CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG GIAO VẬN TRONG THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ 1.1 Tổng quan về dịch vụ logistics trong thương mại điện tử 1.1 Khái niệm về thương mại điện tử và e-logistics Căn cứ tại khoản 1 Điều 3 Nghị định 52/2013/NĐ-CP về khái niệm hoạt động thương mại điện tử (TMĐT) như sau: “Hoạt động thương mại điện tử là việc tiến hành một phần hoặc toàn bộ quy trình của hoạt động thương mại bằng phương tiện điện tử có kết nối với mạng Internet, mạng viễn thông di động hoặc các mạng mở khác.” Với cách hiểu tương tự, Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) và Tổ chức hợp tác kinh tế Châu Á Thái Bình Dương đã đưa ra định nghĩa của mình về TMĐT như sau: Theo Tổ chức Thương mại thế giới (WTO), “Thương mại điện tử bao gồm việc sản xuất, quảng cáo, bán hàng và phân phối sản phẩm được mua bán và thanh toán trên mạng Internet, nhưng được giao nhận một cách hữu hình, cả các sản phẩm giao nhận cũng như thông tin số hóa thông qua mạng Internet.” Theo Ủy ban Thương mại điện tử của Tổ chức hợp tác kinh tế châu Á – Thái Bình Dương (APEC), “Thương mại điện tử là công việc kinh doanh được tiến hành thông qua truyền thông số liệu và công nghệ tin học kỹ thuật số.” Tóm lại, ta có thể hiểu thương mại điện tử là việc sử dụng các phương tiện điện tử để mua và bán. Tùy theo chủ thể mua và bán sẽ hình thành nên các mối quan hệ như B2B (doanh nghiệp với doanh nghiệp), B2C (doanh nghiệp với người tiêu dùng), C2C (người tiêu dùng với người tiêu dùng). Mô hình B2B đầu tiên thường gặp nhất là các sàn giao dịch thương mại điện tử lớn như Lazada, Tiki, Shopee, Alibaba… Các doanh nghiệp, tổ chức có thể thực hiện toàn bộ hoặc một phần quy trình mua bán hàng hóa, dịch vụ thông qua các website đó bằng cách đăng ký thông tin và gửi thông tin hàng hóa cho khách hàng.com là một trang web bán hàng theo mô hình B2C, tại đó doanh nghiệp VinCommerce bán hàng trực tiếp cho người tiêu dùng với hàng trăm mặt hàng khác nhau như một siêu thị. Ngoài ra, các trang web dùng để đặt phòng hoặc vé máy bay cũng được xem là B2C.
Trang web điển hình của hình thức C2C là ebay.com bởi ở đó bất kỳ ai cũng có thể là người bán và người mua. Người dùng ở trang web này có thể rao bán các món đồ của mình ở mức giá mong muốn và đấu giá để có giá cao nhất cho những ai muốn sở hữu món hàng đó. Các sản phẩm hữu hình sau khi được giao dịch qua mạng đều cần được chuyển từ người bán đến người mua, trừ hàng hóa là các sản phẩm số như phần mềm, phim, sách điện tử… Đây chính là lúc phải sử dụng đến dịch vụ logistics để đảm bảo hàng được giao đến đúng người mua với thời gian nhanh nhất và chi phí thấp nhất. Đặc điểm của giao dịch qua mạng là người bán và mua không gặp mặt, có ít thông tin về nhau.
Do đó, lòng tin là điều quan trọng nhất để giao dịch thành công, và logistics hiệu quả chính là yếu tố quyết định góp phần tạo nên lòng tin ấy. Theo Hội đồng quản trị Logistics của Mỹ (The Council of Logistics Management): “Logistics là quá trình lập kế hoạch, tổ chức thực hiện và kiểm soát quá trình lưu chuyển, dự trữ hàng hóa, dịch vụ và những thông tin liên quan từ điểm xuất phát đầu tiên đến nơi tiêu thụ cuối cùng sao cho hiệu quả và phù hợp với yêu cầu của khách hàng.” E-logistics, về căn bản, cũng là logistics, nhưng sự luân chuyển của dòng thông tin giữa các mắt xích – từ nhà cung cấp đầu tiên đến người tiêu dùng cuối cùng – được thực hiện thông qua môi trường Internet. E-logistics trong thương mại điện tử B2C (Business to Customer) là toàn bộ các hoạt động nhằm hỗ trợ việc di chuyển hàng hóa từ nơi cung ứng đến nơi tiêu dùng qua các giao dịch mua bán điện tử. Ngoài ra, theo sách “Hỏi đáp về logistics”, ông Đoàn Thanh Hải cho rằng “e-logistics là thuật ngữ để chỉ việc ứng dụng công nghệ thông tin vào hoạt động logistics.
Từ việc sử dụng các phần mềm quản trị kho hàng, theo dõi hành trình cho đến việc áp dụng các thiết 2 bị thông minh, thiết bị di động, tự động hóa từng phần hoặc hoàn toàn quá trình hoạt động logistics.” Trong thị trường bán lẻ truyền thống, đặc điểm khách hàng sẽ được quyết định và giới hạn trong phạm vi khoảng cách nhất định tùy vào địa điểm nhà bán lẻ, nhưng tệp khách hàng và cả những nỗ lực cung cấp dịch vụ vận chuyển sẽ được mở rộng không giới hạn trong thị trường bán lẻ B2C. Ví dụ, khách hàng Việt Nam có thể đặt mua các đồ dùng, thiết bị điện tử nội địa Trung qua các website của sản phẩm hoặc các sàn thương mại điện tử, thông tin về đơn hàng sẽ được tạo và truyền cho nhà bán hàng gần như là ngay lập tức. Tuy nhiên, tốc độ để hàng hóa đến tay người tiêu dùng cuối cùng sẽ không nhanh tức thì như thông tin mà phải trải qua hàng nghìn km khoảng cách địa lý. Tất cả các hoạt động nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho việc di chuyển hàng hóa từ điểm cung cấp đến điểm tiêu thụ thông qua các giao dịch mua và bán điện tử được gọi là hoạt động e-logistics.2 Nhu cầu dịch vụ logistics trong thương mại điện tử Với lợi ích của phân phối trực tuyến là không phụ thuộc vào thời gian và địa điểm cung cấp, do khách hàng có thể truy cập các thông tin về hàng hóa và kết nối giao dịch thông qua mọi thiết bị di động như máy tính cầm tay, sách điện tử, điện thoại di động… có khả năng truy cập Internet.
Điều này giúp nhà bán lẻ hoặc nhà sản xuất liên hệ trực tiếp với khách hàng và đáp ứng mong muốn mua hàng của khách ngay lập tức và vào bất kỳ thời điểm nào. Đồng thời tạo ưu thế về giá và chi phí từ việc sản xuất, lưu kho, và phân phối ở mức chi phí thấp hơn. Năm 2021, đại dịch Covid 19 tiếp tục gây nhiều ảnh hưởng nặng nề đến nền kinh tế, làm đứt gãy chuỗi cung ứng và gián đoạn nhiều hoạt động kinh doanh. Tuy nhiên, cũng trong năm này, xu hướng và hành vi tiêu dùng của người dân có nhiều sự thay đổi, đặc biệt là thói quen mua sắm trực tuyến.
Ngành thương mại điện tử (TMĐT) năm 2021 đã chứng kiến nhiều cột mốc tăng trưởng quan trọng và tiềm năng ngày càng phát triển mở rộng hơn trong tương lai. Cụ thể trong hình 1.1, quy mô thị trường TMĐT bán lẻ tại Việt Nam tăng trưởng ổn định trong 5 năm qua. Trong năm 2016, quy mô thị trường TMĐT bán lẻ ở Việt Nam chỉ đạt 5 tỷ Đô la Mỹ, nhưng đến năm 2019 doanh thu này đã tăng gấp 2 lần, đạt trên 3 10 tỷ Đô la Mỹ. Đà tăng trưởng này vẫn được duy trì vào năm 2020 khi đạt 11,8 tỷ Đô la Mỹ, tăng trưởng 18% so với cùng kỳ năm 2019.
Mặc dù đây là tốc độ tăng trưởng chậm nhất trong 5 năm qua, các chuyên gia vẫn đánh giá cao ngành TMĐT bán lẻ Việt Nam khi họ dự báo ngành này sẽ đạt quy mô khoảng 39 tỷ Đô la Mỹ vào năm 2025.1 Quy mô thị trường thương mại điện tử bán lẻ tại Việt Nam (Nguồn: Sách Trắng Thương mại điện tử Việt Nam năm 2021) Với số lượng lớn truy cập vào website TMĐT và có xu hướng ngày càng tăng, dẫn đến lượng hàng hóa giao dịch qua các kênh trực tuyến tăng nhanh, kéo theo nhu cầu dịch vụ logistics cho TMĐT cũng tăng cao và chất lượng dịch vụ logistics cũng phải được phát triển tương xứng để đáp ứng nhu cầu. Bởi trong TMĐT, logistics hiệu quả chính là chìa khóa làm tăng niềm tin khách hàng và gián tiếp đẩy mạnh các giao dịch thương mại điện tử. 4 Để đáp ứng nhu cầu sử dụng dịch vụ logistics trong TMĐT, một số doanh nghiệp đã đầu tư mạnh vào công nghệ tự động hóa logistics, xây dựng hệ thống kho bãi thông minh cùng giải pháp chuỗi cung ứng kỹ thuật số. Ví dụ như “nhà tiên phong” Lazada Logistics đã tự xây dựng bộ phận giao hàng riêng cho mình để không quá phụ thuộc vào các đơn vị vận chuyển khác.
Nhờ đầu tư vào các trung tâm phân loại, chia chọn hàng hóa tự động và ứng dụng trí tuệ nhân tạo AI vào hệ thống vận hàng, Lazada Logistics hiện nay có thể xử lý hơn 80% lượng hàng của Lazada trong thời gian ngắn với chi phí thấp. Trong tương lai, công ty không chỉ phục vụ riêng cho hàng hóa Lazada mà sẽ cung cấp dịch vụ cho các sàn thương mại điện tử hoặc đối tác khác như một công ty độc lập. Tương tự, trong năm 2021, tập đoàn Best Inc đã lần lượt đưa 2 trung tâm phân loại hàng hóa tự động vào vận hành tại TP Hồ Chí Minh với tổng vốn đầu tư 8 triệu USD và tại Bắc Ninh với tổng vốn 5,5 triệu USD, có tổng công suất xử lý hơn 1 triệu kiện hàng/ngày. Với hệ thống tự động, độ chính xác trong phân loại bưu kiện đã tăng từ 80% (phân loại thủ công) lên đến hơn 99,9% và hiệu quả phân loại được tăng lên gấp 4 lần.
Dữ liệu của hàng hoá sau khi ghi nhận được xử lý bởi công nghệ phân tích dữ liệu Big Data trên nền tảng điện toán đám mây BEST Cloud nhờ đó thông tin bưu kiện được giám sát chặt chẽ. Với mạng lưới dịch vụ phủ sóng khắp các tỉnh, thành cả nước, BEST Express hiện đang là đối tác của nhiều sàn TMĐT lớn như Lazada, Sendo, Shopee, Tiki. và hàng chục ngàn cá nhân, đơn vị kinh doanh online. Ngoài ra, TikiNOW Smart Logistics cũng không để mình bị lùi về phía sau khi đã chính thức vận hành khu vực ứng dụng robot vào kho vận vào tháng 7/2021, giúp tăng gấp đôi công suất so với quy trình thủ công trước đây.
Hiện nay, số lượng doanh nghiệp vận tải có mạng lưới hoạt động khắp cả nước được đầu tư công nghệ hiện tại khá là ít.