Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Cơ sở lý luận của đề tài 1. Một số lý luận cơ bản về cây thuốc lá Cây thuốc lá có tên khoa học là: Nicotinana.sp thuộc ngành hạt kín Angiosper, lớp 2 lá mầm Dicotylndones, phân lớp Asteridae, bộ hoa mõm sói Scophulariales, họ cà Solanaceae, chi Nicotiana. Trong chi Nicotiana có 50 - 70 loài, đa số là dạng cỏ, một số thân đứng, hầu hết là các dạng dại phụ.
Căn cứ vào hình thái, màu sắc của hoa người ta phân chia thành 4 loại chính: - Loài Nicotiana tabacum L: có hoa màu hồng hay đỏ tươi. Đây là loài phổ biến nhất chiếm 90% diện tích thuốc lá trên thế giới. - Loài Nicotiana rustica L: có hoa màu vàng, chiếm 10% diện tích thuốc lá trên thế giới. - Loài Nicotiana petunioide L: có hoa màu trắng, phớt hồng hay tím.
Thường chỉ có trong vườn thực vật phục vụ nguồn dự trữ gen cho lai tạo, ít được dùng trong sản xuất. - Loài Nicotiana polidiede L: có hoa màu trắng. Loài này cũng được ít dùng trong sản xuất, chủ yếu chỉ có trong vườn thực vật học của một số quốc gia [4]. * Giá trị của cây thuốc lá Thuốc lá (Nicotiana tabacum L) là cây công nghiệp ngắn ngày có tầm quan trọng bấc nhất về kinh tế trên thị trường thế giới, không chỉ đối với trên 33 triệu dân của trên 120 quốc gia, mà còn cho cả toàn bộ nền công nghiệp, từ các nhà máy chế biến cuốn điếu, sản xuất phụ gia, phụ liệu, đến cả hệ thống phân phối tiêu thụ, thậm chí đến cả một phần ngành sản xuất của vật tư nông nghiệp phục vụ cho cây thuốc lá như phân bón, thuốc bảo vệ thực vật.
Trồng thuốc lá có hiệu quả cao hơn nhiều so với các loại cây trồng khác (1000- 1200 USD/ tấn lá 5 khô) [4]. Các hãng sản xuất thuốc lá của các nước tư bản đều nhận được nguồn lợi nhuận khổng lồ từ cây thuốc lá. Ở nước ta cây thuốc lá cũng mang lại giá trị kinh tế cao, sử dụng hiệu quả đất đai, góp phần tạo công ăn việc làm, tận dụng được nguồn lao động của địa phương, tăng thu nhập cho người lao động. Lợi nhuận cao từ sản xuất thuốc lá đã có sự quan tâm của nhiều cấp chính quyền trong cả nước, tại một số tỉnh miền núi phía bắc như: Cao Bằng, Lạng Sơn.
Cây thuốc lá đã nằm trong cơ cấu cây trồng truyền thống thực sự mang lại hiệu quả kinh tế cao. Tại An Giang, nhờ vào cây thuốc lá nên giải quyết được khoảng 200 lao động với thu nhập trung bình từ 30. Năm 2010, Tổng công ty thuốc lá Việt Nam đạt kim ngạch xuất khẩu trên 175 triệu USD, tăng 17% so với 2009, xuất siêu gần 54 triệu USD, nộp ngân sách vượt mốc 5.000 tỷ đồng tăng 6% so với năm 2009 [15]. Đời sống việc làm và thu nhập của người lao động được đảm bảo, ổn định.
Trong thuốc lá có thể chiết suất một số chất hóa học có thể được sử dụng làm thuốc bảo vệ thực vật [14]. Trong y học người ta chiết suất từ thuốc lá chất Hemoglobin được sử dụng làm thuốc chữa bệnh [15]. Đối với ngành công nghệ sinh học, cây thuốc lá được sử dụng như thực vật mô hình cho những nghiên cứu cơ bản cũng như ứng dụng nhờ khả năng dễ dàng tiến hành, nuôi cấy in vitro và chuyển gen [9]. * Đặc điểm kinh tế - kỹ thuật của sản xuất cây thuốc lá Cây thuốc lá có đặc điểm từ sản xuất đến chế biến đòi hỏi phải có kỹ thuật khá cao từ khâu trồng, chăm sóc, thu hoạch đến chế biến thành phẩm.
Để tạo ra được những sản phẩm hàng hóa có sức cạnh tranh cao, thu hút khách hàng và các nhà đầu tư sản xuất trong và ngoài nước. Nếu coi cây thuốc lá là cây trồng mũi nhọn thì cần phải thực hiện theo hướng chuyên 6 môn hóa để nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm góp phần tăng thu nhập cải thiện đời sống người dân. Các nhân tố ảnh hưởng đến sản xuất cây thuốc lá: a. Nhóm nhân tố về điều kiện tự nhiên + Điều kiện đất đai Đất đai là tư liệu sản xuất chủ yếu, đặc biệt đối với cây thuốc lá, nó là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến sản lượng, chất lượng thuốc lá nguyên liệu.
Cây thuốc lá phát triển tốt trên loại đất tơi xốp, thoát nước tốt, loại đất cát pha, đất thịt nhẹ đến thịt nhẹ trung bình. Độ màu mỡ không cao, có thể nghèo các chất dinh dưỡng, tỷ lệ mùn trong đất < 2%. Độ chua của đất là chỉ tiêu quyết định đời sống cây thuốc lá, độ chua thích hợp nhất đối với cây thuốc lá là pH = 5,5 -6 [6]. Để trồng thuốc lá có hiệu quả cao, ở những chân ruộng trồng thuốc lá, không được trồng luân canh với những cây họ cà.
Hiện nay, ở nước ta nên trồng luân canh cây thuốc lá sau lúa nước là thích hợp nhất [6]. + Điều kiện khí hậu Cây thuốc lá là cây có khả năng chịu hạn tốt, thích hợp với nhiều kiểu khí hậu, đặc biệt thích hợp với khí hậu của các tỉnh miền núi phía bắc, vùng Tây Nguyên, các tỉnh Nam Bộ. Cây thuốc lá nhạy cảm với nhiệt độ, độ ẩm không khí và của đất, loại đất trồng. Điều kiện thích hợp cho cây sinh trưởng là 20°C đến 30°C, độ ẩm không khí từ 80 đến 85% đất không chứa quá nhiều nitơ.
Chính vì vậy, phải dựa vào điều kiện khí hậu từng vùng mà có thời vụ gieo trồng thích hợp. Nhóm nhân tố kỹ thuật - Giống thuốc lá: Là yếu tố quan trọng ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất, chất lượng thuốc lá nên cần được hết sức coi trọng. Ở Việt Nam, đơn vị đi đầu trong nghiên cứu chọn tạo giống thuốc lá là Công ty TNHH một thành viên Viện kinh tế kỹ thuật thuốc lá đã phát triển sản xuất đại trà các giống 7 thuốc lá K326, C9-1, K176 đồng thời sản xuất thử nghiệm thành công một số giống lai như VTL1H, VTL5H tại vùng núi phía Bắc hay khảo nghiệm một số giống như RGH04, PVH09, PVH51 trên khu vực đất cát ở Gia Lai [4]. - Mật độ trồng: Đất tốt trồng thưa (22.000 cây/ha) khoảng cách trồng 0,5 m cây, đất xấu trồng dầy (27.000 cây/ha) khoảng cách trồng 0,4 m cây, hàng cách hàng 0,8m [10].
- Cách trồng: Cây giống nhổ lên phải ngắt bỏ các lá vàng, lá nhiễm bệnh để nơi mát và trồng xong trong ngày. Trồng bằng cách cuốc lỗ, dùng cây chọc lỗ hoặc cấy bằng tay. Trồng sâu 4 - 5cm, dùng tay bóp nhẹ. - Sau 5 - 7 ngày trồng dặm những cây chết.
Làm cỏ, bón phân, vun gốc: - Bón phân: Bón phân là một biện pháp kỹ thuật quan trọng nhằm tăng sự sinh trưởng và phát triển của cây thuốc lá, tăng năng suất, chất lượng thuốc lá. Chính vì vậy, để đảm bảo cho cây thuốc lá sinh trưởng tốt và cho năng suất cao, chất lượng tốt thì bón phân là một biện pháp không thể thiếu được. Lượng phân cần bón trung bình cho 1ha: Nitrat amôn 200kg + Kaly sulfat 400 kg + lân 400kg Chia làm 2-3 lần bón tuỳ thuộc tính chất đất, chất lượng làm đất (có hướng dẫn của cán bộ kỷ thuật). - Làm cỏ, vun gốc: Từ 2-3 lần kết hợp với bón phân, lần 1 xới nhẹ, vun thấp, lần 2,3 xới mạnh vun càng cao càng tốt nhưng không lấp lá.
Để đất khô 2 - 3 ngày cho cỏ chết trước khi tưới nước. - Tưới và tiêu nước: Không thể có năng suất cao, chất lượng tốt nếu cây thuốc lá bị thiếu nước hoặc dư nước (ngập úng 1 - 2 ngày cây héo rủ, chết). Số lần tưới và lượng nước tưới tuỳ thuộc độ ẩm đất và thời tiết. Kể từ sau trồng đến 10 ngày ẩm độ đất thích hợp 80 - 90%, từ 10 - 40 ngày ẩm độ đất 60 - 65% (giữ cho hơi thiếu ẩm để tạo hệ thống rể phát triển và xuống sâu), từ 40 - 60 ngày là thời gian thân lá phát triển mạnh cần nhiều nước độ ẩm đất thích hợp 80 - 8 85%, từ sau 60 ngày giữ ẩm độ đất từ 65 - 70%.
Sau mỗi lần bón phân, bẻ thuốc nếu đất khô phải tưới nước ngay. Khi tưới nước theo rãnh chỉ để nước ngập từ 1/2 đến 3/4 luống, không để nước tràn lên mặt luống. Phòng trừ sâu bệnh: - Khi sâu bệnh xuất hiện cây đã bị ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng, việc xử lý càng tốn kém và ít hiệu quả khi cây càng lớn.Vì vậy việc phun thuốc đúng lúc là biện pháp hữu hiệu, kinh tế, an toàn nhất để phòng trừ sâu bệnh [4]. Nhóm nhân tố về kinh tế + Thị trường - Thị trường là yếu tố quan trọng và có tính quyết định đến sự tồn tại của cơ sở sản xuất thuốc lá, của các đơn vị sản xuất trong nền kinh tế thị trường: Mỗi nhà sản xuất, mỗi cơ sở sản xuất kinh doanh và mỗi cá nhân đều phải trả lời 3 câu hỏi của kinh tế học đó là: Sản xuất cái gì, sản xuất như thế nào và sản xuất cho ai.
Câu hỏi sản xuất cái gì được đặt lên hàng đầu, mang tính định hướng. Để trả lời được câu hỏi này người sản xuất phải tìm kiếm thị trường, tức là xác định nhu cầu có khả năng thanh toán của thị trường đối với hàng hoá mà họ sẽ sản xuất ra. Thị trường đóng vai trò là khâu trung gian nối giữa sản xuất và tiêu dùng. Trong sản xuất thuốc lá nguyên liệu, người dân tìm kiếm thị trường là các nhà máy sản xuất thuốc lá điếu, hoặc các công ty thu mua thuốc lá nguyên liệu phục vụ cho xuất khẩu.
- Khi tìm kiếm được thị trường, người sản xuất phải lựa chọn phương thức tổ chức sản xuất như thế nào cho phù hợp, sao cho lợi nhuận thu được là tối đa. Còn việc giải quyết vấn đề sản xuất cho ai, đòi hỏi phải nghiên cứu kỹ được thị trường, xác định rõ được khách hàng, giá cả và phương thức tiêu thụ. Muốn vậy phải xem xét quy luật cung cầu trên thị trường. 9 + Giá cả - Đối với người sản xuất nông nghiệp nói chung, của người trồng thuốc lá nói riêng thì sự quan tâm hàng đầu là giá cả trên thị trường; giá cả không ổn định ảnh hưởng tới tâm lý người trồng thuốc lá.
- Có thể nói sự biến động của thị trường ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống của người sản xuất. Do đó việc ổn định giá cả, mở rộng thị trường tiêu thụ là hết sức cần thiết cho sự phát triển lâu dài của ngành thuốc lá. Một số vấn đề cơ bản về kinh tế 1.