Luận văn đánh giá hiệu quả kinh tế của các hộ sản xuất giỏi trên địa bàn xã động đạt huyện phú lương tỉnh thái nguyên

Nông nghiệp đóng vai trò then chốt trong nền kinh tế Việt Nam, đặc biệt khi phần lớn dân số sống ở nông thôn. 105 trang · Đại học Thái Nguyên · 2014.

• Tác giả: Nguyễn Quỳnh Trang
• Người hướng dẫn: Th.S. Bùi Thị Thanh Tâm
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp
• Đề tài: Đánh Giá Hiệu Quả Kinh Tế Của Hộ Sản Xuất Giỏi Tại Xã Động Đạt, Huyện Phú Lương, Tỉnh Thái Nguyên
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.3. Ý nghĩa của đề tài
• 0.4. Những đóng góp mới của đề tài
• 0.5. Bố cục của khóa luận
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Cơ sở lý luận của đề tài
• 1.2. Một số khái niệm về hộ, hộ nông dân và kinh tế nông hộ
• 1.2.1. Khái niệm hộ
• 1.2.2. Khái niệm hộ nông dân
• 1.2.3. Khái niệm kinh tế hộ
• 1.3. Vai trò của kinh tế hộ
• 1.4. Đặc trưng của kinh tế hộ nông dân
• 1.5. Phân loại hộ nông dân
• 1.6. Những nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển của kinh tế hộ nông dân
• 1.7. Cơ sở thực tiễn của đề tài
• 1.7.1. Kinh nghiệm phát triển kinh tế hộ nông dân ở một số nước trên thế giới
• 1.7.2. Kinh nghiệm phát triển kinh tế hộ nông dân ở một số địa phương trong nước
• 1.7.3. Xu hướng phát triển kinh tế hộ nông dân và những bài học kinh nghiệm rút ra
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Phạm vi về không gian nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.4.2. Phương pháp điều tra chọn mẫu
• 2.4.3. Phương pháp phân tích và xử lý số liệu
• 2.5. Tiêu chí hộ sản xuất giỏi
• 2.6. Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu
• 2.6.1. Hệ thống chỉ tiêu phản ánh điều kiện sản xuất kinh doanh của nông hộ
• 2.6.2. Các chỉ tiêu phản ánh đời sống thu chi của nông hộ
• 2.6.3. Các chỉ tiêu phản ánh kết quả sản xuất và các công thức tính
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đặc điểm địa bàn nghiên cứu
• 3.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.2. Tình hình sử dụng đất đai
• 3.1.3. Tình hình kinh tế xã hội
• 3.1.4. Tình hình kinh tế xã Động Đạt
• 3.1.5. Những thuận lợi và khó khăn về điều kiện tự nhiên kinh tế văn hóa xã hội ảnh hưởng đến phát triển kinh tế nông hộ tại xã
• 3.2. Thực trạng tình hình sản xuất và kinh doanh kinh tế hộ nông dân xã Động Đạt
• 3.2.1. Khái quát chung về nhóm hộ điều tra
• 3.2.2. Điều kiện sản xuất kinh doanh của nông hộ
• 3.2.3. Mức độ đầu tư chi phí sản xuất kinh doanh của nhóm hộ điều tra
• 3.3. Phân tích những nhân tố ảnh hưởng đến phát triển kinh tế hộ của xã Động Đạt
• 3.3.1. Nhóm nhân tố nguồn lực
• 3.3.2. Về thị trường
• 3.3.3. Về khoa học kỹ thuật
• 3.3.4. Về cơ sở hạ tầng
• 3.4. Đánh giá chung về tình hình phát triển kinh tế hộ ở xã Động Đạt
• 3.5. Những vấn đề đặt ra cần giải quyết trong phát triển kinh tế hộ của xã Động Đạt
• 4. CHƯƠNG 4: CÁC GIẢI PHÁP NHẰM PHÁT TRIỂN KINH TẾ HỘ TRÊN ĐỊA BÀN XÃ ĐỘNG ĐẠT - HUYỆN PHÚ LƯƠNG - TỈNH THÁI NGUYÊN
• 4.1. Định hướng và mục tiêu phát triển kinh tế xã Động Đạt
• 4.1.1. Định hướng chung
• 4.1.2. Mục tiêu phát triển kinh tế xã Động Đạt đến năm 2015
• 4.2. Một số giải pháp nhằm phát triển kinh tế nông hộ trên địa bàn xã Động Đạt
• 4.2.1. Giải pháp cho nhóm hộ không thuần nông
• 4.2.2. Giải pháp cho nhóm hộ thuần nông
• 4.2.3. Những giải pháp chung nhằm phát triển kinh tế hộ nông dân trên địa bàn xã Động Đạt
• 4.2.3.1. Giải pháp về đất đai
• 4.2.3.2. Giải pháp về vốn
• 4.2.3.3. Giải pháp về nguồn nhân lực
• 4.2.3.4. Giải pháp về khoa học kỹ thuật
• 4.2.3.5. Giải pháp về thị trường
• 4.2.3.6. Giải pháp về xây dựng cơ sở hạ tầng
• 4.2.3.7. Giải pháp về chính sách
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 0.1. Đối với nhà nước
• 0.2. Đối với địa phương
• 0.3. Đối với hộ nông dân
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• appendix.1. DANH MỤC CÁC BẢNG
• appendix.2. DANH MỤC HÌNH VẼ
• appendix.3. DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Hiệu Quả Kinh Tế Hộ Sản Xuất Giỏi

Nông nghiệp đóng vai trò then chốt trong nền kinh tế Việt Nam, đặc biệt khi phần lớn dân số sống ở nông thôn. Kinh tế hộ nông dân là đơn vị kinh tế đặc thù, phù hợp với thực tế sản xuất nông nghiệp hiện nay. Sự phát triển của kinh tế hộ đã góp phần đưa Việt Nam từ một nước thiếu lương thực trở thành một trong những nước xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới. Kinh tế hộ ngày càng khẳng định vai trò tự chủ trong đời sống kinh tế xã hội, đặc biệt ở khu vực nông thôn. Sự phát triển này đã mang lại những thay đổi đáng kể cho bộ mặt nông nghiệp, nông thôn và đời sống của người dân. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại những mâu thuẫn cần giải quyết để kinh tế hộ phát triển bền vững hơn. Theo Nguyễn Thị Châu (2011), nông nghiệp giữ vị trí quan trọng trong nền kinh tế quốc dân, đặc biệt ở một quốc gia có gần 80% dân số sống ở nông thôn.

1.1. Khái Niệm Hộ Sản Xuất và Kinh Tế Hộ Gia Đình

Hộ sản xuất là một tập hợp những thành viên có chung huyết thống hoặc có mối quan hệ gắn bó, cùng chung sống và hoạt động kinh tế dưới một mái nhà. Kinh tế hộ gia đình là hình thức tổ chức kinh tế mà ở đó các thành viên trong gia đình cùng nhau sản xuất, kinh doanh, sử dụng các nguồn lực của gia đình để tạo ra thu nhập và cải thiện đời sống. Hộ sản xuất không chỉ là đơn vị sản xuất mà còn là đơn vị tiêu dùng, có ngân quỹ chung và phân phối lợi ích theo thỏa thuận. Theo Liên hợp quốc, hộ là những người cùng sống chung dưới một mái nhà, cùng ăn chung và có chung một ngân quỹ.

1.2. Vai Trò Của Kinh Tế Hộ Trong Phát Triển Nông Thôn

Kinh tế hộ đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo an ninh lương thực, tạo việc làm và thu nhập cho người dân nông thôn. Nó cũng là động lực thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn, góp phần xây dựng nông thôn mới. Kinh tế hộ còn là nơi bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của gia đình và cộng đồng. Kinh tế hộ đóng vai trò quan trọng trong việc góp phần đổi mới công nghệ sản xuất. Hộ là nơi tích lũy kinh nghiệm sản xuất truyền thống cũng là nơi áp dụng công nghệ mới vào sản xuất.

II. Thách Thức Trong Đánh Giá Hiệu Quả Kinh Tế Hộ Hiện Nay

Mặc dù kinh tế hộ đã đạt được những thành tựu to lớn, song vẫn còn tồn tại những mâu thuẫn cơ bản cần giải quyết. Sản xuất trong kinh tế hộ hiện nay chủ yếu là hoạt động sản xuất nông nghiệp, yêu cầu ứng dụng khoa học, kỹ thuật vào sản xuất bị kìm hãm bởi diện tích đất manh mún, quy mô nhỏ do kết quả của việc chia đất bình quân. Mâu thuẫn giữa tăng dân số và thiếu việc làm, kết hợp với tính thời vụ trong nông nghiệp tạo ra hiện tượng dư thừa lao động dẫn đến năng suất lao động bình quân thấp. Tình trạng thiếu kiến thức, thiếu vốn đầu tư đang là tình trạng chung của các hộ gia đình nên khi có chính sách cho vay vốn hộ cũng không biết sử dụng sao cho có hiệu quả.

2.1. Hạn Chế Về Quy Mô Sản Xuất và Ứng Dụng Khoa Học Kỹ Thuật

Diện tích đất canh tác nhỏ lẻ, manh mún gây khó khăn cho việc áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất. Điều này làm giảm năng suất và hiệu quả kinh tế của hộ. Bên cạnh đó, trình độ kỹ thuật của người dân còn hạn chế, thiếu thông tin về thị trường và công nghệ mới. Sản xuất trong kinh tế hộ hiện nay chủ yếu là hoạt động sản xuất nông nghiệp, yêu cầu ứng dụng khoa học, kỹ thuật vào sản xuất bị kìm hãm bởi diện tích đất manh mún, quy mô nhỏ do kết quả của việc chia đất bình quân.

2.2. Thiếu Vốn Đầu Tư và Tiếp Cận Chính Sách Hỗ Trợ

Nguồn vốn đầu tư cho sản xuất còn hạn chế, khó tiếp cận các nguồn vốn vay ưu đãi từ ngân hàng và các tổ chức tín dụng. Thủ tục vay vốn còn phức tạp, yêu cầu tài sản thế chấp gây khó khăn cho các hộ nghèo. Thông tin về các chính sách hỗ trợ của nhà nước chưa được phổ biến rộng rãi đến người dân. Tình trạng thiếu kiến thức, thiếu vốn đầu tư đang là tình trạng chung của các hộ gia đình nên khi có chính sách cho vay vốn hộ cũng không biết sử dụng sao cho có hiệu quả.

III. Phương Pháp Đánh Giá Hiệu Quả Kinh Tế Hộ Sản Xuất Giỏi

Để đánh giá hiệu quả kinh tế của hộ sản xuất giỏi, cần sử dụng một hệ thống các chỉ tiêu kinh tế phù hợp. Các chỉ tiêu này bao gồm các chỉ tiêu về chi phí sản xuất, doanh thu, lợi nhuận, năng suất lao động, hiệu quả sử dụng vốn và đất đai. Ngoài ra, cần xem xét các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế của hộ như trình độ kỹ thuật, khả năng quản lý, tiếp cận thị trường và chính sách hỗ trợ. Cần sử dụng một hệ thống các chỉ tiêu kinh tế phù hợp. Các chỉ tiêu này bao gồm các chỉ tiêu về chi phí sản xuất, doanh thu, lợi nhuận, năng suất lao động, hiệu quả sử dụng vốn và đất đai.

3.1. Các Chỉ Tiêu Đánh Giá Hiệu Quả Kinh Tế Cơ Bản

Các chỉ tiêu cơ bản để đánh giá hiệu quả kinh tế của hộ sản xuất bao gồm: Tổng doanh thu, Tổng chi phí, Lợi nhuận, Tỷ suất lợi nhuận, Năng suất lao động, Hiệu quả sử dụng vốn, Hiệu quả sử dụng đất. Các chỉ tiêu này giúp phản ánh một cách toàn diện về tình hình sản xuất kinh doanh của hộ. Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu bao gồm: Hệ thống chỉ tiêu phản ánh điều kiện sản xuất kinh doanh của nông hộ, Các chỉ tiêu phản ánh đời sống thu chi của nông hộ, Các chỉ tiêu phản ánh kết quả sản xuất và các công thức tính.

3.2. Phân Tích SWOT Trong Đánh Giá Hiệu Quả Kinh Tế Hộ

Phân tích SWOT là công cụ hữu ích để đánh giá điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức đối với sự phát triển của kinh tế hộ. Việc phân tích SWOT giúp hộ sản xuất xác định được các lợi thế cạnh tranh, các rủi ro tiềm ẩn và các giải pháp để nâng cao hiệu quả kinh tế. Phân tích SWOT hộ sản xuất giúp hộ sản xuất xác định được các lợi thế cạnh tranh, các rủi ro tiềm ẩn và các giải pháp để nâng cao hiệu quả kinh tế.

IV. Thực Trạng Hiệu Quả Kinh Tế Hộ Tại Xã Động Đạt

Động Đạt là một xã thuộc huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên, nơi mà sản xuất nông nghiệp vẫn là chủ yếu. Kinh tế nông nghiệp nói chung và kinh tế hộ của xã nói riêng đang dần phát triển theo đà phát triển chung của cả nước nhưng nó cũng không tránh khỏi những mâu thuẫn tồn tại cần được giải quyết. Việc đánh giá hiệu quả kinh tế của các hộ sản xuất giỏi tại xã Động Đạt là cần thiết để tìm hiểu tình hình thực tế và đưa ra những hướng đi đúng đắn, phù hợp với điều kiện của các hộ sản xuất trong xã, giúp cho các hộ nâng cao hiệu quả kinh tế và cải thiện đời sống tốt hơn.

4.1. Điều Kiện Tự Nhiên và Kinh Tế Xã Hội Ảnh Hưởng Đến Sản Xuất Nông Nghiệp

Điều kiện tự nhiên như đất đai, khí hậu, nguồn nước có ảnh hưởng lớn đến năng suất và chất lượng cây trồng, vật nuôi. Tình hình kinh tế xã hội như cơ sở hạ tầng, trình độ dân trí, chính sách của nhà nước cũng tác động đến sự phát triển của kinh tế hộ. Những thuận lợi và khó khăn về điều kiện tự nhiên kinh tế văn hóa xã hội ảnh hưởng đến phát triển kinh tế nông hộ tại xã.

4.2. Phân Tích Chi Phí Thu Nhập và Lợi Nhuận Sản Xuất Của Hộ

Việc phân tích chi phí, thu nhập và lợi nhuận giúp đánh giá hiệu quả kinh tế của từng loại hình sản xuất. Từ đó, hộ sản xuất có thể đưa ra các quyết định đầu tư hợp lý, tối ưu hóa lợi nhuận. Chi phí sản xuất, Thu nhập hộ gia đình, Lợi nhuận sản xuất là những yếu tố cần được phân tích kỹ lưỡng.

V. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Kinh Tế Hộ Tại Động Đạt

Để nâng cao hiệu quả kinh tế của hộ sản xuất giỏi tại xã Động Đạt, cần có các giải pháp đồng bộ từ phía nhà nước, địa phương và bản thân các hộ sản xuất. Các giải pháp này tập trung vào việc cải thiện cơ sở hạ tầng, nâng cao trình độ kỹ thuật, hỗ trợ vốn và tiếp cận thị trường, đồng thời khuyến khích các hộ liên kết sản xuất và tiêu thụ sản phẩm.

5.1. Giải Pháp Về Đất Đai Vốn và Nguồn Nhân Lực

Cần có chính sách tích tụ ruộng đất, tạo điều kiện cho các hộ mở rộng quy mô sản xuất. Tăng cường nguồn vốn vay ưu đãi, đơn giản hóa thủ tục vay vốn. Nâng cao trình độ tay nghề cho người lao động thông qua các lớp tập huấn, đào tạo nghề. Giải pháp về đất đai, Giải pháp về vốn, Giải pháp về nguồn nhân lực là những giải pháp quan trọng.

5.2. Phát Triển Khoa Học Kỹ Thuật và Thị Trường Tiêu Thụ

Đẩy mạnh ứng dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất, đặc biệt là các giống cây trồng, vật nuôi mới có năng suất và chất lượng cao. Xây dựng các kênh tiêu thụ sản phẩm ổn định, mở rộng thị trường trong và ngoài tỉnh. Giải pháp về khoa học kỹ thuật, Giải pháp về thị trường là những giải pháp cần được chú trọng.

VI. Kết Luận và Định Hướng Phát Triển Kinh Tế Hộ Tương Lai

Nghiên cứu về hiệu quả kinh tế của hộ sản xuất giỏi tại xã Động Đạt cho thấy tiềm năng phát triển lớn của kinh tế hộ. Tuy nhiên, để khai thác tối đa tiềm năng này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà nước, địa phương và người dân. Trong tương lai, kinh tế hộ cần chuyển đổi theo hướng sản xuất hàng hóa chất lượng cao, gắn với chuỗi giá trị và bảo vệ môi trường.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Liên Kết Sản Xuất và Tiêu Thụ Sản Phẩm

Liên kết sản xuất và tiêu thụ sản phẩm giúp các hộ sản xuất giảm thiểu rủi ro, ổn định đầu ra và nâng cao giá trị sản phẩm. Cần khuyến khích các hình thức liên kết như tổ hợp tác, hợp tác xã và liên kết với doanh nghiệp. Cần khuyến khích các hình thức liên kết như tổ hợp tác, hợp tác xã và liên kết với doanh nghiệp.

6.2. Phát Triển Bền Vững Kinh Tế Hộ Trong Bối Cảnh Mới

Phát triển kinh tế hộ cần gắn liền với bảo vệ môi trường, sử dụng hiệu quả tài nguyên và ứng phó với biến đổi khí hậu. Cần khuyến khích các mô hình sản xuất nông nghiệp hữu cơ, nông nghiệp sinh thái và nông nghiệp tuần hoàn. Phát triển kinh tế hộ cần gắn liền với bảo vệ môi trường, sử dụng hiệu quả tài nguyên và ứng phó với biến đổi khí hậu.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Nông nghiệp giữ vai trò là một trong hai ngành sản xuất vật chất nòng cốt của nền kinh tế Việt Nam, nơi có gần 80% dân số sinh sống tại khu vực nông thôn và gần 70% lực lượng lao động hoạt động trong các lĩnh vực nông nghiệp (Nguyễn Thị Châu, 2011). Trong tiến trình đổi mới và phát triển nông thôn, kinh tế hộ nông dân đã khẳng định vai trò là đơn vị kinh tế tự chủ, đặc thù và phù hợp với thực tiễn sản xuất, góp phần đưa Việt Nam từ quốc gia thiếu lương thực trở thành nước xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới (Báo cáo, 2011; Đào Thế Tuấn, 1997).

Tuy nhiên, nội tại mô hình kinh tế hộ nông dân vẫn tồn tại những mâu thuẫn cơ bản:

• Đất đai manh mún, quy mô phân tán do kết quả của việc phân chia đất bình quân trước đây, gây rào cản lớn cho việc cơ giới hóa và ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật.
• Mâu thuẫn giữa tốc độ tăng dân số và tình trạng thiếu việc làm, cộng hưởng với tính thời vụ đặc thù của nông nghiệp tạo ra lượng lao động dư thừa, khiến năng suất lao động bình quân ở mức thấp.
• Trình độ quản lý và kiến thức chuyên môn còn hạn chế, tình trạng thiếu vốn phổ biến dẫn đến việc các hộ gặp lúng túng trong định hướng và sử dụng hiệu quả nguồn vốn vay từ các chính sách hỗ trợ.

Xã Động Đạt, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên là một địa bàn miền núi có nền kinh tế chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp. Quá trình phát triển kinh tế hộ tại đây cũng phản ánh đầy đủ những thuận lợi và trở ngại chung của kinh tế nông thôn trung du miền núi. Nhằm đánh giá đúng thực trạng, phân tích các nguồn lực và tìm ra hướng phát triển kinh tế phù hợp cho người dân, đề tài "Đánh giá hiệu quả kinh tế của các hộ sản xuất giỏi trên địa bàn xã Động Đạt, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên" đã được thực hiện.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể:

1. Mục tiêu chung: Trên cơ sở điều tra, nghiên cứu, đánh giá thực trạng và tình hình phát triển kinh tế hộ nông dân nói chung và các hộ sản xuất giỏi nói riêng tại xã Động Đạt, đề xuất hệ thống giải pháp thiết thực nhằm tháo gỡ khó khăn, thúc đẩy phát triển kinh tế nông hộ tại địa phương.
2. Mục tiêu cụ thể:
   • Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển kinh tế hộ nông dân và hộ sản xuất giỏi.
   • Thu thập, phân tích và đánh giá thực trạng nguồn lực, kết quả sản xuất kinh doanh của nhóm hộ sản xuất giỏi tại xã.
   • Nhận diện các yếu tố thuận lợi, khó khăn và ghi nhận tâm tư, nguyện vọng của các hộ nông dân.
   • Đề xuất các nhóm giải pháp khai thác thế mạnh nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế hộ trong giai đoạn tiếp theo.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Những vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến phát triển kinh tế nông hộ; trọng tâm là hiệu quả sản xuất kinh doanh của nhóm 60 hộ sản xuất giỏi trên địa bàn xã Động Đạt.
• Phạm vi không gian: Địa bàn xã Động Đạt, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên.
• Phạm vi thời gian: Số liệu thứ cấp thống kê giai đoạn 2011 – 2013; số liệu sơ cấp điều tra từ các hộ sản xuất giỏi năm 2013; thời gian thực hiện điều tra thực địa từ tháng 01/2014 đến tháng 05/2014.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và các khái niệm cơ bản

Khóa luận tổng hợp các quan điểm học thuật tiêu chuẩn về kinh tế nông hộ:

• Khái niệm hộ và hộ nông dân: Tiếp cận định nghĩa của Liên Hợp Quốc, Frank Ellis, A. Chayanov (Traianốp), Lê Đình Thắng (1993), Đào Thế Tuấn (1997), Nguyễn Sinh Cúc (2001). Hộ nông dân được xác định là đơn vị kinh tế cơ sở ở nông thôn, vừa là đơn vị sản xuất vừa là đơn vị tiêu dùng, sử dụng chủ yếu tư liệu sản xuất và lao động gia đình để tạo thu nhập.
• Kinh tế nông hộ: Theo Trần Văn Hà và Trần Công Quân (Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên), kinh tế nông hộ là hình thức tổ chức kinh tế cơ bản, tự chủ trong nông - lâm nghiệp, hình thành và tồn tại lâu dài dựa trên quyền sử dụng đất đai, lao động, tiền vốn của gia đình.
• Phân loại hộ nông dân: Phân loại theo mục tiêu hoạt động (hộ tự cấp tự túc, hộ sản xuất hàng hóa); theo tính chất ngành nghề (hộ thuần nông, hộ chuyên nông, hộ kiêm nông, hộ buôn bán/dịch vụ); theo mức thu nhập (hộ thuần nông, hộ có thu nhập chính ngoài nông nghiệp).
• Nhóm nhân tố ảnh hưởng: Hệ thống hóa 4 nhóm nhân tố tác động đến kinh tế hộ gồm: (1) Nhóm điều kiện tự nhiên (đất đai, vị trí, khí hậu, thủy văn); (2) Nhóm kinh tế và tổ chức quản lý (vốn, công cụ lao động, cơ sở hạ tầng, thị trường, trình độ văn hóa, liên kết sản xuất); (3) Nhóm khoa học - công nghệ (kỹ thuật canh tác, giống cây con mới); (4) Nhóm quản lý vĩ mô của Nhà nước (chính sách ruộng đất, thuế, tín dụng, trợ giá nông sản).
• Tiêu chí hộ sản xuất giỏi: Áp dụng theo Quy định số 18-QĐ/HNDTW ngày 12/01/2011 của Ban Chấp hành Trung ương Hội Nông dân Việt Nam. Do xã Động Đạt thuộc vùng núi, địa bàn được xếp vào Đối tượng III với tiêu chuẩn mức thu nhập bình quân sau khi trừ chi phí đạt từ 800.000 đồng/khẩu/tháng trở lên.

Phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu

• Phương pháp thu thập dữ liệu:
  • Dữ liệu thứ cấp: Báo cáo tổng kết kinh tế - xã hội, niên giám thống kê sử dụng đất giai đoạn 2011 – 2013 từ UBND xã Động Đạt, Phòng Nông nghiệp, Phòng Tài nguyên & Môi trường huyện Phú Lương, sách báo và tạp chí chuyên ngành.
  • Dữ liệu sơ cấp: Phương pháp quan sát thực địa kết hợp điều tra phỏng vấn trực tiếp chủ hộ thông qua bảng hỏi bán cấu trúc. Phiếu điều tra tập trung vào các nhóm biến số: nhân khẩu, lao động, đất đai, nguồn vốn vay, chi phí đầu tư (trồng trọt, chăn nuôi, ngành nghề khác) và doanh thu sản xuất kinh doanh năm 2013.
• Phương pháp chọn mẫu: Tiến hành điều tra toàn bộ (census) toàn bộ 60 hộ sản xuất giỏi trong danh sách thống kê được công nhận của UBND xã Động Đạt năm 2013 nhằm đảm bảo tính đại diện và phản ánh đầy đủ đặc điểm của nhóm đối tượng này.
• Phương pháp phân tích và xử lý số liệu:
  • Ứng dụng thống kê mô tả, phân tổ thống kê (theo hộ thuần nông và hộ kiêm ngành nghề dịch vụ), phương pháp so sánh đối chiếu và biểu đồ hóa. Toàn bộ cơ sở dữ liệu được số hóa và xử lý trên phần mềm Microsoft Excel.
• Hệ thống chỉ tiêu đánh giá hiệu quả kinh tế:
  • Giá trị sản xuất nông nghiệp ($GO$): Tổng giá trị bằng tiền của toàn bộ sản phẩm làm ra: $$GO = \sum_{i=1}^{n} Q_i \times P_i$$ (Trong đó $Q_i$ là sản lượng sản phẩm loại $i$, $P_i$ là đơn giá sản phẩm loại $i$).
  • Chi phí trung gian ($IC$): Toàn bộ chi phí vật chất và dịch vụ mua ngoài thường xuyên phát sinh trong chu kỳ sản xuất (giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, thủy nông, lãi vay...).
  • Giá trị gia tăng ($VA$): Chênh lệch giữa giá trị sản xuất và chi phí trung gian: $$VA = GO - IC$$
  • Thu nhập hỗn hợp ($MI$): Phần còn lại của giá trị gia tăng sau khi trừ thuế ($T$) và khấu hao tài sản cố định ($A$): $$MI = VA - T - A$$
  • Các chỉ tiêu phản ánh mức sống: Thu nhập bình quân/hộ/năm, Thu nhập bình quân/lao động/năm, Thu nhập bình quân/khẩu/tháng, cơ cấu chi tiêu sinh hoạt và khả năng tích lũy.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển kinh tế hộ nông dân

Chương 1 làm rõ vai trò của kinh tế hộ như một tế bào kinh tế bền vững, có khả năng tự thích ứng cao thông qua sự thống nhất giữa quyền sở hữu, quản lý và lợi ích phân phối của các thành viên gia đình.

Tác giả phân tích kinh nghiệm phát triển kinh tế hộ của quốc tế và các địa phương:

• Thái Lan: Phát triển mạng lưới giao thông đường bộ và thủy lợi phá thế cô lập vùng núi; đẩy mạnh chính sách tín dụng ưu đãi và mở rộng diện tích cao su, dầu cọ phục vụ chế biến xuất khẩu (dù còn đối mặt nguy cơ suy kiệt đất).
• Đài Loan: Áp dụng chính sách "ly nông bất ly hương", thực hiện cải cách ruộng đất giai đoạn 1951–1954 ("người cày có ruộng"), miễn thuế đối với giao dịch chuyển nhượng đất nông nghiệp giữa các nông dân ("nông mại nông") và chuyển giao giống cây trồng miễn phí.
• Trung Quốc và Indonesia: Phát triển mô hình doanh nghiệp nông nghiệp hương trấn; chính sách di dân đi kèm cấp đất ở (0,5 ha), đất canh tác (2 ha), nhà ở và trợ cấp lương thực năm đầu.
• Thực tiễn trong nước: Bài học từ Ngân hàng NN&PTNT Bắc Ninh trong mở rộng quy mô tín dụng cho hộ sản xuất; mô hình huyện Bắc Quang (Hà Giang) phát triển kinh tế hộ gắn với mạng lưới chợ đầu mối vệ tinh; định hướng quy hoạch phát triển nông nghiệp tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2011–2020.

Từ thực tiễn, tác giả tổng kết 3 xu hướng phát triển của kinh tế hộ: (1) Nhóm hộ không đủ tiêu dùng, nguy cơ tái nghèo hoặc chuyển thành lao động làm thuê; (2) Nhóm hộ vừa đủ tiêu dùng, cần trợ lực bên ngoài để chuyển sang sản xuất hàng hóa; (3) Nhóm hộ sản xuất hàng hóa có ưu thế về vốn, đất đai, kỹ thuật và khả năng tiếp cận thị trường.

Chương 2: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 trình bày chi tiết quy trình tổ chức nghiên cứu thực địa tại xã Động Đạt. Tác giả thiết lập 4 câu hỏi nghiên cứu làm kim chỉ nam, xác định phương pháp tiếp cận điều tra chọn mẫu đối với toàn bộ 60 hộ sản xuất giỏi trên địa bàn xã.

Chương này xây dựng hoàn chỉnh hệ thống bảng hỏi, phân định quy chuẩn tính toán các chỉ tiêu tài chính nông nghiệp ($GO, IC, VA, MI$) và chuẩn hóa tiêu chí phân loại hộ giỏi theo Quyết định 18-QĐ/HNDTW của Hội Nông dân Việt Nam.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 3 tập trung phân tích đặc điểm địa bàn xã Động Đạt và thực trạng kinh tế của nhóm 60 hộ sản xuất giỏi điều tra:

1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội xã Động Đạt

Xã Động Đạt có diện tích 3.988,71 ha, nằm bao quanh thị trấn Đu, được phân chia thành 3 vùng: Thành Đồng (11 xóm), Tân Chúa (6 xóm) và Hồng Lê (6 xóm). Trục Quốc lộ 3 chạy dọc xã dài 6 km tạo lợi thế kết nối giao thương. Đất đai chủ yếu là đất feralit đỏ vàng trên đá vôi, thích hợp phát triển cây chè, cây ăn quả, cây lâm nghiệp và hoa màu.

Hệ thống thủy văn dựa vào nguồn nước sông từ Chợ Mới (Bắc Kạn), 5 hồ chứa nước, 4 trạm bơm điện và 63,674 km kênh mương (đã kiên cố hóa 14,06 km).

Bảng 1: Hiện trạng sử dụng đất đai xã Động Đạt giai đoạn 2011 – 2013

Chỉ tiêu đất đai	Năm 2011 (ha)	Cơ cấu (%)	Năm 2012 (ha)	Cơ cấu (%)	Năm 2013 (ha)	Cơ cấu (%)
Tổng diện tích tự nhiên	3.988,71	100,00	3.988,71	100,00	3.988,71	100,00
I. Đất nông nghiệp	3.392,62	85,05	3.393,63	85,08	3.394,90	85,11
- Đất sản xuất nông nghiệp	1.494,16	37,46	1.493,94	37,45	1.494,02	37,46
+ Đất trồng cây hàng năm	762,98	19,13	762,83	19,12	762,98	19,13
+ Đất trồng cây lâu năm	731,18	18,33	731,11	18,33	731,04	18,33
- Đất lâm nghiệp	1.825,69	45,77	1.826,81	45,80	1.827,90	45,83
- Đất nuôi trồng thủy sản	72,77	1,82	72,88	1,83	72,98	1,83
II. Đất phi nông nghiệp	555,82	13,93	557,12	13,97	558,82	14,01
- Đất chuyên dùng	366,36	9,18	365,22	9,16	365,49	9,16
- Đất thổ cư	191,80	4,75	191,90	4,81	190,33	4,77
III. Đất chưa sử dụng	40,27	1,01	37,96	0,95	34,99	0,88

Bảng 2: Tình hình dân số, lao động và kinh tế chung xã Động Đạt (2011 – 2013)

Chỉ tiêu	Đơn vị	Năm 2011	Năm 2012	Năm 2013
Tổng số hộ	Hộ	2.600	2.607	2.612
- Hộ thuần nông	Hộ	2.017 (77%)	1.960 (74%)	1.948 (70%)
- Hộ phi nông nghiệp	Hộ	583 (23%)	647 (26%)	664 (30%)
Tổng nhân khẩu	Người	10.270	10.315	10.363
Tổng số lao động	Người	6.800	6.878	6.911
- Lao động nông nghiệp	Người	5.450 (73%)	5.325 (72%)	5.245 (71%)
- Lao động phi nông nghiệp	Người	1.350 (27%)	1.153 (28%)	1.666 (29%)
Nhân khẩu bình quân/hộ	Khẩu/hộ	3,95	3,96	3,97
Lao động bình quân/hộ	LĐ/hộ	2,62	2,64	2,65
Tổng giá trị sản xuất ($GO$)	Triệu đồng	111.892	131.500	144.xxx
- Trọng số ngành trồng trọt	%	71,83	73,20	72,80
- Trọng số ngành chăn nuôi	%	23,75	-	19,00
- Trọng số ngành dịch vụ	%	4,42	-	8,12
GTSX bình quân/hộ	Triệu đồng/hộ	43,04	50,44	55,33
GTSX bình quân/khẩu	Triệu đồng/người	10,89	12,75	13,95

2. Phân tích thực trạng 60 hộ sản xuất giỏi năm 2013

Khảo sát chi tiết 60 hộ sản xuất giỏi trên địa bàn xã cung cấp các dữ liệu đặc thù về nguồn lực và cơ cấu tổ chức:

Bảng 3: Đặc điểm nhân khẩu học và tính chất sản xuất của 60 hộ điều tra (2013)

Tiêu chí phân loại	Phân nhóm chỉ tiêu	Số lượng	Tỷ lệ cơ cấu (%)
Giới tính chủ hộ	Nam	51	85,00
	Nữ	9	15,00
Thành phần dân tộc	Dân tộc Kinh	39	65,00
	Dân tộc thiểu số khác	21	35,00
Trình độ văn hóa chủ hộ	Tiểu học (Cấp I)	12	20,00
	Trung học cơ sở (Cấp II)	19	31,67
	Trung học phổ thông (Cấp III)	22	36,67
	Sau phổ thông (Trung cấp/CĐ/ĐH)	7	11,66
Tính chất sản xuất kinh doanh	Hộ thuần nông	24	40,00
	Hộ kiêm ngành nghề dịch vụ	36	60,00

Kết quả chỉ ra rằng nhóm hộ kiêm ngành nghề và dịch vụ chiếm ưu thế (60%), phản ánh xu hướng đa dạng hóa nguồn thu nhập để đạt mức tích lũy cao hơn so với sản xuất thuần nông đơn thuần. Trình độ học vấn của các chủ hộ sản xuất giỏi tập trung ở cấp II và cấp III (tổng cộng chiếm 68,34%), tạo nền tảng thuận lợi trong việc tiếp thu và ứng dụng tiến bộ kỹ thuật thâm canh.

Chương 4: Các giải pháp nhằm phát triển kinh tế hộ trên địa bàn xã Động Đạt

Dựa trên mục tiêu phấn đấu đến năm 2015 nâng tỷ trọng lao động phi nông nghiệp của xã lên 37%, tác giả đề xuất hệ thống giải pháp phân theo nhóm đối tượng và nhóm nguồn lực:

• Giải pháp cho nhóm hộ thuần nông: Chuyển đổi linh hoạt diện tích đất trồng lúa kém hiệu quả sang thâm canh rau màu, chè đặc sản và cây ăn quả; nâng cao năng suất bằng các bộ giống kháng bệnh; quy hoạch chuồng trại chăn nuôi tập trung xa khu dân cư, chủ động phòng chống dịch bệnh và rét đậm vụ đông.
• Giải pháp cho nhóm hộ không thuần nông / kiêm dịch vụ: Khai thác tuyến Quốc lộ 3 để phát triển các loại hình dịch vụ vật tư nông nghiệp, sửa chữa máy móc, cơ khí nhỏ; mở rộng các dịch vụ phụ trợ du lịch gắn với di tích lịch sử Đền Đuổm; đầu tư sơ chế, chế biến lâm sản và nông sản tại chỗ.
• Các giải pháp nguồn lực tổng thể:
  • Đất đai: Tiếp tục dồn điền đổi thửa, tạo điều kiện tích tụ ruộng đất hợp lý; tận dụng triệt để quỹ đất trống đồi trọc vào trồng rừng kinh tế (keo, mỡ, xoan).
  • Vốn tín dụng: Tinh giản thủ tục vay vốn từ các ngân hàng thương mại và Ngân hàng Chính sách Xã hội, mở rộng hạn mức vay ưu đãi cho các hộ mở rộng quy mô sản xuất.
  • Chuyển giao khoa học kỹ thuật: Cán bộ khuyến nông bám sát cơ sở, hướng dẫn trực tiếp quy trình kỹ thuật bón phân cân đối, bảo vệ thực vật sinh học và quản lý kinh tế hộ.
  • Thị trường và liên kết: Xây dựng mô hình tổ hợp tác liên kết giữa các hộ sản xuất giỏi nhằm thống nhất giá cả đầu vào, tạo khối lượng nông sản hàng hóa lớn cung ứng cho các thị trường tiêu thụ tại thị trấn Đu và TP. Thái Nguyên.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả nghiên cứu chính

• Phản ánh đầy đủ bức tranh chuyển dịch kinh tế tại xã Động Đạt giai đoạn 2011–2013: Giá trị sản xuất toàn xã tăng từ 111,89 tỷ đồng lên 144.xxx tỷ đồng; tỷ trọng ngành dịch vụ tăng từ 4,42% lên 8,12%; đất nông nghiệp giữ vững ổn định ở mức 85,11% quỹ đất tự nhiên.
• Định lượng hóa các đặc trưng kinh tế của 60 hộ sản xuất giỏi: 85% chủ hộ là nam giới; 65% là người Kinh; 60% lựa chọn mô hình sản xuất kiêm ngành nghề dịch vụ; 48,33% chủ hộ có trình độ học vấn từ cấp III trở lên. Nhóm hộ kiêm dịch vụ thể hiện sự vượt trội về thu nhập và khả năng tích lũy vốn so với nhóm hộ thuần nông.

Giải pháp và đóng góp thực tiễn

• Hệ thống hóa các căn cứ lý luận và bài học kinh nghiệm quốc tế (Đài Loan, Thái Lan) có thể vận dụng vào thực tế địa phương miền núi.
• Cung cấp nguồn dữ liệu thực chứng cho Đảng bộ, UBND xã Động Đạt và Hội Nông dân trong công tác hoạch định chính sách khuyến nông, điều chỉnh cơ cấu cây trồng - vật nuôi và triển khai phong trào hộ nông dân thi đua sản xuất kinh doanh giỏi giai đoạn 2011–2016 theo chuẩn Quyết định 18-QĐ/HNDTW.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

• Khóa luận giới hạn phạm vi khảo sát sơ cấp trên quy mô 60 hộ sản xuất giỏi tại một địa bàn cấp xã (xã Động Đạt, huyện Phú Lương) trong năm 2013.
• Chưa thực hiện khảo sát đối chứng song song với nhóm hộ nông dân có mức thu nhập trung bình hoặc hộ nghèo trên cùng địa bàn để làm rõ khoảng cách chênh lệch về hiệu quả sử dụng các yếu tố đầu vào (đất đai, vốn, lao động).
• Phân tích định lượng chủ yếu dừng lại ở cấp độ thống kê mô tả, phân tổ và so sánh tỷ lệ trên Microsoft Excel; chưa áp dụng các mô hình kinh tế lượng (hồi quy đa biến, hàm sản xuất Cobb-Douglas) để kiểm định mức độ đóng góp của từng yếu tố tới thu nhập hộ.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng quy mô điều tra sang các xã lân cận trong huyện Phú Lương để so sánh hiệu quả kinh tế hộ giữa các tiểu vùng sinh thái khác nhau.
• Đi sâu nghiên cứu chuỗi giá trị và kênh tiêu thụ các sản phẩm nông sản chủ lực (như cây chè, gỗ rừng trồng) của các hộ sản xuất giỏi ra thị trường ngoài tỉnh.
• Xây dựng mô hình định lượng phân tích tác động của việc tiếp cận nguồn vốn tín dụng chính sách và trình độ học vấn của chủ hộ đến năng suất các yếu tố tổng hợp (TFP) trong kinh tế hộ nông dân miền núi.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng:
  • Sinh viên, học viên chuyên ngành Kinh tế nông nghiệp, Kinh tế phát triển, Quản lý đất đai và Phát triển nông thôn làm tài liệu tham khảo về phương pháp luận và cấu trúc một đề tài nghiên cứu kinh tế hộ cấp cơ sở.
  • Cán bộ Hội Nông dân, cán bộ quản lý kinh tế cấp xã, huyện trong việc xây dựng tiêu chuẩn, đánh giá và nhân rộng các mô hình kinh tế nông hộ điển hình.
• Nội dung có giá trị tham khảo nổi bật:
  • Quy trình vận dụng Quyết định số 18-QĐ/HNDTW ngày 12/01/2011 vào phân loại và chọn mẫu điều tra thực tế tại địa bàn miền núi.
  • Phương pháp xây dựng hệ thống chỉ tiêu và công thức xác định các biến số kinh tế nông nghiệp cốt lõi ($GO, IC, VA, MI$) trong điều kiện thu thập số liệu phân tán tại nông thôn.
  • Bộ số liệu hiện trạng chi tiết về đất đai, dân số, cơ cấu ngành kinh tế của xã Động Đạt giai đoạn 2011 – 2013.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận sử dụng tiêu chuẩn nào để xác định một hộ là hộ sản xuất giỏi tại địa bàn nghiên cứu?

Tác giả căn cứ theo Quy định số 18-QĐ/HNDTW ngày 12/01/2011 của Ban Chấp hành Trung ương Hội Nông dân Việt Nam. Do xã Động Đạt thuộc khu vực miền núi (Đối tượng III), tiêu chuẩn quy định hộ phải có mức thu nhập (sau khi đã trừ toàn bộ chi phí sản xuất) đạt từ 800.000 đồng/khẩu/tháng trở lên.

2. Tỷ lệ phân bố giữa hộ thuần nông và hộ kiêm dịch vụ trong mẫu 60 hộ điều tra năm 2013 là bao nhiêu?

Trong tổng số 60 hộ sản xuất giỏi được điều tra:

• Hộ thuần nông có 24 hộ, chiếm tỷ lệ 40,0%.
• Hộ kiêm ngành nghề và dịch vụ có 36 hộ, chiếm tỷ lệ 60,0%.

3. Cơ cấu sử dụng đất đai của xã Động Đạt giai đoạn 2011–2013 có đặc điểm gì nổi bật?

Tổng diện tích tự nhiên của xã là 3.988,71 ha. Trong đó:

• Đất nông nghiệp chiếm tỷ trọng chi phối lớn nhất (85,11% năm 2013, tương đương 3.394,90 ha), với ưu thế vượt trội thuộc về đất lâm nghiệp (1.827,9 ha, chiếm 45,83%).
• Đất phi nông nghiệp tăng nhẹ qua các năm, đạt 558,82 ha (14,01%) vào năm 2013.
• Đất chưa sử dụng giảm dần từ 40,27 ha (2011) xuống còn 34,99 ha (0,88% năm 2013).

4. Cơ cấu kinh tế chung của xã Động Đạt giai đoạn 2011–2013 chuyển dịch theo hướng nào?

Tổng giá trị sản xuất toàn xã tăng trưởng từ 111.892 triệu đồng (2011) lên 131.500 triệu đồng (2012) và đạt 144.xxx triệu đồng (2013). Trong cơ cấu giá trị sản xuất:

• Ngành trồng trọt giữ vai trò trụ cột, chiếm tỷ trọng 71,83% – 72,80%.
• Ngành chăn nuôi có xu hướng giảm tỷ trọng từ 23,75% (2011) xuống còn 19,00% (2013).
• Ngành công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp - dịch vụ tăng nhanh từ 4,42% (2011) lên 8,12% (2013).

5. Trình độ học vấn của các chủ hộ sản xuất giỏi được phân bổ ra sao?

Trong số 60 chủ hộ điều tra:

• Trình độ Cấp I (Tiểu học): 12 người (20,0%).
• Trình độ Cấp II (THCS): 19 người (31,67%).
• Trình độ Cấp III (THPT): 22 người (36,67%).
• Trình độ Trên cấp III: 7 người (11,66%).

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Nguyễn Quỳnh Trang đã giải quyết trọn vẹn các mục tiêu nghiên cứu đặt ra về việc đánh giá hiệu quả kinh tế của 60 hộ sản xuất giỏi trên địa bàn xã Động Đạt, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên năm 2013. Dựa trên việc tổng hợp cơ sở lý thuyết, bài học thực tiễn và phương pháp tính toán hệ thống chỉ tiêu kinh tế ($GO, IC, VA, MI$), đề tài đã phản ánh bức tranh thực tế về nguồn lực đất đai, lao động, vốn và phân loại sản xuất của nông hộ miền núi. Các giải pháp đề xuất phân định rõ ràng giữa nhóm hộ thuần nông và nhóm hộ kiêm ngành nghề dịch vụ, bám sát định hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế của địa phương đến năm 2015. Công trình là tài liệu học thuật có giá trị tham khảo thiết thực cho công tác nghiên cứu kinh tế nông nghiệp và quản lý phát triển nông thôn cấp cơ sở.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Cơ sở lý luận của đề tài 1. Một số khái niệm về hộ, hộ nông dân và kinh tế nông hộ Khái niệm hộ Hộ đã có từ lâu đời, cho đến nay nó vẫn tồn tại và phát triển. Trải qua mỗi thời kỳ kinh tế khác nhau, hộ và kinh tế hộ được biểu hiện dưới nhiều hình thức khác nhau song vẫn có bản chất chung đó là “Sự hoạt động sản xuất kinh doanh của các thành viên trong gia đình cố gắng làm sao tạo ra nhiều của cải vật chất để nuôi sống và tăng thêm tích luỹ cho gia đình và xã hội”.

Qua nghiên cứu cho thấy, có nhiều quan niệm của các nhà khoa học về hộ: - Theo từ điển chuyên ngành kinh tế và từ điển ngôn ngữ “Hộ là tất cả những người cùng sống chung trong một mái nhà. Nhóm người đó bao gồm những người cùng chung huyết tộc và những người làm công”. - Theo Liên hợp quốc “Hộ là những người cùng sống chung dưới một mái nhà, cùng ăn chung và có chung một ngân quỹ”. Đây mới chủ yếu nêu lên những khía cạnh về khái niệm hộ tiêu biểu nhất, mạnh khía cạnh này hay khía cạnh khác hoặc tổng hợp khái quát chung nhưng vẫn còn có chỗ chưa đồng nhất.

Tuy nhiên từ các quan niệm trên cho thấy hộ được hiểu như sau: - Trước hết, hộ là một tập hợp chủ yếu và phổ biến của những thành viên có chung huyết thống, tuy vậy cũng có cá biệt trường hợp thành viên của hộ không phải cùng chung huyết thống (con nuôi, người tình nguyện và được sự đồng ý của các thành viên trong hộ công nhận cùng chung hoạt động kinh tế lâu dài. - Hộ nhất thiết là một đơn vị kinh tế (chủ thể kinh tế), có nguồn lao 6 động và phân công lao động chung; có vốn và chương trình, kế hoạch sản xuất kinh doanh chung, là đơn vị vừa sản xuất vừa tiêu dùng, có ngân quỹ chung và được phân phối lợi ích theo thoả thuận có tính chất gia đình. Hộ không phải là một thành phần kinh tế đồng nhất, mà hộ có thể thuộc thành phần kinh tế cá thể, tư nhân, tập thể, Nhà nước. - Hộ không đồng nhất với gia đình mặc dầu cùng chung huyết thống bởi vì hộ là một đơn vị kinh tế riêng, còn gia đình có thể không phải là một đơn vị kinh tế (ví dụ gia đình nhiều thế hệ cùng chung huyết thống, cùng chung một mái nhà nhưng nguồn sinh sống và ngân quỹ lại độc lập với nhau.

Khái niệm hộ nông dân Về hộ nông dân, tác giả Frank Ellis định nghĩa “Hộ nông dân là các hộ gia đình làm nông nghiệp, tự kiếm kế sinh nhai trên những mảnh đất của mình, sử dụng chủ yếu sức lao động của gia đình để sản xuất, thường nằm trong hệ thống kinh tế lớn hơn, nhưng chủ yếu đặc trưng bởi sự tham gia cục bộ vào các thị trường và có xu hướng hoạt động với mức độ không hoàn hảo cao” Nhà khoa học Traianốp cho rằng “Hộ nông dân là đơn vị sản xuất rất ổn định" và ông coi "hộ nông dân là đơn vị tuyệt vời để tăng trưởng và phát triển nông nghiệp” Luận điểm trên của ông đã được áp dụng rộng rãi trong chính sách nông nghiệp tại nhiều nước trên thế giới, kể cả các nước phát triển. Ở nước ta, có nhiều tác giả đề cập đến khái niệm hộ nông dân. Theo nhà khoa học Lê Đình Thắng (năm 1993) [7] cho rằng: “Nông hộ là tế bào kinh tế xã hội, là hình thức kinh tế cơ sở trong nông nghiệp và nông thôn”. Đào Thế Tuấn (1997) [8] cho rằng: “Hộ nông dân là những hộ chủ yếu hoạt động nông nghiệp theo nghĩa rộng, bao gồm cả nghề rừng, nghề cá và hoạt động phi nông nghiệp ở nông thôn”.

Còn theo nhà khoa học Nguyễn Sinh Cúc 7 (2001)[4], trong phân tích điều tra nông thôn năm 2000 cho rằng: “Hộ nông nghiệp là những hộ có toàn bộ hoặc 50% số lao động thường xuyên tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp các hoạt động trồng trọt, chăn nuôi, dịch vụ nông nghiệp (làm đất, thuỷ nông, giống cây trồng, bảo vệ thực vật,.) và thông thường nguồn sống chính của hộ dựa vào nông nghiệp". Nghiên cứu những khái niệm trên đây về hộ nông dân của các tác giả và theo nhận thức cá nhân, tôi cho rằng: - Hộ nông dân là những hộ sống ở nông thôn, có ngành nghề sản xuất chính là nông nghiệp, nguồn thu nhập và sinh sống chủ yếu bằng nghề nông. Ngoài hoạt động nông nghiệp, hộ nông dân còn tham gia các hoạt động phi nông nghiệp (như tiểu thủ công nghiệp, thương mại, dịch vụ.) ở các mức độ khác nhau. - Hộ nông dân là một đơn vị kinh tế cơ sở, vừa là một đơn vị sản xuất vừa là một đơn vị tiêu dùng.

Như vậy, hộ nông dân không thể là một đơn vị kinh tế độc lập tuyệt đối và toàn năng, mà còn phải phụ thuộc vào các hệ thống kinh tế lớn hơn của nền kinh tế quốc dân. Khi trình độ phát triển lên mức cao của công nghiệp hoá, hiện đại hoá, thị trường, xã hội càng mở rộng và đi vào chiều sâu, thì các hộ nông dân càng phụ thuộc nhiều hơn vào các hệ thống kinh tế rộng lớn không chỉ trong phạm vi một vùng, một nước. Điều này càng có ý nghĩa đối với các hộ nông dân nước ta trong tình hình hiện nay. Khái niệm kinh tế hộ Theo giáo sư Trần Văn Hà thì: “Kinh tế nông hộ là đơn vị khai thác kinh doanh nông nghiệp của những người cùng sống chung một mái nhà.

Người chủ sản xuất là trưởng gia, là chủ hộ cùng những người thân nhân sử dụng tổng hợp những yếu tố lao động, đất, vốn, phương tiện sản xuất tác động vào môi trường sinh thái để làm ra sản phẩm nhằm thỏa mãn nhu cầu về đời sống vật chất của gia đình và cộng đồng xã hội”. 8 Theo “Bài giảng kinh tế lâm nghiệp” của thầy Trần Công Quân (Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên) [6] thì: “Kinh tế hộ nông dân là một hình thức kinh tế cơ bản và tự chủ trong nông - lâm nghiệp được hình thành và tồn tại trên cơ sở sử dụng đất đai, sức lao động, tiền vốn… của gia đình mình là chính”. Tóm lại, có thể thấy kinh tế nông hộ là một hình thức cơ bản và tự chủ trong nông nghiệp. Nó được hình thành và phát triển một cách khách quan, lâu dài, dựa trên sự tự hữu các yếu tố sản xuất, là loại hình kinh tế có hiệu quả, phù hợp với sản xuất nông nghiệp, thích ứng, tồn tại và phát triển trong mọi chế độ kinh tế xã hội.

Vai trò của kinh tế hộ Kinh tế hộ đã có từ lâu đời cho đến nay nó vẫn tồn tại và phát triển. Trải qua mỗi thời kỳ lịch sử khác nhau thì kinh tế hộ biểu hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, càng ngày nó càng khẳng định được tầm quan trọng và vai trò của nó trong nền kinh tế quốc dân. Kinh tế hộ là tế bào của xã hội, sự phát triển của nó trước tiên giúp nâng cao đời sống của người dân và góp phần thúc đẩy sự phát triển của đất nước. Kinh tế hộ đóng vai trò quan trọng trong việc góp phần đổi mới công nghệ sản xuất.

Hộ là nơi tích lũy kinh nghiệm sản xuất truyền thống cũng là nơi áp dụng công nghệ mới vào sản xuất. Khi chuyển sang sản xuất hàng hóa, xuất hiện cạnh tranh thị trường, hộ buộc phải đổi mới công nghệ nhằm tạo ra sản phẩm có chất lượng tốt hơn với giá rẻ hơn. Việc đổi mới công nghệ trước hết phải nhằm khai thác tốt kinh nghiệm truyền thống từ lâu đời. Đặc trưng của kinh tế hộ nông dân Kinh tế hộ nông dân mặc dù có những bước đi thăng trầm song thực tế hộ nông dân và kinh tế hộ vẫn tồn tại bền vững, thúc đẩy xã hội phát triển.

9 Các thành viên trong hộ được gắn bó chặt chẽ với nhau bởi quan hệ huyết thống, quan hệ hôn nhân. Hơn nữa sống trong điều kiện tình làng nghĩa xóm chịu ảnh hưởng của phong tục tập quán nối tiếp từ thế hệ này sang thế hệ khác. Về mặt kinh tế: Các thành viên trong nông hộ được gắn bó với nhau dựa trên những quan hệ thật sự bình đẳng đó là quan hệ sở hữu về tài sản, quan hệ phân phối các nguồn thu nhập và chi tiêu. Đó chính là những lợi ích về kinh tế cho nên trong gia đình mọi người gắn bó và cảm thông với nhau.

Về quản lý phân công lao động: Trong nông hộ việc quản lý và phân công lao động khác hẳn với các ngành nghề khác là người quản lý cũng là người trực tiếp lao động. Do đó việc phân công lao động hết sức thuận lợi, hợp lý vì mọi người hiểu nhau về năng lực và trình độ. Hơn nữa vì mục đích của mỗi thành viên trong nông hộ cũng thống nhất là làm thế nào để gia đình giàu có, động lực đó cũng thúc đẩy mọi người làm hết mình và có tính tự giác cao, điều mà không có hình thức kinh doanh nào có được. Về tài sản và tư liệu sản xuất: Các thành viên trong hộ đều bình đẳng sử dụng mọi tài sản phục vụ cho sản xuất và đời sống của gia đình, mọi người đều hiểu rõ tính chất giá trị của tài sản cho nên họ đều có ý thức sử dụng và bảo quản cao nhất.

Bởi vì chúng cũng là những yếu tố kinh tế của gia đình. Phân loại hộ nông dân - Căn cứ vào mục tiêu và cơ chế hoạt động gồm có: + Hộ nông dân hoàn toàn tự cấp không có phản ứng với thị trường. Loại hộ này có mục tiêu là tối đa hoá lợi ích, đó là việc sản xuất các sản phẩm cần thiết để tiêu dùng trong gia đình. Để có đủ sản phẩm, lao động trong nông hộ phải hoạt động cật lực và đó cũng được coi như một lợi ích, để có thể tự cấp tự túc cho sinh hoạt, sự hoạt động của họ phụ thuộc vào: 10 Khả năng mở rộng diện tích đất đai.

Có thị trường lao động để họ mua nhằm lấy lãi. Có thị trường lao động để họ bán sức lao động để có thu nhập. Có thị trường sản phẩm để trao đổi nhằm đáp ứng nhu cầu của mình. + Hộ nông dân sản xuất hàng hoá chủ yếu: loại hộ này có mục tiêu là tối đa hoá lợi nhuận được biểu hiện rõ rệt và họ có phản ứng gay gắt với thị trường vốn, ruộng đất, lao động.