CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Biến đổi khí hậu tại Việt Nam 1. Biến đổi của nhiệt độ Nhiệt độ có xu thế tăng ở hầu hết các trạm quan trắc, tăng nhanh trong những thập kỷ gần đây.
Trung bình cả nước, nhiệt độ trung bình năm thời kỳ 1958-2014 tăng khoảng 0,62oC, riêng giai đoạn (1985-2014) nhiệt độ tăng khoảng 0,42oC (Hình 1. Tốc độ tăng trung bình mỗi thập kỷ khoảng 0,10oC, thấp hơn giá trị trung bình toàn cầu (0,12oC/thập kỷ, IPCC 2013). Nhiệt độ tại các trạm ven biển và hải đảo có xu thế tăng ít hơn so với các trạm ở sâu trong đất liền. Có sự khác nhau về mức tăng nhiệt độ giữa các vùng và các mùa trong năm.
Nhiệt độ tăng cao nhất vào mùa đông, thấp nhất vào mùa xuân. Chuẩn sai nhiệt độ trung bình năm (a) và nhiều năm (b) trên quy mô cả nước Số lượng các đợt hạn hán, đặc biệt là hạn khắc nghiệt gia tăng trên phạm vi toàn quố, khô hạn gay gắt hầu như năm nào cũng xảy ra. Vào năm 2010 mức độ thiếu hụt 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dòng chảy trên hệ thống sông, suối cả nước so với trung bình nhiều năm từ 60÷90%, mực nước ở nhiều nơi rất thấp, tương ứng với tần suất lặp lại 40÷100 năm. Năm 2015 mùa mưa kết thúc sớm, dẫn đến tổng lượng mưa thiếu hụt nhiều so với trung bình nhiều năm trên phạm vi cả nước, đặc biệt là ở Nam Bộ, Nam Trung Bộ và Tây Nguyên.
Số ngày rét đậm, rét hại ở miền Bắc có xu thế giảm, đặc biệt là trong hai thập kỷ gần đây, tuy nhiên có sự biến động mạnh từ năm này qua năm khác, xuất hiện những đợt rét đậm kéo dài kỷ lục, những đợt rét hại có nhiệt độ khá thấp. Năm 2008 miền Bắc trải qua đợt rét đậm, rét hại kéo dài 38 ngày (từ 13/1 đến 20/2), băng tuyết xuất hiện trên đỉnh Mẫu Sơn (Lạng Sơn) và Hoàng Liên Sơn (Lào Cai), nhiệt độ có giá trị -2 và -3oC. Mùa đông 2015-2016, rét đậm, rét hại diện rộng ở miền Bắc, tuy không kéo dài nhưng nhiệt độ đạt giá trị thấp nhất trong 40 năm gần đây; tại các vùng núi cao như Pha Đin, Sa Pa hay Mẫu Sơn, nhiệt độ thấp nhất dao động từ -5 đến - 4oC; băng tuyết xuất hiện nhiều nơi, đặc biệt là ở một số nơi như Ba Vì (Hà Nội) và Kỳ Sơn (Nghệ An) có mưa tuyết lần đầu tiên trong lịch sử. Biến đổi của lượng mưa Trong thời kỳ 1958-2014, lượng mưa năm tính trung bình cả nước có xu thế tăng nhẹ.
Trong đó, tăng nhiều nhất vào các tháng mùa đông và mùa xuân; giảm vào các tháng mùa thu. Nhìn chung, lượng mưa năm ở các khu vực phía Bắc có xu thế giảm (từ 5,8% ÷ 12,5%/57 năm); các khu vực phía Nam có xu thế tăng (từ 6,9% ÷ 19,8%/57 năm). Khu vực Nam Trung Bộ có mức tăng lớn nhất (19,8%/57 năm); khu vực đồng bằng Bắc Bộ có mức giảm lớn nhất (12,5%/57 năm). Đối với các khu vực phía Bắc, lượng mưa chủ yếu giảm rõ nhất vào các tháng mùa thu và tăng nhẹ vào các tháng mùa xuân.
Đối với các khu vực phía Nam, lượng mưa các mùa ở các vùng khí hậu đều có xu thế tăng; tăng nhiều nhất vào các tháng mùa đông (từ 35,3% ÷ 80,5%/57 năm) và mùa xuân (từ 9,2% ÷ 37,6%/57 năm) (Hình 1. Thay đổi của lượng mưa (%) từ 1958 – 2014 ở các vùng khí hậu Khu vực Xuân Hè Thu Đông Năm Tây Bắc 199,5 -9,1 -40,1 -4,4 -5,8 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đông Bắc 3,6 -7,8 -41,6 10,7 -7,3 Đồng Bằng Bắc Bộ 1,0 -14,1 -37,7 -2,9 -12,5 Bắc Trung Bộ 26,8 1,0 -20,7 12,4 0,1 Nam Trung Bộ 37,6 0,6 11,7 65,8 19,8 Tây Nguyên 11,5 4,3 10,9 35,3 8,6 Nam Bộ 9,2 14,4 4,7 80,5 6,9 Mưa cực đoan có xu thế biến đổi khác nhau giữa các vùng khí hậu: giảm ở hầu hết các trạm thuộc Tây Bắc, Đông Bắc, đồng bằng Bắc Bộ và tăng ở phần lớn các trạm thuộc các vùng khí hậu khác. Số liệu quan trắc cho thấy mưa trái mùa và mưa lớn dị thường xảy ra nhiều hơn. Trong những năm gần đây, mưa lớn xảy ra bất thường hơn cả về thời gian, địa điểm, tần suất và cường độ.
Bão và áp thấp nhiệt đới Theo số liệu thống kê thời kỳ 1959-2015, trung bình hàng năm có khoảng 12 cơn bão và áp thấp nhiệt đới (ATNĐ) hoạt động trên Biển Đông, trong đó khoảng 45% số cơn hình thành ngay trên Biển Đông và 55% số cơn hình thành từ Thái Bình Dương di chuyển vào. Mỗi năm có khoảng 7 cơn bão và áp thấp nhiệt đới ảnh hưởng đến Việt Nam, trong đó có 5 cơn đổ bộ hoặc ảnh hưởng trực tiếp đến đất liền nước ta. Nơi có tần suất hoạt động của bão và áp thấp nhiệt đới lớn nhất nằm ở phần giữa của khu vực Bắc Biển Đông. Khu vực bờ biển miền Trung từ 16oN đến 18oN và khu vực bờ biển Bắc Bộ (từ 20oN trở lên) có tần suất hoạt động của bão và áp thấp nhiệt đới cao nhất trong cả dải ven biển Việt Nam.
Theo số liệu thời kỳ 1959-2015, bão và áp thấp nhiệt đới hoạt động trên Biển Đông, ảnh hưởng và đổ bộ vào Việt Nam là ít biến đổi. Tuy nhiên, biến động của số lượng bão và áp thấp nhiệt đới là khá rõ; có năm lên tới 18÷19 cơn bão và áp thấp nhiệt đới hoạt động trên Biển Đông (19 cơn vào năm 1964, 2013; 18 cơn vào năm 1989, 1995); nhưng có năm chỉ có 4÷6 cơn (4 cơn vào năm 1969, 6 cơn vào năm 1963, 1976, 2014, 2015). Theo số liệu thống kê trong những năm gần đây, những cơn bão mạnh (sức gió mạnh nhất từ cấp 12 trở lên) có xu thế tăng nhẹ (Hình 1. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Mùa bão kết thúc muộn hơn và đường đi của bão có xu thế dịch chuyển về phía Nam với nhiều cơn bão đổ bộ vào khu vực phía Nam hơn trong những năm gần đây.
Hoạt động và ảnh hưởng của bão và áp thấp nhiệt đới đến nước ta trong những năm gần đây có những diễn biến bất thường. Tháng 3/2012, bão Pakhar đổ bộ vào miền Nam Việt Nam với cường độ gió mạnh nhất theo số liệu qua trắc được. Bão Sơn Tinh (10/2012) và Hai Yan (10/2012) có quỹ đạo khác thường khi đổ bộ vào miền Bắc vào cuối mùa bão. Năm 2013 có số lượng bão và áp thấp nhiệt đới đổ bộ vào Việt Nam nhiều nhất (8 cơn bão và 1 áp thấp nhiệt đới).
Diễn biến bão với cường độ gió từ cấp 12 trở lên ở Biển Đông (1990 – 2015) 1. Phát thải khí nhà kính và giảm phát thải khí nhà kính 1. Kiểm kê khí nhà kính Theo Ủy ban Liên Chính phủ về Biến đổi khí hậu (IPCC), khí nhà kính (KNK) được định nghĩa là những thành phần của khí quyển, được tạo ra do tự nhiên và các hoạt động của con người. Chúng có khả năng hấp thụ các bức xạ sóng dài (hồng ngoại) được phản xạ từ bề mặt Trái Đất khi được chiếu sáng bằng ánh sáng mặt trời, sau đó phân tán nhiệt lại cho Trái Đất, gây nên hiệu ứng nhà kính.
Các KNK cơ bản bao gồm hơi nước (H2O), carbon dioxide (CO2), nito oxit (N2O), metan (CH4) và ozon (O3). Tuy nhiên, với các hoạt động sản xuất và sinh hoạt, con người đang tạo ra ngày càng nhiều KNK. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Các nguồn phát thải khí nhà kính Các lĩnh vực và nguồn phát thải KNK được chia thành bốn nhóm chính như sau: - Năng lượng: Thăm dò và khai thác các nguồn năng lượng sơ cấp; Chuyển đổi các nguồn năng lượng sơ cấp sang các dạng năng lượng dễ sử dụng hơn trong các nhà máy lọc dầu và nhà máy điện; Truyền tải và phân phối nhiên liệu; Sử dụng nhiên liệu cho các ứng dụng, các nguồn (thiết bị) cố định hoặc di động.
- Quá trình công nghiệp và sử dụng hàng hóa (IPPU): Công nghiệp khoáng sản (sản xuất xi măng, vôi, thuỷ tinh, quy trình sử dụng các-bon-nát khác; Công nghiệp hoá chất (sản xuất amoniac, axit nitric, adipic,., hoá dầu và sản xuất các-bon đen,.); Công nghiệp kim loại (sản xuất thép, fero, nhôm,.); Sản phẩm phi năng lượng từ nhiên liệu và dung môi; Công nghiệp điện tử; Sản phẩm thay thế các khí làm suy giảm tầng ozon;. - Nông nghiệp, lâm nghiệp và sử dụng đất (AFOLU): Chăn nuôi (lên men đường ruột và quản lý phân bón); Trồng lúa nước; Đất canh tác nông nghiệp; Đốt phụ phẩm nông nghiệp; Phát thải hoặc hấp thụ các-bon từ rừng và đất. - Chất thải: Chôn lấp chất thải rắn (CTR); Xử lý sinh học CTR; Thiêu huỷ và đốt mở CTR; Xử lý và thải bỏ nước thải. Kiểm kê khí nhà kính Trong giai đoạn từ 2001-2011, trước xu thế phát triển kinh tế với nhịp độ tương đối cao (tăng trưởng trung bình từ 6% đến 8%), kết hợp với sự gia tăng dân số đã khiến cho lượng phát thải KNK của Việt Nam vào bầu khí quyển tăng nhanh.
Theo dự đoán, do nhu cầu phát triển kinh tế, trong những năm tới lượng KNK phát thải vào bầu khí quyển của Việt Nam có thể sẽ tăng nhanh nếu không thực hiện kịp thời các giải pháp nhằm giảm thiểu sự phát thải KNK từ các hoạt động phát triển kinh tế- xã hội. – Kiểm kê quốc gia KNK năm 1994: Thông báo quốc gia lần thứ nhất của Việt Nam cho UNFCCC (INC); 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com – Kiểm kê quốc gia KNK năm 2000: Thông báo quốc gia lần thứ hai của Việt Nam cho UNFCCC (SNC); – Kiểm kê quốc gia KNK năm 2010: BUR lần thứ nhất của Việt Nam cho UNFCCC, năm 2014; – Kiểm kê quốc gia KNK năm 2013: BUR lần thứ hai của Việt Nam cho UNFCCC, năm 2017. Về thực tế phát thải KNK, Việt Nam là nước có tổng lượng phát thải thấp trên toàn cầu, cụ thể là năm 2013 chỉ phát thải khoảng 259 triệu tấn CO2e trong tổng số 36 tỉ tấn CO2e phát thải của thế giới (tương đương khoảng 0,72%). Mức phát thải bình quân đầu người của Việt Nam thấp hơn Trung Quốc, Hàn Quốc và Thái Lan, song đang tăng với tốc độ nhanh hơn so với các quốc gia này.
Cụ thể, mức phát thải bình quân đầu người đã tăng gần 6 lần, từ 0,3 tấn CO2/người năm 1990 lên 1,71 tấn CO2/người năm 2010, trong khi Trung Quốc tăng 3 lần, Hàn Quốc tăng 2,5 lần và Thái Lan tăng 2 lần (Profeta & Daniels 2005). Tình hình phát thải trong từng ngành của Việt Nam như sau: a.