất, nên lượng nước ngăn giữ lại dễ dàng bốc hơi đi. Những nghiên cứu của Black và Kelliher (1998) (dẫn theo Vu Chí Dân & Vương Lễ Tiên, 2001) [6] cho thấy rằng, lượng nước bốc hơi từ vật rơi rụng của các kiểu rừng khác nhau chiếm khoảng 3 - 21% tổng lượng nước bốc hơi trên mặt đất rừng. 9 Nhìn chung, đất rừng tự nhiên có khả năng thấm nước cao và ít khi xuất hiện dòng chảy bề mặt (Doulass 1997 [46]; Pritchett, 1979 [dẫn theo 57]).