ĐẶT VẤN ĐỀ Vấn đề phát triển nông nghiệp bền vững đang càng ngày càng được quan tâm trên toàn thế giới. Với tài nguyên có hạn, áp lực từ sự tăng dân số và nhu cầu về một xã hội ổn định trong đó người nghèo có mức sống và môi trường làm việc tốt hơn, nông nghiệp đã trở thành một thành tố rất quan trọng trong sự phát triển bền vững của các quốc gia trong tương lai. Trong nhu cầu phát triển nông nghiệp bền vững, chọn loại cây có giá trị kinh tế cao, thích hợp với thỗ nhưỡng, tăng hiệu quả sử dụng và cải tạo đất, đồng thời mang lại khoản thu nhập cộng thêm cho người nông dân là các tiêu chí hàng đầu. Tại Việt Nam hiện nay, ca cao đang là một hướng phát triển có nhiều tiềm năng cho sự phát triển bền vững loại cây này.
Ca cao là loại cây công nghiệp dài ngày có nguồn gốc ở Nam Mỹ đã được thuần hóa và trồng sản xuất hàng trăm năm nay. Hạt ca cao là nguyên liệu chính để sản xuất kẹo sô cô la và nguyên liệu quan trọng trong ngành thực phẩm, bánh kẹo. Ca cao cũng được sử dụng trong mỹ phẩm và ngành dược. Ca cao thích hợp với nhiều loại đất khác nhau, đặc biệt là đất có thành phần cơ giới trung bình đến nhẹ với khả năng giữ nước cao, giàu chất hữu cơ.
Hơn nữa ca cao là cây công nghiệp lâu năm, tuổi thọ có thể kéo dài hơn 30 năm, đến tháng thứ 18 cho thu hoạch lứa đầu tiên, sau đó sẽ cho năng suất ổn định từ 3 – 4 tấn/ha. Ca cao là loại cây công nghiệp dài hạn, chịu bóng râm, thích hợp với mô hình trồng xen trong vườn một số loại cây ăn trái khác. Vì các yếu tố trên, cây ca cao được đánh giá có tính năng cải thiện môi trường. Đây được xem là cây trồng sinh thái đóng vai trò bảo vệ đất, có khả năng chống xói mòn ở những vùng đất dốc và giữ được nguồn nước ngầm.
Vì vậy, tại Việt Nam cây ca cao được phát triển dưới dạng cây nông lâm nghiệp bền vững. [23] Cây ca cao tuy là một loại cây trồng khá mới tại Việt Nam, nhưng thị trường đang rất cần và đã có sẵn. Hiện nay, nhu cầu chế biến ca cao trên thế giới, đặc biệt là vùng Đông Nam Á đang tăng cao. Thị trường ca cao hiện nay rất lớn, và cung không đủ cầu.
Theo dự báo của Tập đoàn thực phẩm Mars Icoporated của Mỹ, năm 2013, toàn thế giới thiếu hụt khoảng 160.000 tấn ca cao. Con số này sẽ lên đến 1 triệu tấn vào năm 2020, nhu cầu ca cao sẽ bức thiết hơn do nhu cầu tăng cộng với sự sụt giảm về sản lượng của các nước có thế mạnh như Ghana và Bờ Biển Ngà do bất ổn về chính trị và thời tiết. Thêm vào đó, các nước trồng ca cao ở châu Á, đặc biệt là Indonesia, quốc gia sản xuất ca cao lớn nhất châu Á và thứ ba thế giới cũng có chiều hướng giảm sản lượng và chất lượng. Trên thị trường thế giới hiện nay, nguồn nguyên liệu ca cao đang trở nên hiếm và đắt đỏ.
Trong khi các loại cây ăn quả thì giá bấp bênh, ca cao lại được cam kết thu mua bởi nhiều tập đoàn lớn với mức giá hấp dẫn. Thị trường ca cao trên thế giới rất quan tâm đến việc phát triển vùng nguyên liệu mới để bù đắp cho tình trạng ngày càng thiếu nguyên liệu, vì các nước sản xuất chính không đủ cung ứng sản lượng ca cao cho ngành sản xuất sô cô la. [38] Nhận thấy được cơ hội từ nhu cầu thị trường, từ năm 2004, Việt Nam đã có chương trình và kế hoạch phát triển ca cao cùng với các tổ chức hỗ trợ nông nghiệp, phi chính phủ và tập đoàn thực phẩm quốc tế trong việc hỗ trợ nông dân chuyển đổi cơ cấu cây trồng và các biện pháp canh tác. Mặc dù là một ngành ca cao còn non trẻ trên thế giới, nhưng chất lượng ca cao sản xuất tại Việt Nam đã nhận được nhiều lời ngợi khen về chất lượng và hương vị đặc trưng, sản phẩm ca cao có xuất xứ từ Việt Nam được các công ty thu mua đánh giá cao nhất châu Á do được lên men đúng quy trình, rất thích hợp để chế biến thành sôcôla nguyên chất.
Ca cao Việt Nam hiện có tới 95% là sản phẩm ca cao lên men, kích cỡ hạt đạt trung bình 80 - 100 hạt/lượng, được xếp vào loại 8 ca cao có chất lượng cao nhất thế giới, vượt qua Indonesia (nước chỉ bán hạt thô), được xếp vào nhóm nước có chất lượng sản phẩm cao như Ghana, Bờ Biển Ngà, Brazil. Cuối năm 2013, Công ty Puratos Grand-Palace Việt Nam nhận giải thưởng ca cao tốt nhất khu vực châu Á - Thái Bình Dương tại Paris (Pháp) với nguyên liệu từ những hạt ca cao tại Bến Tre. [38] Tiềm năng phát triển ca cao tại Việt Nam được nhận định là rất lớn. Từ năm 2007, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã phê duyệt đề án phát triển ca cao mục tiêu đến năm 2020 đạt 80.
[15] Phát triển một loại cây trồng mới với quy mô lớn và yêu cầu cao về chất lượng đòi hỏi sự canh tác hiệu quả và thân thiện với môi trường ngay từ ban đầu để duy trì chất lượng môi trường cũng như chất lượng sản phẩm một cách lâu bền. Đã có nhiều sự hỗ trợ từ các tổ chức và tập đoàn quốc tế, mặc dù ngành ca cao Việt Nam đã có những bước tiến đáng khích lệ nhưng diện tích trồng ca cao chưa tăng mạnh, tâm lý nhiều nông dân còn lo ngại về sự ổn định của loại cây này, thiếu kênh chia sẻ thông tin đầy đủ về lợi ích của cây ca cao, cộng thêm sự cạnh tranh giữa các loại cây trồng đã khiến họ đốn bỏ ca cao và trồng loại cây khác. Cây ca cao là loại cây có thể trồng xen và cải thiện sinh kế người nông dân, đồng thời tận dụng khả năng của đất. Mô hình ca cao hữu cơ trồng xen sẽ có lợi về kinh tế, xã hội và môi trường.
Việt Nam chỉ có một số khu vực có điều kiện thích hợp để phát triển ca cao là các tỉnh ở Tây Nguyên, Đông Nam Bộ và khu vực đồng bằng sông Cửu Long. Trong đó, Bến Tre là một trong những tỉnh có điều kiền tự nhiên thuận lợi nhất với diện tích dừa lớn nhất nước, thích hợp cho mô hình trồng xen, đồng thời cho chất lượng ca cao được đánh giá cao trên trường quốc tế. Năm 2007, Bến Tre đã lập hẳn dự án phát triển 10.000 ha ca cao phục vụ xuất khẩu và nâng cao thu nhập cho người nông dân. Đến cuối năm 2011 diện tích ca cao trồng xen của tỉnh đã đạt con số 7.[16] Việc trồng cây ca cao xen với một số loại cây trồng khác nhất là xen trong vườn dừa thì rất lý tưởng, góp phần tăng thu nhập trên đơn vị diện tích, góp phần giải quyết ngày công lao động nhàn rỗi ở nông thôn và tạo nguồn nguyên liệu phục vụ công nghiệp chế biến và xuất khẩu.
Mặc dù đã được sự khuyến khích hỗ trợ của các tổ chức chứng nhận và thu mua quốc tế để xây dựng quy trình sản xuất trồng trọt – lên men – sơ chế ca cao đạt chuẩn theo tiêu chí nông sản tốt và nhiều nông hộ đã thu được kết quả tốt về chất lượng, nhưng gần đây cũng có rất nhiều hộ do không hiểu rõ về quy trình canh tác nên không thu được hiệu quả đã tự động đốn bỏ. Vẫn còn nhiều hộ sử dụng phân bón và hóa chất nông nghiệp chưa đúng cách, canh tác chưa đúng quy trình gây ảnh hưởng đến chất lượng ca cao và môi trường, đồng thời tâm lý xem ca cao là cây phụ nên hay đốn bỏ và trồng lại nhiều lần gây lãng phí công sức, tiền của và ảnh hưởng đến chất lượng đất. Nhận thấy tiềm năng phát triển ca cao tại Việt Nam nói chung và tại Bến Tre nói riêng như một loại cây trồng thân thiện môi trường và có thể cải thiện sinh kế cho người dân, tác giả đã chọn đề tài: “Đánh giá hiện trạng phát triển và đề xuất giải pháp phát triển ca cao bền vững tại tỉnh Bến Tre” nhằm tìm hiểu rõ ràng hơn về những thuận lợi, khó khăn trong việc phát triển ca cao theo hướng bền vững tại Bến Tre và qua đó có thể đưa ra các giải pháp hữu hiệu nhằm thúc đẩy sự phát triển ca cao theo hướng bền vững, đặc biệt là mô hình ca cao hữu cơ trồng xen. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU Nghiên cứu và đánh giá thực trạng phát triển ca cao hiện nay trên địa bàn tỉnh, qua đó đề xuất các giải pháp quan trọng nhằm thúc đẩy phát triển ca cao theo hướng bền vững trên địa bàn tỉnh Bến Tre.
ĐỐI TƢỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 1. Đối tƣợng nghiên cứu - Thực trạng phát triển sản xuất, tiêu thụ, tác động về mặt xã hội và môi trường của mô hình sản xuất ca cao hiện tại trên địa bàn tỉnh. - Tiềm năng phát triển ca cao bền vững trong tương lai tại tỉnh Bến Tre. - Đối tượng nghiên cứu cụ thể là các vùng, các hộ trồng ca cao, người thu mua sơ chế, doanh nghiệp thu mua xuất khẩu ca cao trên địa bàn tỉnh Bến Tre.
Phạm vi nghiên cứu - Luận văn tập trung nghiên cứu và khảo sát thực trạng tại các khu vực trồng ca cao chủ lực tại tỉnh Bến Tre, đặc biệt là tại các khu vực có các hộ tham gia trong các nhóm sản xuất liên kết để đạt chứng nhận quốc tế về nông nghiệp tốt và các nhóm đang chuyển đổi sang trồng ca cao hữu cơ, có vai trò quan trọng đối với phát triển ca cao trên địa bàn. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU - Cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển ca cao theo hướng bền vững. - Hiện trạng phát triển ca cao tại tỉnh Bến Tre. Hiện trạng phát triển ca cao về mặt kinh tế, xã hội, môi trường tại tỉnh Bến Tre.
Vai trò của các bên liên quan trong quá trình phát triển. - Thuận lợi, khó khăn đối với phát triển ca cao theo hướng bền vững tại tỉnh Bến Tre. - Các giải pháp có thể thúc đẩy phát triển ca cao theo hướng bền vững cho tỉnh Bến Tre. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1.
