Đánh Giá Hiện Trạng Khai Thác Tài Nguyên Nước và Rừng Tại Đắk Lắk

Khóa luận phân tích hiện trạng khai thác tài nguyên nước và rừng tại Đắk Lắk, đánh giá tác động và đề xuất giải pháp bảo vệ môi trường.

• Tác giả: Trần Thị Bằng Trang
• Người hướng dẫn: Thạc Sỹ Nguyễn Tấn Viện
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Địa Lý
• Đề tài: Đánh Giá Hiện Trạng Khai Thác Tài Nguyên Nước và Rừng Tại Đắk Lắk
• Loại tài liệu: khóa luận
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Đắk Lắk

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Khái niệm và phân loại tài nguyên thiên nhiên
• 1.2. Khái niệm phát triển bền vững
• 1.3. Một số khái niệm khác về tài nguyên nước và tài nguyên rừng
• 1.4. Bản chất của quá trình sử dụng tài nguyên thiên nhiên
• 1.5. Tài nguyên nước ngọt và tài nguyên rừng - Vấn đề sử dụng chung trên thế giới
• 2. CHƯƠNG 2: HIỆN TRẠNG KHAI THÁC TÀI NGUYÊN NƯỚC VÀ RỪNG Ở ĐĂK LĂK
• 2.1. Khái quát về tỉnh Đăk Lăk
• 2.1.1. Vị trí địa lý và phạm vi lãnh thổ
• 2.1.2. Điều kiện tự nhiên
• 2.2. Đánh giá hiện trạng khai thác tài nguyên nước và rừng ở Đăk Lăk
• 2.2.1. Tài nguyên nước
• 2.2.1.1. Tình hình khai thác chế biến gỗ
• 2.2.2. Tác động tới môi trường và sự phát triển bền vững
• 2.3. Tiềm năng tài nguyên nước và rừng Đăk Lăk
• 2.3.1. Diện tích rừng
• 2.3.2. Trữ lượng lâm sản
• 2.3.3. Đa dạng sinh học của rừng Đăk Lăk
• 2.3.4. Các kiểu hệ sinh thái rừng
• PHẦN PHỤ LỤC
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU SỬ DỤNG TRONG KHÓA LUẬN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Hiện Trạng Khai Thác Tài Nguyên Nước và Rừng Tại Đắk Lắk

Đắk Lắk, một tỉnh nằm ở Tây Nguyên, nổi tiếng với nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú, đặc biệt là tài nguyên nước và rừng. Việc khai thác tài nguyên này đã diễn ra từ lâu, nhưng hiện nay đang đứng trước nhiều thách thức. Tình hình khai thác tài nguyên nước và rừng tại đây không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn tác động đến đời sống của người dân địa phương. Đánh giá hiện trạng khai thác tài nguyên nước và rừng là cần thiết để tìm ra giải pháp bảo vệ và phát triển bền vững.

1.1. Tình Hình Khai Thác Tài Nguyên Nước Tại Đắk Lắk

Tài nguyên nước tại Đắk Lắk chủ yếu phục vụ cho nông nghiệp và sinh hoạt. Tuy nhiên, việc khai thác nước ngầm và nước mặt đang diễn ra mạnh mẽ, dẫn đến tình trạng cạn kiệt nguồn nước. Theo báo cáo của Sở Nông Nghiệp và Phát Triển Nông Thôn, lượng nước khai thác đã vượt quá khả năng tái tạo tự nhiên.

1.2. Tình Hình Khai Thác Tài Nguyên Rừng Tại Đắk Lắk

Khai thác rừng tại Đắk Lắk chủ yếu phục vụ cho ngành công nghiệp gỗ và nông nghiệp. Tuy nhiên, việc khai thác không bền vững đã dẫn đến tình trạng suy giảm diện tích rừng. Theo thống kê, diện tích rừng tự nhiên đã giảm đáng kể trong những năm qua, ảnh hưởng đến đa dạng sinh học và môi trường sống.

II. Vấn Đề và Thách Thức Trong Khai Thác Tài Nguyên Nước và Rừng

Việc khai thác tài nguyên nước và rừng tại Đắk Lắk đang gặp phải nhiều vấn đề nghiêm trọng. Sự gia tăng dân số và nhu cầu sử dụng tài nguyên ngày càng cao đã tạo áp lực lớn lên các nguồn tài nguyên này. Bên cạnh đó, tình trạng ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu cũng đang làm trầm trọng thêm tình hình khai thác tài nguyên.

2.1. Tác Động Của Khai Thác Tài Nguyên Đến Môi Trường

Khai thác tài nguyên nước và rừng không bền vững đã dẫn đến ô nhiễm nguồn nước và suy thoái đất. Nhiều khu vực đã ghi nhận sự giảm sút chất lượng nước, ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng và sinh thái địa phương.

2.2. Tác Động Đến Đời Sống Của Người Dân

Người dân địa phương phụ thuộc vào tài nguyên nước và rừng cho sinh kế. Việc khai thác không bền vững đã làm giảm nguồn thu nhập và chất lượng cuộc sống của họ. Nhiều hộ gia đình đang phải đối mặt với tình trạng thiếu nước sạch và thực phẩm.

III. Phương Pháp Khai Thác Tài Nguyên Bền Vững Tại Đắk Lắk

Để giải quyết các vấn đề liên quan đến khai thác tài nguyên nước và rừng, cần áp dụng các phương pháp khai thác bền vững. Điều này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn đảm bảo nguồn tài nguyên cho các thế hệ tương lai.

3.1. Giải Pháp Quản Lý Tài Nguyên Nước

Quản lý tài nguyên nước cần được thực hiện thông qua các chính sách bảo vệ nguồn nước, khuyến khích sử dụng nước tiết kiệm và hiệu quả. Các dự án thủy lợi cần được đầu tư để nâng cao khả năng tưới tiêu cho nông nghiệp.

3.2. Giải Pháp Bảo Vệ Tài Nguyên Rừng

Bảo vệ tài nguyên rừng cần được thực hiện thông qua việc quản lý rừng bền vững, ngăn chặn khai thác trái phép và khôi phục các khu rừng đã bị tàn phá. Cần có sự tham gia của cộng đồng trong việc bảo vệ và phát triển rừng.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu

Nghiên cứu về khai thác tài nguyên nước và rừng tại Đắk Lắk đã chỉ ra nhiều vấn đề cần giải quyết. Các kết quả nghiên cứu cho thấy việc áp dụng các phương pháp khai thác bền vững có thể mang lại lợi ích lớn cho cả môi trường và cộng đồng.

4.1. Kết Quả Từ Các Dự Án Bảo Vệ Môi Trường

Nhiều dự án bảo vệ môi trường đã được triển khai tại Đắk Lắk, mang lại kết quả tích cực trong việc phục hồi hệ sinh thái và cải thiện chất lượng nước. Các dự án này đã thu hút sự tham gia của cộng đồng và nâng cao nhận thức về bảo vệ tài nguyên.

4.2. Ứng Dụng Công Nghệ Trong Khai Thác Tài Nguyên

Công nghệ hiện đại có thể giúp tối ưu hóa việc khai thác tài nguyên nước và rừng. Việc áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý tài nguyên sẽ giúp theo dõi và đánh giá tình hình khai thác một cách hiệu quả hơn.

V. Kết Luận và Tương Lai Của Khai Thác Tài Nguyên Tại Đắk Lắk

Khai thác tài nguyên nước và rừng tại Đắk Lắk đang đứng trước nhiều thách thức, nhưng cũng mở ra nhiều cơ hội cho phát triển bền vững. Cần có sự hợp tác chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, cộng đồng và các tổ chức phi chính phủ để bảo vệ và phát triển tài nguyên một cách bền vững.

5.1. Tương Lai Của Tài Nguyên Nước

Tài nguyên nước tại Đắk Lắk cần được quản lý một cách bền vững để đảm bảo cung cấp đủ nước cho sinh hoạt và sản xuất. Các chính sách cần được điều chỉnh để phù hợp với tình hình thực tế.

5.2. Tương Lai Của Tài Nguyên Rừng

Tài nguyên rừng cần được bảo vệ và phát triển thông qua các chương trình trồng rừng và phục hồi rừng. Sự tham gia của cộng đồng trong việc bảo vệ rừng là rất quan trọng để đảm bảo sự phát triển bền vững.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Đánh giá hiện trạng khai thác tài nguyên nước và rừng ở Đắk Lắk" do sinh viên Trần Thị Băng Trang thực hiện tại Khoa Địa lý, Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh (tháng 5/2010), dưới sự hướng dẫn của ThS. Nguyễn Tấn Viện. Đề tài được xây dựng từ bối cảnh thực tiễn của Việt Nam khi các hoạt động khai thác tài nguyên thiên nhiên đang gia tăng mạnh mẽ, gây tác động tiêu cực đến môi trường sinh thái và đời sống kinh tế - xã hội, điển hình như các dự án thủy điện tại miền Trung (Thừa Thiên Huế, Quảng Nam, Lâm Đồng) hay tình trạng suy giảm tài nguyên rừng tại Tây Nguyên.

Đắk Lắk là tỉnh trung tâm vùng Tây Nguyên, sở hữu nguồn tài nguyên rừng phong phú, mạng lưới sông suối nhiều thác ghềnh có tiềm năng thủy điện lớn và diện tích đất đỏ bazan rộng lớn phục vụ vùng chuyên canh cà phê. Sự gia tăng dân số nhanh chóng (bao gồm cả gia tăng tự nhiên và luồng di dân cơ học từ các địa phương khác) đã tạo áp lực khai thác triệt để lên hai nguồn tài nguyên cốt lõi là nước và rừng. Nước là yếu tố quyết định sự tồn tại của cây cà phê trong mùa khô khốc liệt, trong khi rừng giữ vai trò phòng hộ đầu nguồn của các hệ thống sông lớn. Đề tài đặt ra vấn đề nghiên cứu trọng tâm: Hoạt động khai thác tài nguyên nước và rừng tại Đắk Lắk đã đạt hiệu quả ra sao, gây ra những tác động tiêu cực nào đến môi trường và có đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững hay không.

Mục tiêu của đề tài:

• Góp phần giáo dục ý thức bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và môi trường cho thế hệ trẻ tại địa phương.
• Thu hút sự quan tâm của các cấp quản lý, lãnh đạo trong công tác bảo tồn tài nguyên và ổn định đời sống nhân dân.

Nhiệm vụ nghiên cứu được xác định gồm 3 nội dung chính:

1. Trình bày tiềm năng tài nguyên nước và rừng của tỉnh Đắk Lắk, đồng thời nêu rõ hiện trạng khai thác hai nguồn tài nguyên này.
2. Đưa ra các nhận xét, đánh giá khoa học về thực trạng khai thác tài nguyên nước và rừng trên địa bàn.
3. Đề xuất các giải pháp nhằm hạn chế, phòng ngừa các tác động tiêu cực và định hướng cải tạo, khắc phục tình trạng suy thoái tài nguyên.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Tài nguyên nước (nước mặt, nước ngầm) và tài nguyên rừng cùng các hoạt động khai thác, sử dụng chúng trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk.
• Phạm vi không gian: Toàn bộ lãnh thổ tỉnh Đắk Lắk theo địa giới hành chính gồm 15 đơn vị cấp huyện (1 thành phố, 1 thị xã và 13 huyện với 184 xã, phường, thị trấn).
• Phạm vi thời gian: Tập trung nghiên cứu giai đoạn từ năm 2004 (sau mốc chia tách tỉnh Đắk Lắk cũ thành hai tỉnh Đắk Lắk và Đắk Nông vào ngày 26/11/2003) đến năm 2009–2010. Một số chỉ tiêu sử dụng chuỗi số liệu từ năm 1999–2000 hoặc 2003 để đối sánh lịch sử.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết của khóa luận dựa trên hệ thống các khái niệm và nguyên lý địa lý tài nguyên, sinh thái học và phát triển bền vững:

• Khái niệm tài nguyên thiên nhiên và phân loại: Dựa trên thuộc tính tự nhiên (nước, đất, sinh vật, khoáng sản, khí hậu); theo mục đích sử dụng (nông nghiệp, công nghiệp, du lịch); và theo khả năng hao kiệt. Tác giả chỉ rõ: Rừng thuộc nhóm tài nguyên có thể bị hao kiệt nhưng phục hồi được; nước ngọt ở quy mô toàn cầu là tài nguyên không bị hao kiệt nhờ vòng tuần hoàn ẩm, nhưng ở phạm vi lãnh thổ địa phương như Đắk Lắk, nếu bị khai thác quá mức và ô nhiễm thì nước sẽ trở thành tài nguyên bị hao kiệt và không thể phục hồi.
• Khái niệm môi trường và phát triển bền vững: Sử dụng định nghĩa môi trường của Ngân hàng Thế giới (WB, 1980), UNESCO (1981) và Luật Bảo vệ Môi trường Việt Nam năm 1994 (Điều 1, Chương 1). Khái niệm phát triển bền vững được trích dẫn từ Báo cáo "Tương lai chung của chúng ta" (Ủy ban Thế giới về Môi trường và Phát triển - WCED, 1987) và Báo cáo "Cứu lấy Trái Đất: chiến lược cho cuộc sống bền vững" với 3 nguyên tắc trọng tâm: hạn chế làm suy giảm tài nguyên tái tạo, trao quyền cho cộng đồng tự quản lý môi trường, và thay đổi thái độ, thói quen cá nhân.
• Quy chuẩn phân loại rừng và quy ước thủy văn: Tiêu chí xác định rừng theo Thông tư của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn (cây gỗ chiều cao vút ngọn $\ge 5,0\text{ m}$, độ tàn che $\ge 0,1$, diện tích liền khoảnh $\ge 0,5\text{ ha}$ hoặc dải rừng rộng $\ge 20\text{ m}$); phân loại rừng chức năng (đặc dụng, phòng hộ, sản xuất) và kiểu rừng khộp họ Dầu (Dipterocarpaceae). Tài nguyên nước dưới đất của Đắk Lắk được quy ước gọi chung là nước ngầm (do chiếm $>90%$ lượng nước dưới đất và địa phương không có hiện tượng nước đông kết hay karst đá vôi).

Khóa luận quán triệt 5 quan điểm nghiên cứu: Quan điểm hệ thống, Quan điểm tổng hợp lãnh thổ, Quan điểm lịch sử - viễn cảnh, Quan điểm sinh thái, và Quan điểm phát triển bền vững.

Các phương pháp nghiên cứu cụ thể được triển khai:

• Phương pháp thống kê và tổng hợp: Thu thập, sàng lọc, xử lý dữ liệu và lập hệ thống bảng biểu định lượng từ các nguồn lưu trữ chuyên ngành.
• Phương pháp thực địa: Khảo sát thực tế địa bàn, tiếp cận và phỏng vấn trực tiếp cán bộ tại các cơ quan quản lý tài nguyên địa phương nhằm thu thập tư liệu và hình thành các biểu tượng địa lý thực tế.
• Phương pháp bản đồ: Sử dụng bản đồ chuyên đề để xác định sự phân bố không gian của các đối tượng tài nguyên, ranh giới lưu vực, phân vùng thủy lợi và thể hiện định hướng khai thác.
• Phương pháp so sánh: So sánh các chỉ tiêu nội tỉnh qua các mốc thời gian và đối chiếu với trung bình cả nước hoặc thế giới để đưa ra các nhận định định tính khi thiếu hệ thống tiêu chí định lượng chuẩn.

Nguồn dữ liệu của đề tài được cung cấp trực tiếp từ các cơ quan:

• Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Đắk Lắk (và Chi cục Thủy lợi).
• Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Đắk Lắk.
• Chi cục Kiểm lâm tỉnh Đắk Lắk.
• Cục Thống kê tỉnh Đắk Lắk (Niên giám thống kê).
• Kế thừa các công trình nghiên cứu: Báo cáo kết quả điều tra hiện trạng suy giảm mực nước ngầm mùa khô năm 1999–2000 (Chi cục Thủy lợi Đắk Lắk); Dự án quy hoạch phát triển thủy lợi Đắk Lắk giai đoạn 2009–2015, định hướng 2020 (Viện Quy hoạch Thủy lợi - Bộ NN&PTNT); Khóa luận tốt nghiệp của Trần Thị Hồng Nga (2003) về tài nguyên rừng Đắk Lắk giai đoạn 2001–2010.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận

Chương 1 hệ thống hóa các khái niệm nền tảng về tài nguyên thiên nhiên, môi trường và phát triển bền vững. Tác giả phân tích bản chất của quá trình sử dụng tài nguyên thiên nhiên như một chu trình can thiệp vào dòng vật chất và năng lượng của sinh quyển. Chương này viện dẫn luận điểm cảnh báo của nhà địa lý học Yu. G. Saushkin (1973) về mâu thuẫn giữa quy mô sản xuất xã hội mở rộng theo hình xoắn ốc với tài nguyên thiên nhiên ngày càng thu hẹp.

Nội dung chương tổng quan bức tranh tài nguyên nước và rừng trên thế giới:

• Nước ngọt chỉ chiếm khoảng 2,5% – 2,7% trong tổng trữ lượng nước toàn cầu ($1{,}386\text{ tỷ km}^3$). Nước dưới đất chiếm khoảng $10{,}5\text{ triệu km}^3$ (ở độ sâu dưới $150\text{--}200\text{ m}$). Dòng chảy ổn định trên mặt đất chỉ đạt $14\text{ nghìn km}^3/\text{năm}$, trong đó lượng nước thực tế phục vụ con người là $9\text{ nghìn km}^3$. Cơ cấu sử dụng nước toàn cầu gồm: Nông nghiệp chiếm 69%, Công nghiệp chiếm 23%, Sinh hoạt chiếm 8%.
• Rừng có vai trò đồng hóa $30\text{--}35\text{ tỷ tấn }\text{CO}_2$, sản xuất $20\text{--}23\text{ tỷ tấn}$ vật chất hữu cơ và cung cấp hơn một nửa lượng oxy quang hợp của khí quyển. Tuy nhiên, diện tích rừng thế giới đang suy giảm nghiêm trọng do khai thác gỗ, củi (phục vụ 50% dân số thế giới), chuyển đổi đồng cỏ và xây dựng thủy điện. Đề án của UNEP ước tính mỗi năm có khoảng 27.000 loài sinh vật bị tuyệt chủng, với tốc độ tuyệt chủng cao gấp 50 – 100 lần mức bình thường.

Chương 2: Hiện trạng khai thác tài nguyên nước và rừng ở Đắk Lắk

Chương 2 trình bày bức tranh toàn diện về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và hiện trạng khai thác hai nguồn tài nguyên tại Đắk Lắk:

• Điều kiện địa chất, địa hình: Tỉnh nằm ở sườn tây nam dãy Trường Sơn Nam, địa hình nghiêng từ đông nam xuống tây bắc với độ cao trung bình $500\text{ m}$. Cấu trúc địa hình gồm: Vùng núi cao Chư Yang Sin (đỉnh cao $2.445\text{ m}$); Vùng núi thấp Chư Dju ($1.300\text{ m}$); Cao nguyên Buôn Ma Thuột (dài $90\text{ km}$, rộng $70\text{ km}$, cao từ $800\text{ m}$ hạ dần xuống $400\text{ m}$ và $300\text{ m}$); Cao nguyên M'Drắk ($400\text{--}500\text{ m}$ dạng lòng chảo); Bán bình nguyên Ea Súp (cao trung bình $180\text{ m}$); và Vùng trũng bằng Krông Pắc - Lắk ($400\text{--}500\text{ m}$, cánh đồng ngập lụt rộng khoảng $20.000\text{ ha}$).
• Khí hậu và thủy văn: Khí hậu mang tính chất nhiệt đới gió mùa cao nguyên, chia làm 2 mùa rõ rệt. Lượng mưa trung bình năm đạt $1.450\text{--}2.100\text{ mm}$, mùa mưa (tháng 5 đến tháng 10) chiếm 80% – 90% lượng mưa năm; mùa khô (tháng 11 đến tháng 4 năm sau) bốc hơi mạnh (tổng bốc hơi $>60%$ lượng mưa). Mạng lưới sông ngòi có mật độ $0{,}8\text{ km/km}^2$, mô-đun dòng chảy trung bình $23{,}5\text{ l/s/km}^2$. Hai hệ thống sông chính là hệ thống sông Srêpôk (lưu vực tại Đắk Lắk rộng $4.200\text{ km}^2$, dòng chính dài $>125\text{ km}$, hình thành từ sông Krông Knô dài $156\text{ km}$ và sông Krông Ana dài $215\text{ km}$) và hệ thống sông Ba (các nhánh thượng nguồn gồm sông Krông H'Năng dài $130\text{ km}$, sông Hinh dài $88\text{ km}$).
• Thổ nhưỡng: Đắk Lắk có 11 nhóm đất theo phân loại WRB/FAO-UNESCO.

STT	Tên nhóm đất	Ký hiệu	Tỷ lệ (%) / Diện tích (ha)	Đặc điểm phân bố và tính chất chính
1	Đất xám (Acrisols)	X	44,1% DTTN	Nhóm đất lớn nhất tỉnh, phân bố trên địa hình dốc, chua mạnh, độ phì thấp
2	Đất đỏ (Ferralsols)	Fđ	23,7% ($311.340\text{ ha}$)	Tập trung ở cao nguyên bazan Buôn Ma Thuột, tầng dày, giữ nước tốt, chuyên canh cà phê
3	Đất nâu (Lixisols)	XK	11,1% ($146.055\text{ ha}$)	Địa hình ít dốc, giữ nước và dinh dưỡng tốt, độ no bazơ trung bình 50–63%
4	Đất xói mòn trơ sỏi đá (Leptosols)	E	6,03% ($79.132\text{ ha}$)	Phân bố ở Tây Ea Súp và vùng đồi núi thấp, tầng đất mịn $<25\text{ cm}$
5	Đất đen (Luvisols)	R	3,0% ($38.694\text{ ha}$)	Quanh miệng núi lửa, rìa khối bazan, tầng mặt giàu mùn và đạm
6	Đất có tầng sét chặt (Planosols)	PL	2,51% ($32.980\text{ ha}$)	Phân bố tại Ea Súp, bán bình nguyên, tầng sét chặt thoát nước kém, úng mặt
7	Đất Gley (Gleysols)	GL	2,2% ($29.350\text{ ha}$)	Vùng bằng trũng Lắk, Krông Ana, ngập nước quanh năm, phù hợp lúa nước
8	Đất mới biến đổi (Cambisols)	CM	1,7% ($23.498\text{ ha}$)	Phân bố rải rác trên các dạng địa hình
9	Đất nâu thẫm (Phaeozems)	PH	1,7% ($22.343\text{ ha}$)	Rìa cao nguyên bazan, giàu mùn và đạm, lẫn nhiều sỏi sạn
10	Đất phù sa (Fluvisols)	P	1,1% ($14.708\text{ ha}$)	Phân bố ven sông Krông Ana, Krông Nô, giàu mùn, độ no bazơ $>80%$
11	Đất nứt nẻ (Vertisols)	VR	0,3% ($3.794\text{ ha}$)	Phân bố tập trung tại Krông Pắc và vùng đồi núi thấp rải rác

• Dân cư và tiềm năng tài nguyên: Dân số năm 2008 là 1.737.600 người với 44 dân tộc (người Kinh chiếm 72%), mật độ dân số $135{,}49\text{ người/km}^2$. Lao động khu vực nông - lâm - thủy sản chiếm 77,6%.
• Hiện trạng khai thác nước và rừng: Tổng lượng nước mặt đạt khoảng $28{,}6\text{ tỷ m}^3$ (dòng chảy mưa $14{,}5\text{ tỷ m}^3$). Toàn tỉnh có 518 hồ chứa với tổng dung tích cấp nước $468\text{ triệu m}^3$, diện tích mặt thoáng $8.670\text{ ha}$ (tiêu biểu là hồ Lắk diện tích $>500\text{ ha}$; hệ thống thủy lợi Ea Súp Thượng và Ea Súp Hạ tưới trên $10.000\text{ ha}$). Về tài nguyên rừng, tính đến 31/12/2009, diện tích rừng đạt $633.174{,}7\text{ ha}$ (chiếm 48,2% diện tích tự nhiên toàn tỉnh), bao gồm rừng đặc dụng, rừng phòng hộ và rừng sản xuất với khu hệ động vật gồm 93 loài thú và 197 loài chim. Hiện trạng khai thác gỗ của các công ty lâm nghiệp và tình trạng khai thác gỗ trái phép được thống kê chi tiết qua các bảng biểu.

Chương 3: Đánh giá hiện trạng khai thác tài nguyên nước và rừng ở Đắk Lắk

Chương 3 tiến hành đánh giá hiệu quả kinh tế và phân tích tác động môi trường của hoạt động khai thác:

• Đánh giá khai thác tài nguyên nước: Hoạt động khai thác nước mặt và nước ngầm đáp ứng nhu cầu tưới tiêu cho cây công nghiệp (cà phê), lúa nước, phát triển nuôi trồng thủy sản và cung cấp nguồn năng lượng từ các nhà máy thủy điện trên sông Srêpôk. Tuy nhiên, việc khai thác nước ngầm ồ ạt trong mùa khô để tưới cà phê đã làm tụt hạ nghiêm trọng mực nước ngầm cục bộ tại các vùng trọng điểm (ghi nhận qua đợt khảo sát mùa khô 1999–2000). Sự phân phối dòng chảy không đều khiến lượng nước mùa khô xuống cực thấp, trạm thủy văn Krông Buk từng ghi nhận nhiều ngày lưu lượng dòng chảy bằng 0 vào các tháng 3 và 4 (các năm 1998, 2005).
• Đánh giá khai thác tài nguyên rừng: Lâm nghiệp đóng góp vào giá trị sản xuất và xuất khẩu gỗ xẻ của tỉnh, song việc khai thác quá mức và phá rừng làm nương rẫy làm suy giảm nghiêm trọng diện tích rừng tự nhiên và đa dạng sinh học. Mất rừng đầu nguồn làm mất khả năng điều tiết nước, gia tăng xói mòn rửa trôi trên nền đất bazan dốc, gây ngập lụt nghiêm trọng trong mùa mưa và làm trầm trọng thêm hạn hán trong mùa khô.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận tổng hợp các kết quả và chỉ số cụ thể:

• Lập hệ thống số liệu hoàn chỉnh về nguồn nước mặt Đắk Lắk ($28{,}6\text{ tỷ m}^3$), hệ thống 518 hồ chứa thủy lợi ($468\text{ triệu m}^3$ dung tích) và xác định độ che phủ rừng đạt 48,2% ($633.174{,}7\text{ ha}$) vào cuối năm 2009.
• Chỉ rõ tính xung đột giữa nhu cầu nước tưới cà phê mùa khô với tốc độ suy giảm mực nước ngầm, cùng hiện tượng cạn kiệt dòng chảy kiệt trên các phụ lưu sông Srêpôk.
• Phân loại và lập danh mục cấu trúc 11 nhóm đất theo chuẩn quốc tế WRB, gắn đặc tính cơ lý của từng loại đất với yêu cầu giữ nước và bảo vệ thảm phủ rừng.

Hệ thống giải pháp tác giả đề xuất:

• Về tài nguyên nước: Quy hoạch khai thác và bảo vệ tầng chứa nước ngầm; nâng cấp và nạo vét hệ thống hồ chứa, kênh mương thủy lợi; chuyển đổi kỹ thuật tưới tiết kiệm nước cho cây cà phê; xây dựng quy trình điều tiết nước liên hồ chứa đối với các công trình thủy điện và thủy lợi.
• Về tài nguyên rừng: Tăng cường quản lý nghiêm ngặt các khu rừng đặc dụng (Vườn quốc gia, Khu bảo tồn) và rừng phòng hộ đầu nguồn Chư Yang Sin; kiểm soát chặt chẽ sản lượng khai thác gỗ thương mại; ngăn chặn triệt để nạn khai thác gỗ và lấn chiếm đất rừng trái phép; đẩy mạnh chính sách giao đất giao rừng cho cộng đồng địa phương gắn với bảo vệ sinh kế.

Đóng góp của khóa luận: Đây là công trình địa lý tổng hợp đầu tiên ở cấp độ khóa luận tốt nghiệp sau khi chia tách tỉnh Đắk Nông (từ năm 2004 đến 2010) đánh giá đồng bộ hiện trạng khai thác cả hai nguồn tài nguyên nước và rừng tại Đắk Lắk, cập nhật đầy đủ số liệu phân chia 15 đơn vị hành chính và dữ liệu kiểm kê rừng, thủy văn đến năm 2009.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận có một số hạn chế do điều kiện nghiên cứu thực tế:

• Do sự thay đổi địa giới hành chính (tách tỉnh cuối năm 2003) và độ trễ trong công tác thống kê của các cơ quan chuyên môn, một số chỉ tiêu kinh tế - xã hội và lâm nghiệp mới chỉ cập nhật đến năm 2008 hoặc sử dụng số liệu năm 2003 để làm mốc so sánh.
• Các đánh giá về tác động môi trường phần lớn dựa trên phương pháp định tính và so sánh tư liệu thứ cấp, chưa có điều kiện thực hiện các phân tích mẫu nước trong phòng thí nghiệm hoặc đo đạc thực địa chuyên sâu trên diện rộng.
• Hướng mở tiếp theo: Cần ứng dụng hệ thông tin địa lý (GIS) và viễn thám đa thời gian để giám sát biến động độ che phủ rừng và diễn biến tài nguyên nước mặt; xây dựng mô hình toán thủy văn dự báo cân bằng nước chi tiết cho từng tiểu lưu vực trước tác động của biến đổi khí hậu.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên ngành Địa lý học (Địa lý Tự nhiên, Địa lý Kinh tế - Xã hội, Sư phạm Địa lý), Quản lý Tài nguyên và Môi trường, Lâm học và Thủy văn học.
• Giáo viên địa lý tại các trường trung học phổ thông trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk sử dụng làm tư liệu giảng dạy chương trình Địa lý địa phương.
• Cán bộ nghiên cứu và quản lý tại các phòng ban chuyên môn cấp huyện, tỉnh thuộc ngành Nông nghiệp & PTNT và Tài nguyên & Môi trường.
• Phần đáng tham khảo nhất là Chương 2 và hệ thống phụ lục: Bảng tổng hợp chi tiết đặc điểm 11 nhóm đất theo phân loại WRB/FAO-UNESCO, hệ thống số liệu khí tượng - thủy văn nhiều năm và số liệu về 518 công trình hồ đập thủy lợi tại Đắk Lắk.

Câu hỏi thường gặp

1. Tỉnh Đắk Lắk có bao nhiêu đơn vị hành chính tại thời điểm tác giả hoàn thành khóa luận? Tính đến năm 2010, Đắk Lắk có 15 đơn vị hành chính gồm: Thành phố Buôn Ma Thuột, Thị xã Buôn Hồ (thành lập ngày 23/12/2008) và 13 huyện (Buôn Đôn, Cư Kuin, Cư M'gar, Ea H'leo, Ea Kar, Ea Súp, Krông Bông, Krông Buk, Krông Pắc, Lắk, M'Drắk, Krông Ana, Krông Năng) với tổng cộng 184 xã, phường và thị trấn.

2. Theo số liệu kiểm kê đến ngày 31/12/2009, diện tích và độ che phủ rừng của tỉnh Đắk Lắk là bao nhiêu? Đến ngày 31/12/2009, toàn tỉnh Đắk Lắk có tổng diện tích rừng là $633.174{,}7\text{ ha}$, đạt độ che phủ rừng 48,2% so với diện tích tự nhiên toàn tỉnh.

3. Đặc trưng phân phối dòng chảy sông ngòi theo mùa tại Đắk Lắk diễn ra như thế nào? Mạng lưới sông suối Đắk Lắk có mật độ trung bình $0{,}8\text{ km/km}^2$, mô-đun dòng chảy trung bình nhiều năm là $23{,}5\text{ l/s/km}^2$. Dòng chảy phân bố rất không đều: Mùa lũ chiếm hơn 60% tổng lượng nước cả năm, trong khi mùa khô lượng nước xuống rất thấp, tại trạm Krông Buk trên sông Krông Ana đã từng ghi nhận nhiều ngày có lưu lượng dòng chảy bằng 0 vào các tháng 3 và 4 của các năm 1998 và 2005.

4. Nhóm đất nào chiếm diện tích lớn nhất và nhóm đất nào giữ vai trò quan trọng nhất đối với sản xuất cây công nghiệp tại Đắk Lắk? Nhóm đất xám (Acrisols) chiếm diện tích lớn nhất với 44,1% diện tích tự nhiên, phân bố chủ yếu trên địa hình dốc và có độ phì thấp. Nhóm đất đỏ bazan (Ferralsols) chiếm 23,7% ($311.340\text{ ha}$), phân bố tập trung tại khối bazan Buôn Ma Thuột với tầng đất mịn dày, tơi xốp, giữ nước tốt, là nguồn tài nguyên quan trọng nhất để phát triển cây công nghiệp dài ngày có giá trị cao, đặc biệt là cà phê Robusta.

5. Hoạt động khai thác nước ngầm mùa khô tại Đắk Lắk tập trung cho đối tượng nào và để lại hệ quả gì? Nước ngầm được khai thác tập trung với quy mô lớn trong các tháng mùa khô chủ yếu nhằm phục vụ nhu cầu nước tưới cho cây cà phê khi các nguồn nước mặt không đáp ứng đủ. Tình trạng khai thác quá mức đã dẫn đến hiện tượng suy giảm nghiêm trọng mực nước ngầm mùa khô tại các vùng trọng điểm của tỉnh, làm cạn kiệt tầng chứa nước ngầm và đe dọa nguồn nước sinh hoạt, sản xuất lâu dài.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Trần Thị Băng Trang đã phản ánh trung thực và có hệ thống bức tranh hiện trạng tài nguyên nước và rừng của tỉnh Đắk Lắk trong giai đoạn 2004–2010. Thông qua phương pháp tiếp cận địa lý tổng hợp lãnh thổ và liên ngành, công trình đã làm rõ tiềm năng, hiệu quả khai thác cũng như những tác động tiêu cực đến môi trường tự nhiên như tụt giảm mực nước ngầm, cạn kiệt dòng chảy mùa khô và suy giảm diện tích rừng đầu nguồn. Các kết quả thống kê, bản đồ phân vùng và giải pháp đề xuất trong khóa luận cung cấp nguồn tư liệu học thuật giá trị cho công tác giảng dạy địa lý địa phương và nghiên cứu quản lý tài nguyên bền vững tại Tây Nguyên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1) “ môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và yếu tố nhân tạo, quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người, có ảnh hưởng tới đời sống, sản xuất, sự tổn tại và phát triển của con người và thiên nhiên ". Khái niệm phát triển bền vững + Theo WCED (Ủy ban thế giới vé môi trường và phát triển), trong báo cáo "Tương lai chung của chúng ta” thì phát triển bển vững được định nghĩa là sự phát triển nhằm đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không làm thiệt hại đến khả năng của các thế hệ tương lai được thỏa mãn các nhu cầu của chính ho”. Định nghĩa này hiện nay được dùng phổ biến nhất và cũng là định nghĩa đầu tiên về phát triển bén vững (1987). Trang 17 Đánh giá hiện trạng khai thác tài nguyên nước và rừng ở Dak Lak + Trong báo cáo " Cứu lấy Trái Đất: chiến lược cho cuộc sống bền vững” các tác gid đã nêu “Phat triển bén vững được hiểu là sự cải thiện chất lượng cuộc sống con người trong phạm vi khả năng chịu đựng được của các hệ sinh thái”.

Bản báo cáo này cũng nêu ra 9 nguyên thc để xây dựng xã hội bến vững, trong số đó có 3 nguyên tắc đáng chú ý và có ý nghĩa đối với vấn để sẽ được trình bày trong bài khóa luận này, đó là: © Hạn chế đến mức thấp nhất việc làm suy giảm nguồn tài nguyên tái tạo. e Cho phép các cộng đồng tự quản lý lấy môi trường của mình. © Thay đổi thói quen và thái độ của mỗi người Ngoài ra, người ta đã liệt kê được 140 định nghĩa về sự phát triển bển vững chỉ trong vòng 2 năm sau khi định nghĩa của WCED đưa ra. Về “đánh giá hiện trạng khai thác tài nguyên ” Đánh giá hiện trạng khai thác tài nguyên tức là đưa ra những nhận xét, đánh giá về thực trạng khai thác trên cơ sở hệ thống tiêu chí đánh giá.

Qua đó, xem xét việc khai thác như hiện nay có phù hợp với khả năng vốn có không, lợi ích của việc khai thác chúng mang lại như thế nào? Việc khai thác tài nguyên có tác động gì tới môi trường và sự phát triển bển vững không. Tuy nhiên không phải mọi khía cạnh déu có thang đánh giá nhất định từ trước. Có một số vấn để mà tác giả cảm thấy cẩn đánh giá nhưng lại không có tiêu chí nên đã đánh giá dựa trên cơ sở so sánh với thực trạng của Việt Nam hoặc của thế giới. Sự thật là có một số khía cạnh không thể đánh giá bằng định lượng, mà bằng định tính.

Trang 18 Đánh giá hiện trạng khai thác tài nguyên nước và rừng ở Đăk Lăk L5. Một số khái niệm khác về tài nguyên nước và tài nguyên rừng i) Tài nguyên nước Trong lớp vỏ địa lý , nước tổn tại trong 4 quyển với trữ lượng như sau: + Thủy quyển: chứa nhiều nhất, tới 98,3 % + Thạch quyển: chứa 1,71 % Còn hai quyển kia là khí quyển và sinh quyển thì chiếm một phan rất nhỏ. (theo Địa lý tự nhiên đại cương 2- NXB DHSP) Với tổng trữ lượng nước trên Trái Đất là khoảng 1.386 triệu km? tương đương với khoảng 1,4. > Nước đưới đất: Nước trong thạch quyển còn được gọi là nước đưới đất.

Nước dưới đất tổn tại được là do khả năng giữ nước của đất đá và nó tổn tại ở các dang rắn, lỏng. khí phụ thuộc vào diéu kiện tự nhiên nơi nó tổn tại. Nước dưới đất bao gồm các loại: nước áp lực, nước cacxtơ, nước đông kết và nước ngắm. Nước ngắm chiếm tới trên 90% tổng lượng nước dưới đất, cũng do đặc điểm này.

cộng thêm với một số diéu cẩn lưu ý nữa là: nước đông kết chỉ có ở những vùng khí hậu lạnh như ở miễn ôn đới hay vùng núi cao, còn nước cacxtơ lại tổn tại ở những vùng có đá vôi. Mà những diéu kiện này ở Dak Lak không có , vì vậy, xin được phép gọi tài nguyên nươc dưới đất của Đăk Lak là nước ngầm trong khóa luận này. Nước trên mặt: Nước trong thủy quyển bao gồm + Nước trong các biển và đại dương + Nước trên lục địa. Nước trên lục địa lại được chia thành nước trong các đòng chảy ( sông suối) và Đánh n trạng khai thác tài n n nước và rừng ở Đăk Lak Tóm lai, về tài nguyên nước của Dak Lak trong giới hạn dé tài sẽ trình bay + Nước ngầm + Nước trong sông suối + Nước trong các hồ.

ii) Tài nguyên rừng e© Khái niệm về rừng: Rừng là một hệ sinh thái trong đó các loài cây gỗ chiếm ưu thế Tiêu chí xác định rừng: Một đối tượng được xác định là rừng nếu đạt được cả 3 tiêu chí sau: - Là một Hệ sinh thái, trong đó Thành phần chính là các loài cây lâu năm thân gỗ. cau đừa có chiểu cao vút ngọn từ 5,0 mét trở lên (trừ rừng mới trồng và một số loài cây rừng ngập mặn ven biển, tre nứa chiéu cao có thể nhỏ hơn 5,0 m khi trưởng thành), có khả năng cung cấp gỗ, Lâm sản ngoài gỗ và các giá trị trực tiếp và gián tiếp khác như Bảo tốn đa dang sinh học, bảo vệ Môi trường và cảnh quan. Rừng mới trồng các loài cây thân gỗ và rừng mới tái sinh sau khai thác rừng trồng có chiéu cao trung bình trên 1,5 m đối với loài cây sinh trưởng chậm, trên 3,0 m đối với loài cây sinh trưởng nhanh và mật độ từ 1.000 cây/ha trở lên được coi là rừng. Các hệ sinh thái nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản có rải rác một số cây lâu năm là cây thân gỗ, tre nứa, cau dừa.

không được coi là rừng. - Độ tàn che của tán cây là thành phần chính của rừng phải từ 0,1 trở lên. - Diện tích ién khoảnh tối thiểu từ 0,5 ha trở lên, nếu là dai cây rừng phải có chiểu rộng tối thiểu 20 mét và có từ 3 hàng cây trở lên. Cây rừng trên các diện tích tập trung dưới 0.5 ha hoặc dai rừng hẹp dưới 20 mét được gọi là cây phân tán.

(Theo thông tư: của bộ NN & PTNT Quy định tiêu chí xác định và phân loại rừng) Trang 20 Đánh giá hiện trạng khai thác tài nguyên nước và rừng ở Đăk Lăk « Khái niệm hệ sinh thái: Là một tập hợp tất cả các sinh vật hợp thành quần xã, trong quần xã, các sinh vật và mối quan hệ giữa chúng với nhau cùng với môi trường sống của chúng tạo thành hệ sinh thái. Như vậy, trong một hệ sinh thái sẽ bao gồm các yếu tố: +Những chất vô cơ: (C, N , CO¿.) tham gia vào chu trình sản xuất vật chất + Những chất hữu cơ: (protein, lipid.) + Sinh vật sống: là thành phần sống của hệ sinh thái, xét quan hệ dinh dưỡng thì có hai thành phần là tự dưỡng và dị dưỡng. « Khái niệm đa dạng sinh học Là sự phong phú về nguồn gen, loài sinh vật trong hệ sinh thái và sự phong phú các hệ sinh thái trong tự nhiên « Các loại rừng phân theo chức năng + Rừng đặc dụng: Là rừng và đất rừng do Nhà nước quy định để bảo vệ thiên nhiên, bảo vệ di tích lịch sử, nghiên cứu khoa học và phục vụ các lợi ích khác. Rừng đặc dụng được xây dựng nhằm các mục tiêu sau: Bảo tổn các mẫu sinh cảnh khác nhau Bảo tổn nguồn gen động thực vật rừng Bảo tổn các khu rừng có giá trị và cảnh quan về văn hóa, lịch sử Nghiên cứu khoa học và giáo dục đào tạo Như vay, ở Dak Lak, rừng đặc dụng là các vườn quốc gia và khu bảo tổn thiên nhiên.

+ Rừng phòng hộ: Là rừng và đất rừng dành cho việc bảo vệ, phòng chống các nhân tố khí hậu, thủy văn: bảo vệ môi trường, cân bằng sinh thái. Trang 21 Đánh giá hiện trạng khai thác tài nguyên nước và rừng ở Đăk Lak O Đăk Lak, rừng phòng hộ là rừng phòng hộ đầu nguồn, để điều tiết nguồn nước, hạn chế lũ lụt, cung cấp nước cho dòng chảy, hạn chế xói mòn đất và bảo vệ đất, là hé nước dự trữ vào mùa khô. + Rừng sản xuất: Là rừng và đất rừng dùng để kinh doanh, sản xuất gỗ và các lâm sản đặc sản khác. Rừng sản xuất chia thành 4 loại: Rừng sx gỗ lớn Rừng sx gỗ nhỏ Rừng sx tre nứa Rừng sx đặc sản « Rừng khộp Là một kiểu rừng đặc trưng với các cây thuộc họ Dầu lá rộng (Dipterocarpaceae) chiếm ưu thế và chỉ có ở khu vực Đông Nam Á.

Kiểu rừng thưa và thoáng này thường phân bố ở những vùng có khí hậu phân biệt thành hai mùa mưa - khô rõ rệt. BẢN CHAT CUA QUÁ TRÌNH SỬ DỤNG TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN Quá trình sử dụng tài nguyên thiên nhiên là quá trình con người khai thác các chất có ích, các thuộc tính có ích của các vật thể và các lực trong tự nhiên, đồng thời để lại trong môi trường các chất thải và năng lượng thừa, một mặt có thể làm tài nguyên bị cạn kiệt, mặt khác lại làm cho môi trường bị ô nhiễm. Quá trình sử dụng tài nguyên thiên nhiên chính là quá trình con người tham gia vào các chu trình vật chất, năng lượng trong tự nhiên, làm cho các chu trình này Trang 22 Đánh giá hiện trạng khai thác tài nguyên nước và rừng ở Dak Lak ` bị biến đổi phức tạp hơn, đồng thòi lại tạo ra những bộ phận mới có nguồn gốc nhân tác. Chẳng hạn, trong quá trình sử dụng tài nguyên nước, con người đã làm thay đổi vòng tuần hoàn nước trên toàn cầu, và việc bơm nước vào các vỉa dầu đã loại bỏ một bộ phận nước trên Trái Đất ra khỏi vòng tuần hoàn.

Con người đã làm thay đổi mạnh mé chu trình cacbon, nitơ Do quy luật trao đổi vật chất và năng lượng trong lớp vỏ cảnh quan nên các tác động của con người lên tự nhiên có thể gây ra những phản ứng dây chuyển, làm cho các tác động gay hậu quả không mong muốn có thể mở rộng quy mô và trở nên khó kiểm soát hơn. Chính điểu này đòi hỏi con người can sớm nhìn ra các xu hướng điễn biến của các phan ứng dây chuyển để có thể diéu chỉnh kịp thời. Ngày nay trong điều kiện của cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật hiện đại, con người thể hiện sức mạnh của mình trong cải tạo và chế ngự giới tự nhiên. Nhưng cùng với các thành quả đạt được, loài người đã phải gánh chịu những hậu quả không mong muốn đến mức nhiều nhà khoa học lo ngại vé một cuộc “ khủng hoảng sinh thái”.