CHƯƠNG 1. GIỚI THIỆU CHUNG TÓM TẮT Chương này bao gồm các nội dung chính sau: 1. Khái quát về hồ Lắk 2. Tính cấp thiết của đề tài 3.
Tổng quan tình hình nghiên cứu 4. Mục tiêu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5. Nội dung nghiên cứu 6. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 7.
Ý nghĩa Khoa học và thực tiễn của đề tài HVTH: Trần Quang Thanh (MSHV: 7141268) 1 GVHD: PGS.TS Võ Lê Phú Đề xuất giải pháp quản lý tài nguyên nước mặt tại hồ Lắk, tỉnh Đắk Lắk 1. KHÁI QUÁT VỀ HỒ LẮK Huyện Lắk là một huyện miền núi, nằm ở phía Nam của dãy Trường Sơn, phía Đông Nam của tỉnh Đắk Lắk, tiếp giáp với tỉnh Lâm Đồng thông qua quốc lộ 27 - tuyến giao thông quan trọng trong giao lưu kinh tế khu vực Tây Nguyên - tạo nên điểm gắn kết kinh tế giữa trung tâm thành phố Buôn Ma Thuột (tỉnh lỵ Đắk Lắk) và thành phố Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng. Huyện Lắk cách trung tâm thành phố Buôn Ma Thuột 52 km, với diện tích tự nhiên 125.604 ha, dân số là 67. Huyện Lắk bao gồm thị trấn Liên Sơn và 10 đơn vị hành chính cấp xã: Yang Tao, Bông Krang, Đắk Liêng, Đắk Phơi, Đắk Nuê, Buôn Tría, Buôn Triết, Krông Nô, Nam Ka và Ea R’bin [1].
Ngoài ra, huyện Lắk còn là một vựa lúa của tỉnh Đắk Lắk, với điều kiện thiên nhiên ưu đãi nhiều núi cao, sông suối, hồ lớn phù hợp cho phát triển du lịch. Hoạt động du lịch của huyện Lắk là mắt xích quan trọng trong tuyến du lịch liên tỉnh Đắk Lắk - Lâm Đồng. Điểm nhấn của huyện là hồ Lắk nằm ngay bên thị trấn Liên Sơn – điểm đến của hầu hết du khách khi đến Đắk Lắk. Hồ Lắk, nằm ngay trung tâm của huyện Lắk, là hồ nước nước ngọt tự nhiên lớn nhất khu vực Tây Nguyên và đứng thứ hai cả nước sau hồ Ba Bể.
Năm 1935, Saurin, nhà địa chất người Pháp nổi tiếng về những công trình nghiên cứu địa chất Tây Nguyên, đã chứng minh hồ Lắk hình thành trong một đợt phun trào núi lửa dữ dội thời tiền sử. Một dòng dung nham nóng chảy tràn xuống chắn ngang thung lũng của một nhánh sông Krông Ana (sông Cái), nước ứ lại ở vùng thượng lưu của con đập thiên nhiên ấy tạo thành hồ Lắk [2]. Hồ Lắk không chỉ được biết đến là một hồ nước ngọt tự nhiên lớn nhất Tây Nguyên có cảnh quan rộng lớn với nhiều rừng núi bao bọc, đa dạng sinh học về các loài động thực vật mà còn có nhiều nét độc đáo về văn hóa, lịch sử như Biệt Điện Bảo Đại và các Buôn Jun, Buôn M’Liêng nổi tiếng của người M’Nông. Bao quanh hồ Lắk là hệ thống rừng nguyên sinh và sông suối đã giúp cho hồ Lắk trở thành di sản danh tiếng về lịch sử và văn hóa.
Nơi đây cung cấp nhiều nguồn lợi có giá trị, nhất là về du lịch không chỉ cho tỉnh Đắk Lắk nói riêng mà còn cho cả nước nói chung. Với những đặc thù này, ngày 11 tháng 5 năm 1993, Bộ trưởng bộ Văn hoá - Thông tin đã ra Quyết định số 534-QĐ/BT công nhận thắng cảnh hồ Lắk – thị trấn Liên Sơn – huyện Lắk, tỉnh Đắk Lắk là di tích là lịch sử văn hoá cấp quốc gia [3]. Từ năm 1995, hồ Lắk và khu vực xung quanh được xác định là khu rừng lịch sử, văn hóa và môi trường hồ Lắk với các chương trình bảo vệ môi trường, phát triển du lịch sinh thái nhằm bảo vệ các hệ sinh thái rừng núi cao Tây Nguyên, bảo tồn các loài động thực vật đặc hữu và quý hiếm, bảo vệ rừng đầu nguồn để phòng hộ cho hồ Lắk và sông Krông Ana [4]. HVTH: Trần Quang Thanh (MSHV: 7141268) 2 GVHD: PGS.TS Võ Lê Phú Đề xuất giải pháp quản lý tài nguyên nước mặt tại hồ Lắk, tỉnh Đắk Lắk Hình 1.
Bản đồ hành chính huyện Lắk [5] 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI Hồ Lắk gắn liền với cuộc sống của người dân bản địa quanh hồ. Ngoài vẻ đẹp vốn có mà thiên nhiên ban tặng để phát triển du lịch, hồ còn có nhiều giá trị khác như giúp điều hòa môi trường sinh thái, cung cấp nước phục vụ sản xuất nông nghiệp và là nơi sinh sống của nhiều loài động vật thủy sinh. Theo một số người dân bản địa đã sinh sống quá nửa đời người tại vùng đất này cho biết, xưa kia vào những năm 70 của thế kỷ trước, hồ Lắk rộng hơn bây giờ rất nhiều, nước trong xanh, chiều đến là thanh niên trai tráng thường tắm, bắt cá bắt tôm.
Hiện nay, màu nước đục ngầu, không thể sử dụng cho mục đích dám tắm nữa của người dân địa phương. Rong, rêu, bèo và các loại thuỷ sinh làm nơi trú ngụ cho tôm cá cũng có xu hướng suy giảm. Ngày xưa hồ sâu thăm thẳm, được người dân ví như hồ không đáy, nhiều chỗ sâu hơn 10 m, nay chỉ còn chỗ buôn Đrung là sâu nhất, nhưng cũng chỉ còn khoảng 4m. Trong những năm gần đây, chất lượng nước hồ ngày càng suy giảm do nhiều nguồn ô nhiễm từ nước thải sinh hoạt của khu du lịch, các hộ dân sinh sống lân cận khu vực hồ, từ các hoạt động sản xuất nông nghiệp trong lưu vực.
Thêm vào đó, việc lấn chiếm lòng hồ để canh tác nông nghiệp, sử dụng phân bón cũng như thuốc bảo vệ thực vật chưa hợp lý. Ngoài ra, xu hướng bồi lắng hồ Lắk trong thời gian gân đây là một vấn đề quan trọng đáng quan tâm của địa phương. Đây là hậu quả tất yếu do lớp phủ thực vật trên các dãy núi bao quanh hồ bị phát quang một phần diện tích để lấy đất canh tác nông nghiệp dẫn đến hiện tượng rửa trôi, xói mòn các khu vực xung quanh và bồi lắng xuống lòng hồ. Hồ Lắk là hồ tự nhiên, song chất lượng nước hồ cũng phụ thuộc nhiều vào chất lượng nước của 2 con suối chính bắt HVTH: Trần Quang Thanh (MSHV: 7141268) 3 GVHD: PGS.TS Võ Lê Phú Đề xuất giải pháp quản lý tài nguyên nước mặt tại hồ Lắk, tỉnh Đắk Lắk nguồn từ dãy núi Chư Yang Sin bổ cập vào hồ.
Trong phạm vi lưu vực của hồ khoảng 112 km2, thì chất lượng nước hồ Lắk bị ảnh hưởng chủ yếu bởi các hoạt động sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt của người dân. Do đó nếu không có một giải pháp phù hợp để quản lý cũng như phát triển bền vững nguồn nước của hồ Lắk nói riêng và môi trường sinh thái quanh khu vực hồ nói chung thì liệu rằng các thế hệ sau còn được chiêm ngưỡng và thừa hưởng những giá trị văn hóa môi trường hồ Lắk mang lại hay không. Hay chỉ vài chục năm nữa thôi hồ Lắk được biết đến là hồ nước ngọt lớn nhất vùng Tây Nguyên chỉ tồn tại trong quá khứ. Vì vậy, việc bảo vệ tài nguyên nước của hồ Lắk là rất cần thiết và cấp bách để không phải nuối tiếc trong tương lai.
Vì những lý do đã trình bày trên, học viên đã mạnh dạn thực hiện đề tài “Đề xuất giải pháp quản lý tài nguyên nước mặt tại hồ Lắk, tỉnh Đắk Lắk” nhằm đề xuất các giải pháp chính sách định hướng cho các mục đích khai thác và sử dụng nguồn nước một cách bền vững cho các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội tại lưu vực hồ Lắk. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới Trong những thập niên gần đây, vấn đề ô nhiễm môi trường nước hồ gây ra do hoạt động sản xuất công nghiệp, hoạt động nông nghiệp, sinh hoạt của con người…, rất được các nước trên thế giới quan tâm. Đã có rất nhiều nghiên cứu giải quyết các vấn đề ô nhiễm như nước hồ trên thế giới như: hồ San Dieguito nằm tại thành phố Rancho Santa Fe, California với diện tích mặt nước 26 ha liên tục bị nhiễm tảo hoa trước đây; lưu lượng nước vào hồ và thu xử lý làm nước cấp 60.000 m3/ngày; Hồ chứa nước cấp thành phố Woolsang, Hàn Quốc; Hồ trung tâm thành phố Nanital, Ấn Độ (8,7 triệu m3); Hồ tiếp nhận nước thải nhà máy xử lý nước thải Whalen Lake Bird Sanctuary, Oceanside, California; Đập Willow Creek – Portland, Oregon, USA.
Đề tài nghiên cứu quản lý tài nguyên nước bền vững dựa trên việc đánh giá thông số hóa lý và vi khuẩn của hồ Hồ Zirahuen, Michoacan, Mexico. Trong nghiên cứu này, tác giả sử dụng phương pháp K – Means phân nhóm các thông số, từ kết quả đạt được tác giả đưa ra một số nguyên nhân ảnh hưởng tới lưu vực hồ, đồng kiến nghị có chính sách quản lý phù hợp bao gồm cả việc theo dõi chất lượng nước cùng với cải thiện quản lý các hệ sinh thái trong khu vực. Đề tài đánh giá chất lượng nước hồ Baiyangdian (Trung Quốc), trong nghiên cứu này, các kỹ thuật thống kê đa biến khác nhau đã được tác giả sử dụng để đánh giá sự thay đổi trên bề mặt chất lượng nước của hồ Baiyangdian. Dựa trên những thông tin thu được từ nghiên cứu, người ta có thể thiết kế một kế hoạch lấy mẫu tối ưu, dẫn đến giảm số lượng các điểm lấy HVTH: Trần Quang Thanh (MSHV: 7141268) 4 GVHD: PGS.TS Võ Lê Phú Đề xuất giải pháp quản lý tài nguyên nước mặt tại hồ Lắk, tỉnh Đắk Lắk mẫu và tiết kiệm chi phí liên quan.
Đồng thời nghiên cứu này cho thấy sự hữu ích của kỹ thuật thống kê đa biến trong phân tích và giải thích các tập hợp dữ liệu phức tạp, trong việc xác định các nguồn gây ô nhiễm và giúp các cơ quan quản lý đưa ra các chính sách quản lý tốt hơn trong tương lai [6]. Đề tài “Nguyên nhân và giải pháp kiểm soát phú dưỡng hồ Chaohu, Trung Quốc” do Trường Đại học Đô thị và Khoa học Môi trường thực hiện năm 2005. Đề tài nguyên cứu về phú dưỡng của hồ Chaohu, nằm ở trung tâm tỉnh Anhui, là một trong 5 hồ lớn nhất Trung Quốc và là một trong ba hồ bị phú dưỡng trầm trọng nhất. Việc suy thoái chất lượng nước hồ ảnh hưởng đến hoạt đông phát triển kinh tế xã hội của thành phố Hefei.
Đã có rất nhiều giải pháp đưa ra trước đây để cải thiện chất lượng nước hồ nhưng vẫn không có kết quả. Đề tài đã điều tra, nghiên cứu, thu thập số liệu quan trắc chất lượng nước trong thời gian dài từ 1984 đến 2003 và nguyên nhân gây phú dưỡng hóa đã được xác định là nước thải công nghiệp, nông nghiệp và nước thải từ các cống đô thị thải trực tiếp vào hồ trong thời gian dài dẫn đến tình trạng phú dưỡng hồ trầm trọng như hiện nay.