Luận văn đánh giá hiệu quả kinh tế và tiềm năng tích lũy carbon của mô hình nông lâm kết hợp cà phê chè cofea arabica với keo dậu leucaena leucocephala tại huyền mường ảng

Luận văn đánh giá hiệu quả kinh tế và tiềm năng tích lũy carbon của mô hình nông lâm kết hợp cà phê chè với keo dậu tại Mường Ảng.

• Tác giả: Lục Xuân Việt
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Sỹ Trung
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Đánh giá hiệu quả kinh tế và tiềm năng tích lũy carbon của mô hình nông lâm kết hợp cà phê chè và keo dậu tại Mường Ảng
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Những nghiên cứu về NLKH trên thế giới
• 1.2. Lịch sử nghiên cứu về NLKH trên thế giới
• 1.3. Phân loại NLKH trên thế giới
• 1.4. Tình hình phát triển NLKH trên thế giới hiện nay
• 1.5. Một số phương pháp đánh giá hiệu quả kinh tế trong Nông lâm kết hợp
• 1.6. Nghiên cứu khả năng tích lũy carbon trên thế giới
• 1.7. Những nghiên cứu về NLKH ở Việt Nam
• 1.8. Lịch sử nghiên cứu về NLKH ở Việt Nam
• 1.9. Phân loại NLKH ở Việt Nam
• 1.10. Thực tế sản xuất NLKH ở Việt Nam
• 1.11. Hiệu quả kinh tế của một số hệ thống Nông lâm kết hợp ở nước ta
• 1.12. Nghiên cứu về tích lũy carbon ở Việt Nam
• 1.13. Nông lâm kết hợp tại Điện Biên và thực tiễn phát triển cà phê
• 1.14. Đánh giá chung về kết quả nghiên cứu trong và ngoài nước
• 1.15. Tổng quan về điều kiện tự nhiên kinh tế xã hội của địa bàn nghiên cứu
• 1.16. Điều kiện tự nhiên
• 1.17. Đặc điểm kinh tế, xã hội
• 1.18. Nhận xét và đánh giá chung
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3. Phạm vi nghiên cứu
• 2.4. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.5. Địa điểm nghiên cứu
• 2.6. Thời gian nghiên cứu
• 2.7. Nội dung nghiên cứu
• 2.8. Phương pháp nghiên cứu
• 2.8.1. Phương pháp kế thừa, thu thập số liệu
• 2.8.2. Phương pháp điều tra đánh giá nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA)
• 2.8.3. Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm (Để xác định khả năng tích lũy carbon của mô hình)
• 2.8.4. Phương pháp tính toán hiệu quả kinh tế của mô hình nghiên cứu
• 2.8.5. Phương pháp tính toán lượng carbon tích luỹ của mô hình NLKH Cà phê chè với Keo dậu
• 2.8.6. Phương pháp xây dựng mối quan hệ giữa các đại lượng
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Thực trạng phát triển các mô hình NLKH Cà phê chè với một số loài cây lâm nghiệp
• 3.2. Hiệu quả kinh tế của mô hình Cà phê chè – Keo dậu
• 3.3. Kết quả nghiên cứu về khả năng tích lũy carbon của mô hình
• 3.4. Sinh khối của mô hình Cà phê chè – Keo dậu
• 3.5. Lượng carbon tích lũy trong mô hình nghiên cứu
• 3.6. Nghiên cứu mối quan hệ giữa sinh khối khô của cây Cà phê với các nhân tố điều tra
• 3.7. Kết quả nghiên cứu về các chất dinh dưỡng trong các mô hình nghiên cứu
• 3.8. Đánh giá chung về vai trò của mô hình Cà phê chè – Keo dậu trong việc thích ứng với biến đổi khí hậu
• 3.9. Đánh giá ưu nhược điểm của mô hình và đề xuất giải pháp
• MỞ ĐẦU
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Hiệu quả kinh tế của mô hình nông lâm kết hợp

Mô hình nông lâm kết hợp cà phê chè và keo dậu tại Mường Ảng được đánh giá cao về hiệu quả kinh tế. Nghiên cứu chỉ ra rằng mô hình này mang lại lợi nhuận cao hơn so với canh tác đơn thuần. Cụ thể, việc kết hợp cà phê chè với keo dậu giúp tăng năng suất cà phê nhờ cải thiện độ phì nhiêu của đất và giảm chi phí phân bón. Kinh tế nông nghiệp được cải thiện đáng kể, đặc biệt là với các hộ gia đình nhỏ. Mô hình này cũng tạo ra nguồn thu nhập ổn định từ cả cà phê và gỗ keo dậu, góp phần phát triển bền vững cho khu vực.

1.1. Tăng năng suất cà phê

Việc trồng xen keo dậu giúp cải thiện độ phì nhiêu của đất, từ đó tăng năng suất cà phê chè. Keo dậu có khả năng cố định đạm, giảm nhu cầu sử dụng phân bón hóa học. Điều này không chỉ giảm chi phí đầu vào mà còn hướng tới nông nghiệp hữu cơ, phù hợp với xu hướng thị trường hiện nay.

1.2. Đa dạng hóa thu nhập

Mô hình này không chỉ mang lại thu nhập từ cà phê mà còn từ gỗ keo dậu. Keo dậu có chu kỳ sinh trưởng ngắn, dễ thu hoạch và có giá trị kinh tế cao. Sự kết hợp này giúp các hộ gia đình có nguồn thu nhập ổn định, giảm rủi ro từ biến động giá cả thị trường.

II. Tiềm năng tích lũy carbon của mô hình

Mô hình nông lâm kết hợp cà phê chè và keo dậu tại Mường Ảng có tiềm năng tích lũy carbon đáng kể. Nghiên cứu cho thấy, keo dậu và cà phê chè có khả năng hấp thụ CO2 mạnh, góp phần giảm phát thải khí nhà kính. Đây là giải pháp hiệu quả trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang diễn ra mạnh mẽ. Mô hình này không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

2.1. Khả năng hấp thụ CO2 của keo dậu

Keo dậu là loài cây có khả năng hấp thụ CO2 cao nhờ tốc độ sinh trưởng nhanh và sinh khối lớn. Nghiên cứu chỉ ra rằng, keo dậu có thể tích lũy lượng carbon đáng kể trong thân, cành và rễ, góp phần giảm lượng khí nhà kính trong khí quyển.

2.2. Tích lũy carbon trong đất

Mô hình này còn giúp tăng lượng carbon hữu cơ trong đất nhờ việc bổ sung vật chất hữu cơ từ lá và cành cây rụng xuống. Điều này không chỉ cải thiện độ phì nhiêu của đất mà còn góp phần tích lũy carbon lâu dài, hỗ trợ các mục tiêu giảm phát thải toàn cầu.

III. Phát triển bền vững và bảo vệ môi trường

Mô hình nông lâm kết hợp cà phê chè và keo dậu tại Mường Ảng là giải pháp hiệu quả cho phát triển bền vững. Mô hình này không chỉ cải thiện kinh tế nông nghiệp mà còn góp phần bảo vệ môi trường thông qua việc tích lũy carbon và giảm phát thải khí nhà kính. Đây là hướng đi phù hợp trong bối cảnh biến đổi khí hậu và nhu cầu phát triển kinh tế bền vững.

3.1. Giảm tác động của biến đổi khí hậu

Mô hình này giúp giảm tác động của biến đổi khí hậu thông qua việc tích lũy carbon và cải thiện độ phì nhiêu của đất. Điều này góp phần giảm thiểu rủi ro từ các hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán và lũ lụt.

3.2. Bảo vệ tài nguyên thiên nhiên

Việc kết hợp cà phê chè và keo dậu giúp bảo vệ tài nguyên thiên nhiên như đất và nước. Keo dậu có khả năng chống xói mòn đất, trong khi cà phê chè tạo ra lớp phủ thực vật, giảm thiểu tác động tiêu cực từ canh tác nông nghiệp.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vùng Tây Bắc Việt Nam, bao gồm 6 tỉnh như Điện Biên, Lai Châu, Sơn La, Hòa Bình, Lào Cai và Yên Bái, nổi bật với địa hình đồi núi phức tạp, chiếm phần lớn diện tích đất dốc, đất gò đồi. Điều kiện canh tác khó khăn như xa khu dân cư, địa hình dốc, hạn chế sử dụng công cụ hiện đại và khó khăn trong vận chuyển vật tư đã ảnh hưởng lớn đến hiệu quả sản xuất nông nghiệp. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng nghiêm trọng, việc phát triển các mô hình nông lâm kết hợp (NLKH) được xem là giải pháp tối ưu nhằm tăng hiệu quả kinh tế, bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Mô hình NLKH cà phê chè (Coffea arabica) kết hợp với keo dậu (Leucaena leucocephala) tại huyện Mường Ảng, tỉnh Điện Biên được nghiên cứu nhằm đánh giá hiệu quả kinh tế và tiềm năng tích lũy carbon. Nghiên cứu tập trung vào giai đoạn 1997-2012, với mục tiêu xác định khả năng sinh khối, lượng carbon tích lũy, hiệu quả kinh tế và đề xuất giải pháp phát triển bền vững mô hình này. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc định hướng phát triển kinh tế - xã hội vùng Tây Bắc, đồng thời góp phần giảm phát thải khí nhà kính và nâng cao thu nhập cho người dân địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình về nông lâm kết hợp, sinh khối cây trồng và chu trình carbon trong hệ sinh thái. Hai lý thuyết chính được áp dụng gồm:

• Lý thuyết hệ thống nông lâm kết hợp (Agroforestry Systems Theory): Mô tả NLKH là hệ thống sử dụng đất phối hợp cây lâu năm, cây ngắn ngày và vật nuôi nhằm tăng hiệu quả sản xuất, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Các khái niệm chính bao gồm: đa dạng sinh học, tương tác sinh thái giữa các thành phần, và tính bền vững kinh tế - môi trường.

• Mô hình tích lũy carbon trong hệ sinh thái rừng (Carbon Sequestration Model): Dựa trên phương pháp đánh giá sinh khối tươi và khô, chuyển đổi sang lượng carbon tích lũy trong các bộ phận cây (thân, cành, lá, rễ) và đất. Mô hình này giúp xác định lượng carbon hấp thụ và lưu giữ trong mô hình NLKH.

Các khái niệm chuyên ngành quan trọng gồm: sinh khối tươi (Pti), sinh khối khô (Pki), lượng carbon tích lũy (MCO2), tỷ lệ thu nhập trên chi phí (BCR), tỷ lệ thu hồi vốn nội bộ (IRR), và các chỉ tiêu kinh tế như NPV (Net Present Value).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu được thu thập từ khảo sát thực địa tại huyện Mường Ảng, tỉnh Điện Biên trong giai đoạn 2012-2014, kết hợp số liệu thống kê địa phương và tài liệu nghiên cứu trước đó. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm các hộ nông dân áp dụng mô hình NLKH cà phê chè - keo dậu với diện tích khảo sát khoảng 15 ha.

Phương pháp phân tích bao gồm:

• Phân tích kinh tế: Tính toán chi phí đầu tư (Ct), thu nhập (Bt), lợi nhuận, BCR, IRR và NPV theo chu kỳ 15 năm. Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên có chủ đích nhằm đảm bảo đại diện cho các điều kiện canh tác điển hình.

• Phân tích sinh khối và tích lũy carbon: Thu thập mẫu sinh khối tươi và khô của các bộ phận cây cà phê và keo dậu, vật rơi rụng và đất. Sử dụng phương pháp RACSA (Rapid Appraisal Carbon Stock for Agroforestry) của ICRAF để ước tính lượng carbon tích lũy trong mô hình.

• Phân tích mối quan hệ: Xây dựng mô hình hồi quy để đánh giá ảnh hưởng của các nhân tố điều tra đến sinh khối và tích lũy carbon.

Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2012 đến 2014, bao gồm thu thập số liệu, phân tích và tổng hợp kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hiệu quả kinh tế của mô hình NLKH cà phê chè - keo dậu:

   • Tổng lợi nhuận sau 15 năm đạt khoảng 2.906 nghìn đồng/ha/năm, với tỷ lệ thu nhập trên chi phí (BCR) là 1,47, cho thấy mô hình có hiệu quả kinh tế tích cực.
   • Tỷ lệ thu hồi vốn nội bộ (IRR) đạt mức trên 15%, phản ánh khả năng sinh lời bền vững của mô hình.
   • So sánh với các mô hình chuyên canh cây nông nghiệp hoặc cây lâm nghiệp đơn thuần, mô hình NLKH này có lợi nhuận cao hơn từ 10-20%.

2. Khả năng tích lũy carbon:

   • Lượng carbon tích lũy trung bình trong mô hình đạt khoảng 16,07 tấn C/ha trong 15 năm, trong đó cây keo dậu đóng góp khoảng 60% lượng carbon tích lũy.
   • Sinh khối khô toàn mô hình đạt trên 50 tấn/ha, với tỷ lệ carbon trong sinh khối khô khoảng 50%.
   • Lượng carbon tích lũy trong đất đạt khoảng 5 tấn C/ha, góp phần quan trọng vào tổng trữ lượng carbon của mô hình.

3. Mối quan hệ giữa sinh khối và các nhân tố điều tra:

   • Sinh khối cây cà phê có mối tương quan tích cực với mật độ cây, tuổi cây và điều kiện đất đai (pH, độ ẩm).
   • Các yếu tố khí hậu như nhiệt độ và lượng mưa cũng ảnh hưởng đến sinh trưởng và tích lũy carbon, với nhiệt độ trung bình khoảng 22,7°C và lượng mưa trung bình 1.631 mm/năm tại Mường Ảng.

4. Đánh giá ưu nhược điểm mô hình:

   • Ưu điểm: Tăng thu nhập, cải thiện chất lượng đất, giảm xói mòn, góp phần giảm phát thải khí nhà kính.
   • Nhược điểm: Cần đầu tư kỹ thuật ban đầu, quản lý phức tạp hơn mô hình đơn canh, phụ thuộc vào điều kiện khí hậu và thị trường cà phê.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy mô hình NLKH cà phê chè - keo dậu tại huyện Mường Ảng không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế khả quan mà còn có tiềm năng tích lũy carbon đáng kể, góp phần giảm thiểu biến đổi khí hậu. So với các nghiên cứu trước đây tại các vùng đồi núi khác ở Việt Nam và quốc tế, kết quả này phù hợp với xu hướng tăng hiệu quả kinh tế và bảo vệ môi trường của các hệ thống NLKH.

Biểu đồ cấu trúc sinh khối khô và lượng carbon tích lũy theo tuổi cây minh họa rõ sự gia tăng tích lũy carbon theo thời gian, đồng thời cho thấy vai trò chủ đạo của cây keo dậu trong việc hấp thụ carbon. Bảng so sánh các chỉ tiêu kinh tế giữa mô hình NLKH và mô hình chuyên canh cũng làm nổi bật lợi thế kinh tế của mô hình kết hợp.

Nguyên nhân của hiệu quả này là do sự phối hợp sinh thái giữa cây cà phê chè và keo dậu, trong đó keo dậu cải tạo đất, cung cấp đạm và sinh khối lớn, hỗ trợ sinh trưởng cà phê. Tuy nhiên, sự biến đổi khí hậu với các hiện tượng sương muối, mưa giông và hạn hán tại Mường Ảng đòi hỏi cần có các biện pháp quản lý thích ứng phù hợp để duy trì hiệu quả mô hình.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo kỹ thuật và chuyển giao công nghệ:

   • Đào tạo người dân về kỹ thuật trồng, chăm sóc và thu hoạch mô hình NLKH cà phê chè - keo dậu.
   • Mục tiêu nâng cao năng suất cà phê lên 2,5 tấn/ha trong vòng 3 năm.
   • Chủ thể thực hiện: Sở NN&PTNT tỉnh Điện Biên phối hợp với các trung tâm khuyến nông.

2. Phát triển hệ thống thị trường và chuỗi giá trị sản phẩm:

   • Xây dựng liên kết giữa nông dân, doanh nghiệp và các tổ chức thu mua cà phê sạch, đồng thời phát triển thị trường sản phẩm keo dậu làm thức ăn chăn nuôi.
   • Mục tiêu tăng giá trị gia tăng sản phẩm lên 15% trong 5 năm.
   • Chủ thể thực hiện: UBND huyện Mường Ảng, các doanh nghiệp chế biến cà phê.

3. Khuyến khích áp dụng các biện pháp bảo vệ môi trường và thích ứng biến đổi khí hậu:

   • Áp dụng kỹ thuật che phủ đất, xây dựng hàng rào xanh, cải tạo đất và quản lý nước hợp lý.
   • Mục tiêu giảm thiểu xói mòn đất xuống dưới 1 cm/năm.
   • Chủ thể thực hiện: Các tổ chức nông lâm kết hợp, cộng đồng dân cư địa phương.

4. Hỗ trợ tài chính và chính sách ưu đãi:

   • Cung cấp các gói tín dụng ưu đãi, hỗ trợ đầu tư ban đầu cho nông dân phát triển mô hình NLKH.
   • Mục tiêu tăng diện tích mô hình lên 20% trong 3 năm tới.
   • Chủ thể thực hiện: Ngân hàng chính sách xã hội, các tổ chức tài chính vi mô.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý và hoạch định chính sách nông nghiệp:

   • Lợi ích: Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng chính sách phát triển NLKH bền vững, thích ứng biến đổi khí hậu.
   • Use case: Thiết kế chương trình hỗ trợ phát triển mô hình NLKH tại vùng Tây Bắc.

2. Các nhà nghiên cứu và học viên ngành lâm nghiệp, nông nghiệp:

   • Lợi ích: Tham khảo phương pháp nghiên cứu sinh khối, tích lũy carbon và phân tích kinh tế mô hình NLKH.
   • Use case: Phát triển đề tài nghiên cứu liên quan đến NLKH và biến đổi khí hậu.

3. Nông dân và tổ chức hợp tác xã nông nghiệp:

   • Lợi ích: Hiểu rõ hiệu quả kinh tế và kỹ thuật canh tác mô hình NLKH cà phê chè - keo dậu.
   • Use case: Áp dụng mô hình vào sản xuất thực tế để tăng thu nhập và bảo vệ môi trường.

4. Các tổ chức phi chính phủ và dự án phát triển nông thôn:

   • Lợi ích: Đánh giá hiệu quả mô hình NLKH để nhân rộng và hỗ trợ cộng đồng.
   • Use case: Lập kế hoạch dự án phát triển sinh kế bền vững cho vùng đồi núi.

Câu hỏi thường gặp

1. Mô hình NLKH cà phê chè - keo dậu có phù hợp với điều kiện đất đai ở Mường Ảng không?
   Mô hình phù hợp với đất đỏ vàng trên đá phiến sét chiếm 61,41% diện tích huyện, đất có pH từ 5,2-6,2 và độ ẩm thích hợp. Keo dậu cải tạo đất, giúp tăng độ phì nhiêu, hỗ trợ sinh trưởng cà phê chè.

2. Hiệu quả kinh tế của mô hình so với canh tác đơn thuần như thế nào?
   Mô hình NLKH có BCR đạt 1,47 và IRR trên 15%, cao hơn 10-20% so với mô hình chuyên canh cây nông nghiệp hoặc cây lâm nghiệp đơn thuần, nhờ đa dạng sản phẩm và cải thiện chất lượng đất.

3. Khả năng tích lũy carbon của mô hình có ý nghĩa gì trong bối cảnh biến đổi khí hậu?
   Mô hình tích lũy khoảng 16 tấn carbon/ha trong 15 năm, góp phần giảm phát thải khí nhà kính, hỗ trợ mục tiêu giảm thiểu biến đổi khí hậu và tăng khả năng thích ứng của hệ sinh thái.

4. Những khó khăn chính khi triển khai mô hình là gì?
   Bao gồm yêu cầu kỹ thuật cao, cần đầu tư ban đầu, biến động khí hậu như sương muối, mưa giông, và thị trường cà phê chưa ổn định. Cần có hỗ trợ kỹ thuật và chính sách phù hợp.

5. Làm thế nào để nhân rộng mô hình này tại các vùng đồi núi khác?
   Cần xây dựng chương trình đào tạo kỹ thuật, hỗ trợ tài chính, phát triển thị trường sản phẩm và áp dụng các biện pháp bảo vệ môi trường phù hợp với điều kiện địa phương.

Kết luận

• Mô hình nông lâm kết hợp cà phê chè với keo dậu tại huyện Mường Ảng mang lại hiệu quả kinh tế tích cực với lợi nhuận ổn định và tỷ lệ thu hồi vốn nội bộ cao.
• Khả năng tích lũy carbon của mô hình góp phần quan trọng trong giảm phát thải khí nhà kính và thích ứng biến đổi khí hậu.
• Mối quan hệ sinh khối cây cà phê và keo dậu với các yếu tố môi trường và kỹ thuật canh tác được xác định rõ, làm cơ sở cho quản lý và phát triển mô hình.
• Đề xuất các giải pháp kỹ thuật, chính sách và thị trường nhằm nâng cao hiệu quả và nhân rộng mô hình trong tương lai.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho phát triển bền vững nông lâm kết hợp tại vùng Tây Bắc, góp phần cải thiện sinh kế và bảo vệ môi trường.

Khuyến khích các cơ quan quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng nông dân áp dụng và phát triển mô hình NLKH cà phê chè - keo dậu, đồng thời tiếp tục nghiên cứu mở rộng và hoàn thiện các giải pháp kỹ thuật, chính sách hỗ trợ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Những nghiên cứu về NLKH trên thế giới 1. Lịch sử nghiên cứu về NLKH trên thế giới Đi sâu vào tìm hiểu cội nguồn lịch sử của NLKH King (1987) khẳng định rằng ở Châu Âu thời kỳ Trung Cổ người ta đã phát quang rừng, đốt cành nhánh và canh tác cây lương thực mục đích là để tận dụng dinh dưỡng của đất rừng. Tuy nhiên kiểu canh tác này không phổ biến và tồn tại lâu dài, nhưng ở Phần Lan và Đức kiểu canh tác này tồn tại đến mãi những năm 1920.Du canh được đánh giá là phương thức canh tác cổ xưa nhất lúc này con người đã tích lũy được ít nhiều những kiến thức sơ đẳng về tự nhiên.

Loài người đã vượt qua được các thời kỳ này bằng các cuộc cách mạng về kỹ thuật và chăn nuôi, trồng trọt, song không phải tất cả các nước mà có không ít các nước vận động rất chậm trong cuộc cách mạng này [59]. Sau du canh sự ra đời của phương thức Taungya ở vùng nhiệt đới được xem như là một sự báo trước cho phương thức NLKH sau này. Theo Blanford (1858) (dt Phạm Quang Vinh và cộng sự, 2005) [48] nguồn gốc của phương thức này là từ ngôn ngữ của địa phương Myanma: Taung nghĩa là canh tác, ya là đồi núi, như vậy Taungya là phương thức canh tác trên đất đồi núi, điều đó cũng đồng nghĩa với phương thức canh tác trên đất dốc. Sau đó hệ thống Taungya được đưa vào sử dụng rất sớm ở Ấn Độ và được truyền bá rộng rãi qua Châu Á, Châu Phi và Mỹ La Tinh.

Ngày nay hệ thống Taungya được biết đến với những tên gọi khác nhau, ở một số nước nó được gọi như là một sự biểu tượng đặc biệt của phương thức du canh ở Inđônêxia người ta gọi là Tumpansary, ở Philippin là Kaingyning, ở Malaixia là Ladang… Qua nhiều năm, nhiều khái niệm khác nhau được phát triển để diễn tả hiểu biết rõ hơn về NLKH. Sau đây là một số khái niệm về NLKH khác nhau được phát triển cho đến ngày nay. NLKH là một hệ thống quả lý đất vững bền làm gia tăng sức sản xuất tổng thể của đất đai, phối hợp sản xuất các loại hoa màu (kể cả cây trồng lâu năm), cây rừng và/hay với gia súc cùng lúc hay kế tiếp nhau trên 1 diện tích 5 đất, và áp dụng các kỹ thuật canh tác tương ứng với các điều kiện văn hóa xã hội của dân cư địa phương [51]. NLKH là một hệ thống quản lý đất đai trong đó các sản phẩm của rừng và trồng trọt được sản xuất cùng lúc hay kế tiếp nhau trên các diện tích đất thích hợp để tạo ra các lợi ích kinh tế, xã hội và sinh thái cho cộng đồng dân cư tại địa phương [17].

NLKH là một hệ thống sử dụng đất trong đó phối hợp cây lâu năm với hoa màu và/ hay vật nuôi một cách thích hợp với điều kiện sinh thái và xã hội, theo hình thức phối hợp không gian và thời gian, để gia tăng sức sản xuất tổng thể của thực vật trồng và vật nuôi một cách bền vững trên một đơn vị diện tích đất, đặc biệt trong các tình huống có kỹ thuật thấp và trên các vùng đất khó khăn [63]. NLKH là tên chung của những hệ thống sử dụng đất trong đó các cây lâu năm (cây gỗ, cọ, tre, hay cây ăn quả, cây công nghiệp.) được trồng có suy tính trên cùng 1 đơn vị diện tích qui hoạch đất với hoa màu và/hoặc với vật nuôi dưới hệ thống xen theo không gian hay theo thời gian. Trong các hệ thống NLKH có mối tác động hỗ tương qua lại về cả mặt sinh thái lẫn kinh tế giữa các thành phần của chúng [61]. Các khái niệm trên đơn giản mô tả NLKH như là một loạt các hướng dẫn cho một hệ thống sử dụng đất liên tục.

Tuy nhiên, NLKH như là một kỹ thuật và khoa học đã được phát triển thành một điều gì khác hơn là các hướng dẫn. Ngày nay nó được xem như là một ngành nghề và một cách tiếp cận về sử dụng đất trong đó đã phối hợp sự đa dạng của quản lý tài nguyên tự nhiên một cách bền vững [60]. Vào năm 1997, Trung tâm Quốc tế nghiên cứu về NLKH (ICRAF) đã xem lại khái niệm NLKH và phát triển nó rộng hơn như là một hệ thống sử dụng đất giới hạn trong các nông trại. Ngày nay nó được định nghĩa như là một hệ thống quản lý tài nguyên đặt trên cơ sở đặc tính sinh thái và năng động nhờ vào sự phối hợp cây trồng lâu năm vào nông trại hay đồng cỏ để làm đa dạng và bền vững sự sản xuất cho gia tăng các lợi ích về xã hội, kinh tế và môi trường của các mức độ nông trại khác nhau từ kinh tế hộ nhỏ đến ‘‘kinh tế trang trại” [4], [17].

6 ICRAF đã định nghĩa nó như là một hệ thống quản lý tài nguyên tự nhiên năng động và lấy yếu tố sinh thái làm chính, qua đó cây được phối hợp trồng trên nông trại và vào hệ sinh thái nông nghiệp làm đa dạng và bền vững sức sản xuất để gia tăng các lợi ích kinh tế, xã hội và sinh thái cho người canh tác ở các mức độ khác nhau. Các định nghĩa trên chỉ ra những đặc trung cơ bản của NLKH đó là: - Thông thường có hai hoặc nhiều loài cây (có thể gồm cả động vật) nhưng ít nhất một trong chúng phải là những cây gỗ sống lâu năm. - Một hệ thống NLKH luôn có hai hoặc nhiều sản phẩm đầu ra. - Chu kỳ của một hệ thống NLKH dù đơn giản nhất vẫn phức tạp hơn hệ thống độc canh cả về phương diện kinh tế cũng như sinh thái học (bao gồm cả cấu trúc và chức năng sinh thái học).

Hơn thế ở đây còn có ba đặc tính mà xét về phương diện lý luận thì tất cả các hệ thống NLKH đều phải có đó là: Khả năng sản xuất; Tính bền vững; Tính khả khi [27], [29], [32], [50], [52]. Như vậy bản chất của hệ thống NLKH là hệ thống sử dụng đất để canh tác nông nghiệp nhưng có sự kết hợp giữa cây (hoặc/và) con nông nghiệp với cây lâm nghiệp trên cùng một đơn vị diện tích, đơn vị kinh doanh. Tuy nhiên sự kết hợp này có thể diễn ra đồng thời hoặc cũng có thể kế tiếp nhau về mặt không gian hay thời gian. Xét về thành phần một hệ thống NLKH gồm có: - Các cây thân gỗ sống lâu năm.

- Các cây thân thảo (Cây nông nghiệp hoặc cỏ.) - Vật nuôi (gia súc, gia cầm, thủy sản. Tóm lại: Mục đích cuối cùng của các hệ thống NLKH là tận dụng triệt để đất đai về mặt không gian và thời gian cũng như là một biện pháp canh tác bảo vệ đất, vấn đề đặt ra là con người chúng ta sử dụng các hệ thống này như thế nào cho hợp lý để canh tác lâu bền trên đất dốc, đó là nhiệm vụ mà các nhà khoa học cần tiếp tục đi sâu nghiên cứu. Phân loại NLKH trên thế giới NLKH được coi là một trong những hệ thống sử dụng đất lâu đời nhất trên trái đất, nhưng những thông tin về hệ thống này thường bị hạn chế khi mô tả hoặc đánh giá hiệu quả. Để có thể xây dựng được một hệ thống phân 7 loại có cơ sở chắc chắn được chấp nhận như là tài liệu ban đầu cho việc cải tiến và xây dựng các hệ thống NLKH mới có hiệu quả hơn, tháng 9 năm 1982 chương trình ‘‘Điều tra thống kê các hệ thống NLKH” được đưa vào hoạt động.

Kết quả thu thập được của A.I đã cho phép ICRAF có đủ dữ kiện và thông tin trong việc xây dựng và trình bày hệ thống phân loại của các hệ thống sử dụng đất trên thế giới. Đây là những căn cứ để đánh giá các hệ thống và phát hiện những thiếu sót trong nghiên cứu. Những tiêu chuẩn phân loại phổ biến thường được áp dụng dựa vào các cơ sở: Cấu trúc, chức năng, tương quan kinh tế - xã hội, trình độ quản lý và ảnh hưởng sinh thái học của hệ thống. Từ những cơ sở phân loại trên mà các nhà nghiên cứu về NLKH trên thế giới đã chia ra thành một số kiểu hệ thống chính: - Hệ thống nông – lâm: cây trồng gồm cả cây gỗ, cây bụi và các cây thân thảo (những cây nông nghiệp, công nghiệp và lâm nghiệp).

- Hệ thống lâm – súc: Cây gỗ, đồng cỏ và chăn thả gia súc dưới tán các cây gỗ. - Hệ thống nông - lâm – súc: Gồm cây nông nghiệp, cây lâm nghiệp, kết hợp với đồng cỏ chăn nuôi gia súc. Các hệ thống NLKH đặc biệt: Nuôi ong với cây rừng kết hợp với cây ăn quả, nuôi trồng thủy sản ở các vùng ngập mặn. Từ những kiểu hệ thống NLKH chính này mà hình thành nên nhiều kiểu NLKH khác nhau, mỗi hộ nông dân có sản xuất đa thành phần trong diện tích canh tác được coi là mô hình NLKH hộ gia đình [50], [62], [67].

Tình hình phát triển NLKH trên thế giới hiện nay Trên thế giới hiện nay NLKH ngày càng phát triển và thực sự là phương thức canh tác mang lại hiệu quả nhiều mặt cho người dân vùng đồi núi. Các nhà khoa học trên thế giới đã tập trung nghiên cứu hệ thống canh tác ở vùng đồi núi theo hướng đa dạng hóa cây trồng, bảo vệ đất, chống xói mòn, xây dựng hệ thống canh tác lâu bền trên đất dốc trong đó chủ yếu bằng các phương thức NLKH. Hệ canh tác nương rẫy, vườn rừng NLKH mà trong đó các thành phần gồm cây lâm nghiệp, cây ăn quả, cây công nghiệp dài ngày được đưa vào kinh doanh trong các hộ gia đình góp phần tăng thu nhập và bảo vệ đất đai [62], [67]. 8 NLKH ở Ấn Độ: Ấn Độ nổi tiếng thế giới với cuộc ‘‘cách mạng xanh” về canh tác NLKH trong đó canh tác trong các vườn gia đình, vườn rừng được áp dụng phổ biến.

Nhờ cuộc cách mạng này mà Ấn Độ từ một nước đông dân chẳng những không bị thiếu mà còn xuất khẩu lương thực. Trong các cây trồng của Ấn Độ, dừa là cây đáng chú ý, người ta gọi nó là cây của Chúa trời (Tree of heaven) hoặc cây bách dụng (Tree of hundred uses). Hồ tiêu, Cà phê, Ca cao, Cao su cũng là các loài cây được chú ý, nó được trồng kết hợp trong các hộ gia đình. Các mô hình thường gặp là: - Dừa – Sắn – cà phê – Hồ tiêu – đai bảo vệ - Dừa – Khoai sọ - đai bảo vệ - Dừa – ca cao - Dừa – chuối – đai bảo vệ [64].