Luận án đánh giá dịch Anh-Việt yếu tố văn hóa trong Harry Potter - Triệu Thu Hằng

Luận văn thạc sĩ phân tích vnu ulis english vietnamese translation assessment of culture specific references in a literary, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Triệu Thu Hằng
• Người hướng dẫn: Assoc. Lê Hùng Tiến
• Trường học: Vietnam National University, Hanoi University Of Languages And International Studies
• Chuyên ngành: English Linguistics
• Đề tài: English-Vietnamese Translation Assessment Of Culture-Specific References In A Literary Text: A Functional-Pragmatic Perspective (Đánh giá dịch Anh-Việt các yếu tố mang đặc trưng văn hoá trong văn học: Bình diện chức năng-dụng học)
• Loại tài liệu: Dissertation submitted in partial fulfillment of the requirements for the degree of Doctor of Philosophy in Linguistics
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hanoi

Mục lục chi tiết

• STATEMENT OF AUTHORSHIP
• ABSTRACT
• ACKNOWLEDGEMENTS
• 1. CHƯƠNG 1: INTRODUCTION
• 2. CHƯƠNG 2: LITERATURE REVIEW
• 2.1. Previous studies on culture-specific references
• 2.2. Previous studies on translation assessment
• 2.3. Person reference forms
• 2.4. Previous studies on translation assessment of culture-specific references
• 3. CHƯƠNG 3: RESEARCH METHODOLOGY
• 3.1. Analytical framework of the study
• 3.2. Data collection procedures
• 3.3. Culture-specific references in the text
• 3.4. Interview transcripts of author and translator
• 3.5. Interviews of two translators and an expert in the field
• 3.6. Analysis of interview data
• 4. CHƯƠNG 4: FINDINGS AND DISCUSSION
• 4.1. Findings of English-Vietnamese translation assessment of proper names
• 4.2. Discussion of the findings
• 4.2.1. Revisiting the research question
• 4.2.2. Reflecting on the findings in relation to the theoretical framework
• 4.3. Findings of English-Vietnamese translation assessment of person reference forms
• 4.4. Discussion of the findings
• 4.4.1. Revisiting the research question
• 4.4.2. Reflecting on the findings in relation to the theoretical framework
• 4.5. Findings of English-Vietnamese translation assessment of regional dialects
• 4.6. Discussion of the findings
• 4.6.1. Revisiting the research question
• 4.6.2. Reflecting on the findings in relation to the theoretical framework
• 4.7. Supplementation for House’s model
• 4.8. Recapitulation of the study
• 5. CHƯƠNG 5: CONCLUSIONS AND IMPLICATIONS
• 5.1. English-Vietnamese translation assessment of Proper names
• 5.2. English-Vietnamese translation assessment of Person reference forms
• 5.3. English-Vietnamese translation assessment of Regional dialects
• 5.4. Contributions of the study
• 5.5. Implications for theory
• 5.6. Implications for research
• 5.7. Implications for practice
• 5.8. Limitations and further research avenues
• RESEARCHER’S ARTICLES RELATED TO THE THESIS
• APPENDIX A: Proper names in the ST and TT
• APPENDIX B: Person reference forms in the ST and TT
• APPENDIX C: Regional dialects in the ST and TT
• APPENDIX D: Interview scripts of the author of “HPPS”
• APPENDIX E: Interview scripts of the translator of “HPPS”
• APPENDIX F: Guided questions for interviewing other translators and an expert
• APPENDIX G: Minutes of interviewing other translators and an expert
• ABBREVIATIONS AND CONVENTIONS
• FIGURES AND TABLES

Tóm tắt

I. Tổng quan về đánh giá dịch Anh Việt các yếu tố văn hóa trong văn học

Đánh giá dịch Anh-Việt các yếu tố văn hóa trong văn học là một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng, giúp hiểu rõ hơn về cách thức mà các yếu tố văn hóa được chuyển tải từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác. Nghiên cứu này không chỉ tập trung vào ngôn ngữ mà còn xem xét các khía cạnh văn hóa, xã hội và tâm lý của người dịch. Việc đánh giá này giúp xác định mức độ chính xác và hiệu quả của việc dịch thuật, từ đó nâng cao chất lượng dịch thuật trong văn học.

1.1. Định nghĩa và tầm quan trọng của yếu tố văn hóa trong dịch thuật

Yếu tố văn hóa trong dịch thuật được hiểu là những đặc điểm, phong tục, tập quán và giá trị của một nền văn hóa cụ thể. Việc nhận diện và đánh giá các yếu tố này là rất quan trọng, vì chúng ảnh hưởng đến cách mà thông điệp được truyền tải và tiếp nhận. Đặc biệt, trong văn học, các yếu tố văn hóa có thể tạo ra những khác biệt lớn trong cách hiểu và cảm nhận tác phẩm.

1.2. Mục tiêu nghiên cứu và phương pháp tiếp cận

Mục tiêu của nghiên cứu này là đánh giá các yếu tố văn hóa trong dịch thuật từ tiếng Anh sang tiếng Việt, sử dụng mô hình chức năng-dụng học của House. Phương pháp tiếp cận bao gồm phân tích định tính và định lượng, nhằm xác định các chiến lược dịch thuật và mức độ tương đương văn hóa giữa các ngôn ngữ.

II. Vấn đề và thách thức trong đánh giá dịch thuật văn học

Đánh giá dịch thuật văn học không chỉ đơn thuần là việc so sánh ngôn ngữ mà còn liên quan đến việc hiểu rõ các yếu tố văn hóa. Một trong những thách thức lớn nhất là sự khác biệt trong cách diễn đạt và tiếp nhận văn hóa giữa các ngôn ngữ. Điều này có thể dẫn đến việc hiểu sai hoặc không đầy đủ thông điệp của tác giả.

2.1. Sự khác biệt văn hóa và ảnh hưởng đến dịch thuật

Sự khác biệt văn hóa có thể gây ra những khó khăn trong việc dịch các yếu tố văn hóa đặc trưng. Những từ ngữ, hình ảnh hay biểu tượng có thể không có tương đương trực tiếp trong ngôn ngữ đích, dẫn đến việc người dịch phải tìm kiếm các giải pháp thay thế phù hợp.

2.2. Các chiến lược dịch thuật và sự lựa chọn của người dịch

Người dịch thường phải lựa chọn giữa việc giữ nguyên các yếu tố văn hóa hay thay thế chúng bằng các yếu tố tương đương trong văn hóa đích. Quyết định này không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng dịch thuật mà còn đến cách mà độc giả tiếp nhận tác phẩm.

III. Phương pháp đánh giá dịch thuật văn học hiệu quả

Để đánh giá dịch thuật văn học một cách hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu phù hợp. Mô hình chức năng-dụng học của House cung cấp một khung lý thuyết vững chắc để phân tích các yếu tố văn hóa trong dịch thuật.

3.1. Mô hình chức năng dụng học của House

Mô hình này tập trung vào việc phân tích chức năng của ngôn ngữ trong bối cảnh văn hóa. Nó giúp xác định các yếu tố văn hóa cụ thể và cách mà chúng được chuyển tải trong quá trình dịch thuật.

3.2. Phân tích định tính và định lượng trong nghiên cứu

Phân tích định tính giúp hiểu sâu về các yếu tố văn hóa, trong khi phân tích định lượng cung cấp dữ liệu cụ thể về tần suất và chiến lược dịch thuật. Sự kết hợp này tạo ra một cái nhìn toàn diện về chất lượng dịch thuật.

IV. Ứng dụng thực tiễn của đánh giá dịch thuật văn học

Kết quả của nghiên cứu có thể được áp dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau, từ giáo dục đến xuất bản. Việc hiểu rõ các yếu tố văn hóa trong dịch thuật giúp nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập ngôn ngữ.

4.1. Tác động đến giáo dục ngôn ngữ

Việc tích hợp các yếu tố văn hóa vào chương trình giảng dạy ngôn ngữ giúp học viên hiểu rõ hơn về ngôn ngữ và văn hóa của các quốc gia khác nhau. Điều này không chỉ nâng cao khả năng ngôn ngữ mà còn phát triển tư duy phản biện.

4.2. Ảnh hưởng đến ngành xuất bản

Ngành xuất bản cần chú trọng đến việc dịch thuật các tác phẩm văn học một cách chính xác và phù hợp với văn hóa đích. Điều này không chỉ giúp tác phẩm được đón nhận tốt hơn mà còn bảo tồn giá trị văn hóa của tác phẩm gốc.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của nghiên cứu

Nghiên cứu về đánh giá dịch Anh-Việt các yếu tố văn hóa trong văn học mở ra nhiều hướng đi mới cho các nghiên cứu tiếp theo. Việc hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa sẽ giúp cải thiện chất lượng dịch thuật trong tương lai.

5.1. Tóm tắt các phát hiện chính

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc đánh giá các yếu tố văn hóa trong dịch thuật là rất cần thiết để đảm bảo tính chính xác và hiệu quả của dịch thuật. Các chiến lược dịch thuật cần được điều chỉnh để phù hợp với bối cảnh văn hóa của ngôn ngữ đích.

5.2. Hướng nghiên cứu trong tương lai

Các nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng ra các thể loại văn học khác nhau và áp dụng các mô hình lý thuyết mới để đánh giá dịch thuật. Điều này sẽ giúp làm phong phú thêm kiến thức về dịch thuật và văn hóa.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn/ngôn ngữ học với đề tài "English-Vietnamese Translation Assessment of Culture-Specific References in a Literary Text: A Functional-Pragmatic Perspective" (Đánh giá dịch Anh-Việt các yếu tố mang đặc trưng văn hoá trong văn học: Bình diện chức năng-dụng học) được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Triệu Thu Hằng, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Lê Hùng Tiến tại Trường Đại học Ngoại ngữ – Đại học Quốc gia Hà Nội (năm 2019), thuộc chuyên ngành Ngôn ngữ học tiếng Anh (Mã số: 9220201.01).

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ ra rằng kể từ thập niên 1980, ngành nghiên cứu dịch thuật (Translation Studies) đã có "bước chuyển văn hóa" (cultural turn). Trong việc chuyển dịch giữa các nền văn hóa, việc xử lý các yếu tố mang đặc trưng văn hóa (Culture-Specific References – CSRs) là một nhiệm vụ phức tạp. Nhiều công trình nghiên cứu trước đây đã phân tích các chiến lược dịch CSRs, nhưng phần lớn mới dừng lại ở việc mô tả các chiến lược mà thiếu vắng các công trình đánh giá chất lượng dịch thuật (Translation Quality Assessment – TQA) đối với CSRs. Việc chuyển dịch không thỏa đáng các yếu tố văn hóa có thể dẫn đến sự hiểu sai giữa tác giả văn bản gốc và độc giả văn bản đích. Hơn nữa, phân ngành đánh giá dịch thuật trong nhánh Ứng dụng (Applied branch) theo sơ đồ Holmes vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ, đặc biệt là trong cặp ngôn ngữ Anh – Việt.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là đánh giá việc dịch các yếu tố mang đặc trưng văn hóa từ tiếng Anh sang tiếng Việt trong một tác phẩm văn học dưới góc độ chức năng – dụng học dựa trên mô hình của House (2015), đồng thời đề xuất sự bổ sung lý thuyết cho mô hình của House khi vận dụng vào bối cảnh dịch thuật Anh – Việt.

Câu hỏi nghiên cứu duy nhất được luận án xác định là:

1. Ở mức độ nào các yếu tố mang đặc trưng văn hóa tiếng Anh trong tác phẩm "Harry Potter and the Philosopher’s Stone" (2014) và các bản dịch tiếng Việt tương đương nhau xét từ bình diện chức năng – dụng học? (To what extent are English culture-specific references in “Harry Potter and the Philosopher’s Stone” (2014) and their Vietnamese translations equivalent from the functional-pragmatic perspective?).

Về đối tượng và phạm vi nghiên cứu, luận án giới hạn việc đánh giá ở cấp độ từ vựng đối với 3 nhóm yếu tố mang đặc trưng văn hóa chính trong tác phẩm văn học:

• Tên riêng mang nghĩa (Loaded proper names);
• Các hình thức quy chiếu nhân vật (Person reference forms, cụ thể là cặp xưng hô "I-you");
• Phương ngữ vùng miền (Regional dialects).

Phạm vi ngữ liệu bao gồm văn bản gốc (Source Text – ST) là cuốn tiểu thuyết tiếng Anh "Harry Potter and the Philosopher’s Stone" của nữ nhà văn Anh J.K. Rowling (xuất bản năm 2014) và văn bản đích (Target Text – TT) là bản dịch tiếng Việt "Harry Potter và Hòn đá phù thuỷ" do nhà văn, dịch giả Lý Lan thực hiện (Nhà xuất bản Trẻ phát hành năm 2016).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng thuật hệ thống các nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan đến yếu tố văn hóa, dịch thuật văn học và đánh giá chất lượng bản dịch.

Về khái niệm văn hóa và các yếu tố mang đặc trưng văn hóa (CSRs), luận án điểm lại các quan điểm của Hall (1959), Levine và Adelman (1993), Katan (1999, 2014), Thrivenia (2001), Triandis (2004), Nguyễn Quang (2008), Jackson (2014). Định nghĩa về CSRs được luận án kế thừa từ Nord (1997) và Gambier (2007). Dựa trên mô hình tảng băng văn hóa (Iceberg Model of Culture) của Hall (1995), Katan (2014) và Nguyễn Quang (2008), văn hóa gồm tầng bề mặt (ngôn ngữ, trang phục, cử chỉ...) và tầng ngầm (thái độ, giá trị, niềm tin). Các phân loại CSRs từ Klingberg (1986), Newmark (1988), Aixelá (1996) được rà soát để làm rõ các khía cạnh về tên riêng, phương ngữ và xưng hô.

Về tên riêng trong văn học, tác giả điểm lại các nghiên cứu của Hermans (1988), Aixelá (1996), Davies (2003), Hagfors (2003), Brøndsted và Dollerup (2004), Fernandes (2006), Nilsen và Nilsen (2005, 2009), Trần Văn Minh (2013), Coillie và Verschueren (2014), Phạm Ngọc Hàm và Phạm Hữu Khương (2018). Các nghiên cứu này chủ yếu phân tích ý nghĩa tên gọi hoặc liệt kê chiến lược dịch mà chưa đi sâu vào đánh giá chất lượng bản dịch.

Về hình thức quy chiếu nhân vật và cách xưng hô, tác giả phân tích sự khác biệt giữa hệ thống đại từ nhị phân trong tiếng Anh ("I-you") và hệ thống đại từ, danh từ thân tộc, chức danh phức tạp trong tiếng Việt dựa trên các công trình của Brown và Gilman (1960), Lương Văn Hy (1988, 1990), Nguyễn Tài Cẩn (1975), Nguyễn Đức Hoạt (1996), Đỗ Hữu Châu (2007), Nguyễn Quang (2018).

Về phương ngữ vùng miền, luận án rà soát các nghiên cứu về phương ngữ tiếng Anh (Received Pronunciation - RP, Cockney, West Country...) của Wells (1982), Burchfield (1994), Freeborn (1998), Trudgill (2000, 2004), Chambers và Trudgill (2004), Britain (2007) và phương ngữ tiếng Việt của Hải Dân (1982), Hoàng Thị Châu (1989, 2004), Hồ Lê (1992), Đoàn Thiện Thuật (2003), Alves (2007), Nguyễn Đức Tồn (2008), Huỳnh Công Tín (2013, 2014), Phạm Văn Tình (2014), Pham và McLeod (2016). Các nghiên cứu dịch phương ngữ của Berthele (2000), Perteghella (2012), Rosa (2012), Baroni (2013), Leppihalme (2014), Santika (2016), Szymańska (2017), Yu (2017) chủ yếu mô tả hiện tượng dịch trung hòa hoặc bù trừ.

Về các cách tiếp cận đánh giá bản dịch, luận án phân tích ba khuynh hướng chính:

1. Cách tiếp cận tâm lý/trực giác (Mentalist views): Mang tính chủ quan, cảm tính trước thế kỷ 19;
2. Cách tiếp cận dựa trên phản hồi của độc giả (Response-based approach): Gắn liền với Thuyết Mục đích (Skopos theory) của Reiß và Vermeer (1984), Holz-Mänttäri (1986), Vermeer (1989), Nord (1997). Cách tiếp cận này hạ thấp vai trò của văn bản gốc và tính tương đương cấu trúc vi mô, do đó ít phù hợp với văn bản nghệ thuật;
3. Cách tiếp cận dựa trên ngôn ngữ học (Linguistics-based approach): Được đại diện bởi Catford (1965), Nida (1964, 1975), Koller (1979), Wilss (1982, 1996), House (1997, 2015), Pym (2010).

Khoảng trống được luận án lựa chọn giải quyết là: Vận dụng mô hình đánh giá chức năng - dụng học của House (2015) vào cặp ngôn ngữ Anh - Việt đối với văn bản văn học, khắc phục hạn chế vốn có của mô hình (được xây dựng chủ yếu cho cặp ngôn ngữ Anh - Đức) bằng cách bổ sung lý thuyết Đánh giá (Appraisal Theory) của Martin và White (2005) để phân tích thái độ của tác giả hàm ẩn trong các yếu tố văn hóa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và phân tích

Luận án sử dụng mô hình đánh giá chất lượng dịch thuật chức năng – dụng học của Juliane House (2015). Mô hình của House vận hành dựa trên các khái niệm cốt lõi:

• Khái niệm văn bản (Text), ngữ cảnh tình huống (Context of situation) và ngữ cảnh văn hóa (Context of culture);
• Ba biến số của Trường ngôn ngữ (Register):
  • Trường (Field): Đề tài, diễn tiến sự việc, các quá trình diễn đạt (vật chất, tinh thần, quan hệ);
  • Không khí (Tenor): Mối quan hệ giữa những người tham gia giao tiếp, bao gồm nguồn gốc tác giả (Author's provenance), lập trường tác giả (Author's stance), quan hệ vai xã hội (Social role relationship - đối xứng hoặc bất đối xứng), thái độ xã hội (Social attitude - trang trọng hay thân mật), và sự tham gia (Participation - đơn thoại hoặc phức hợp);
  • Phương thức (Mode): Kênh giao tiếp (Medium - dạng nói/dạng viết) và tính liên kết (Connectivity - tính liên kết và mạch lạc);
• Thể loại (Genre): Mục đích thể loại gắn với cộng đồng văn hóa;
• Chức năng văn bản cá thể (Individual textual function): Gồm thành tố ý niệm (Ideational component) và thành tố tương tác liên cá nhân (Interpersonal component);
• Phân biệt dịch công khai (Overt translation) và dịch che giấu (Covert translation), cùng khái niệm "bộ lọc văn hóa" (Cultural filter).

Để hoàn thiện khung phân tích cho ngữ liệu văn học chứa nhiều sắc thái cảm xúc và đánh giá nhân vật, tác giả tích hợp thêm nguồn tài nguyên Thái độ (Attitudinal resources) thuộc Thuyết Đánh giá (Appraisal Theory) của Martin và White (2005), bao gồm ba phân hệ:

• Xúc cảm (Affect);
• Phán xét (Judgment - chuẩn mực xã hội và chế tài xã hội);
• Thẩm định (Appreciation).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án áp dụng phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa định tính và định lượng, trong đó phân tích định tính đóng vai trò chủ đạo thông qua các quy trình mô tả và đối chiếu so sánh:

• Phân tích định tính: So sánh đối chiếu từng đơn vị dịch thuật giữa ST và TT theo các tiêu chí Register (Field, Tenor, Mode) và Genre của House (2015), kết hợp Thuyết Đánh giá của Martin và White (2005) để xác định mức độ tương đương chức năng;
• Phân tích định lượng: Sử dụng thống kê tần số xuất hiện của các chiến lược dịch thuật được áp dụng đối với 3 nhóm CSRs.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

Dữ liệu của luận án được thu thập và xử lý theo phương pháp kiểm chứng chéo (Triangulation) nhằm đảm bảo độ tin cậy:

• Dữ liệu sơ cấp:
  • Tác phẩm gốc "Harry Potter and the Philosopher’s Stone" (ST, 2014);
  • Bản dịch tiếng Việt "Harry Potter và Hòn đá phù thuỷ" (TT, 2016);
  • Danh mục các yếu tố tên riêng (Phụ lục A), xưng hô (Phụ lục B), phương ngữ (Phụ lục C) trích xuất từ hai văn bản;
• Dữ liệu thứ cấp:
  • Biên bản/bản ghi âm phỏng vấn tác giả J.K. Rowling (do đài BBC cung cấp - Phụ lục D);
  • Bản ghi phỏng vấn dịch giả bản dịch tiếng Việt Lý Lan (Phụ lục E);
  • Biên bản phỏng vấn chuyên sâu 2 dịch giả văn học khác và 1 chuyên gia trong lĩnh vực ngôn ngữ/dịch thuật (Phụ lục F và G).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Mở đầu (Introduction)

Chương này thiết lập cơ sở cho toàn bộ công trình:

• Trình bày lý do chọn đề tài, sự phát triển của nghiên cứu dịch thuật và vị trí của đánh giá chất lượng dịch thuật trong nhánh Ứng dụng theo sơ đồ Holmes (Toury, 1995);
• Xác định mục tiêu, câu hỏi nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu và phạm vi khảo sát (3 nhóm CSRs tại cấp độ từ vựng);
• Trình bày ý nghĩa đóng góp về mặt lý luận, phương pháp luận và thực tiễn;
• Phác thảo cấu trúc tổng thể gồm 5 chương của luận án.

Chương 2: Tổng quan tài liệu (Literature Review)

Chương 2 cung cấp nền tảng lý thuyết toàn diện:

• Phân tích khái niệm văn hóa thông qua mô hình tảng băng văn hóa của Hall (1995), Katan (2014) và Nguyễn Quang (2008);
• Định nghĩa và phân loại CSRs; phân tích đặc điểm 3 nhóm CSRs được chọn:
  • Tên riêng: Đối chiếu tập quán đặt tên trong tiếng Anh và tiếng Việt (Lương Văn Hy, 1990; Nguyễn Tài Cẩn, 1975); phân loại tên mang nghĩa theo Fernandes (2006) thành tên tải nghĩa ngữ nghĩa (semantically loaded), tên tải nghĩa ký hiệu học (semiotically loaded), và tên tải nghĩa ngữ âm (phonologically loaded);
  • Hình thức quy chiếu nhân vật: Phân tích mô hình xưng hô trong tiếng Việt qua các kiểu quan hệ vòng tròn, quan hệ ngang hàng (Loại I, Loại II), và quan hệ động (Loại I, Loại II, Loại III) theo Nguyễn Quang (2018);
  • Phương ngữ vùng miền: Khảo sát hệ thống RP và phương ngữ địa phương tại Anh; đối chiếu 3 vùng phương ngữ Bắc - Trung - Nam tại Việt Nam;
• Rà soát các cách tiếp cận và mô hình TQA của Reiß (1971), Newmark (1988), House (1997, 2015);
• Trình bày chi tiết cơ sở lý thuyết của mô hình House (2015) và sự tương thích của việc bổ sung Thuyết Đánh giá (Martin & White, 2005) vào biến số Tenor.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu (Research Methodology)

Chương 3 thuyết minh quy trình triển khai nghiên cứu:

• Thiết lập khung phân tích thích ứng từ mô hình House (2015) kết hợp Martin và White (2005);
• Mô tả quy trình thu thập ngữ liệu văn bản ST và TT;
• Mô tả bối cảnh, thông tin nền tảng của tác giả J.K. Rowling, dịch giả Lý Lan, cùng 2 dịch giả và 1 chuyên gia tham gia phỏng vấn;
• Trình bày các bước phân tích dữ liệu văn bản và kỹ thuật phân tích dữ liệu phỏng vấn theo chủ đề (thematic analysis) để đối chiếu kiểm chứng chéo.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận (Findings and Discussion)

Chương này trình bày chi tiết các phát hiện nghiên cứu đối với từng nhóm CSRs:

1. Đánh giá dịch tên riêng (Proper names)

Khảo sát 35 tên riêng mang nghĩa (loaded names) của các nhân vật như Draco Malfoy, Voldemort, Minerva McGonagall, Severus Snape, Quirrell, Dudley Dursley...

• Dịch giả Lý Lan đã sử dụng chiến lược giữ nguyên không dịch (Non-translation strategy) cho toàn bộ 35 tên này trong văn bản đích.
• Phân tích theo mô hình House và Thuyết Đánh giá cho thấy: Việc giữ nguyên tên gốc giúp bảo tồn hình thức định danh nhưng không chuyển tải được các tầng nghĩa biểu trưng, sắc thái xúc cảm và sự phán xét (thái độ tác giả) mà J.K. Rowling cài cắm qua từ nguyên (gốc Latin, tiếng Pháp cổ) hoặc tính biểu cảm ngữ âm (sound symbolism).
• Hệ quả là bản dịch chỉ đạt mức "tương đương chức năng một phần" (partially functional equivalence).
• Luận án thực hiện thử nghiệm dịch (Table 4.8) và đề xuất chiến lược bù trừ (Compensation strategy) kết hợp giữa giữ nguyên tên và bổ sung bảng chú giải thuật ngữ/tên gọi ở cuối sách (Glossary).

2. Đánh giá dịch hình thức quy chiếu nhân vật (Person reference forms)

Khảo sát cặp xưng hô trung tính "I-you" trong văn bản gốc tiếng Anh:

• Dịch giả đã chuyển dịch cặp từ "I-you" thành 50 biến thể tương đương trong tiếng Việt (Table 4.9), thể hiện qua các cặp quan hệ nhân vật cụ thể:
  • Draco - Harry: Chuyển đổi linh hoạt từ quan hệ ngang hàng sang đối nghịch, mỉa mai;
  • Harry - Ron: Sử dụng các đại từ/từ thân tộc thể hiện sự thân mật, bình đẳng ("bồ - mình", "tớ - cậu");
  • Dượng Vernon - Harry: Thể hiện quan hệ quyền uy, bất đối xứng trong gia đình ("dượng - mày/mày - tao");
  • Giáo sư McGonagall - Học sinh: Thể hiện sự trang trọng, phân cấp thứ bậc trong trường học ("ta - các trò/cô - các em");
  • Giáo sư Snape - Học sinh: Thể hiện sự nghiêm khắc, áp đặt quyền lực.
• Bản dịch đạt được "tương đương chức năng" (functional equivalence) đầy đủ, phù hợp với ngữ cảnh tình huống và ngữ cảnh văn hóa tiếp nhận tại Việt Nam.

3. Đánh giá dịch phương ngữ vùng miền (Regional dialects)

Khảo sát phương ngữ West Country của nhân vật Rubeus Hagrid (đặc trưng bởi cách phát âm, ngữ pháp phi chuẩn như "I-yeh", "ter", "summat"...):

• Dịch giả chủ yếu sử dụng chiến lược trung hòa (Neutralization), chuyển toàn bộ các phát ngôn mang phương ngữ địa phương tiếng Anh thành ngôn ngữ tiếng Việt phổ thông chuẩn mực.
• Hệ quả là làm triệt tiêu dấu ấn vùng miền và địa vị xã hội của nhân vật trong văn bản gốc, dẫn đến mức "tương đương chức năng một phần" (partially functional equivalence).
• Luận án khảo sát các biến thể phương ngữ tại Việt Nam và tiến hành bản dịch thử nghiệm (Table 4.18), đề xuất áp dụng chiến lược bù trừ kết hợp giữa trung hòa và sử dụng ngôn ngữ khẩu ngữ, từ ngữ dân dã để vừa phản ánh sự thân thiện, bình dị của nhân vật vừa tránh gây phản cảm văn hóa.

4. Đề xuất bổ sung cho mô hình của House (2015)

Dựa trên kết quả đối chiếu, luận án đề xuất tích hợp nguồn tài nguyên Thái độ (Attitudinal resources) vào phân tích biến số Không khí (Tenor - thành tố Lập trường của tác giả), giúp mô hình đánh giá chuẩn xác hơn các văn bản nghệ thuật giàu sắc thái văn hóa và đánh giá liên cá nhân.

Chương 5: Kết luận (Conclusion)

Chương cuối tổng kết lại toàn bộ các luận điểm và kết quả nghiên cứu:

• Tóm lược kết quả đánh giá 3 nhóm CSRs;
• Trình bày hệ thống các đóng góp về mặt lý thuyết, phương pháp và thực tiễn;
• Nêu rõ các hạn chế của đề tài và định hướng phát triển cho các nghiên cứu tiếp theo.

Kết quả và những đóng góp mới

Kết quả chính của luận án

Dưới đây là bảng tổng hợp các phát hiện chính về chiến lược dịch và mức độ tương đương chức năng đối với 3 nhóm CSRs trong ngữ liệu nghiên cứu:

Nhóm yếu tố văn hóa (CSRs)	Chiến lược dịch của dịch giả	Mức độ tương đương chức năng đạt được	Giải pháp/Chiến lược đề xuất từ luận án
Tên riêng mang nghĩa (Proper names)	Giữ nguyên không dịch (Non-translation) cho 35 tên mang tải nghĩa	Tương đương chức năng một phần (Partially functional equivalence)	Chiến lược bù trừ: Giữ nguyên tên kết hợp bảng giải nghĩa cuối sách (Glossary)
Quy chiếu nhân vật (Person reference forms)	Chuyển đổi "I-you" thành 50 biến thể xưng hô tiếng Việt linh hoạt	Tương đương chức năng (Functional equivalence)	Tiếp tục áp dụng chiến lược hướng đích (TL-oriented translation strategy)
Phương ngữ vùng miền (Regional dialects)	Trung hòa hóa (Neutralization) phương ngữ West Country của Hagrid	Tương đương chức năng một phần (Partially functional equivalence)	Chiến lược bù trừ: Trung hòa kết hợp sử dụng khẩu ngữ/từ ngữ đời thường

Những đóng góp mới của luận án

1. Về mặt lý luận (Theoretical contributions):

   • Luận án chứng minh sự tương thích và cần thiết của việc mở rộng mô hình đánh giá chất lượng dịch thuật chức năng – dụng học của House (2015) khi áp dụng vào bối cảnh dịch thuật Anh – Việt;
   • Đóng góp cụ thể là việc tích hợp các nguồn tài nguyên Thái độ (Attitudinal resources: Affect, Judgment, Appreciation) của Thuyết Đánh giá (Martin & White, 2005) vào biến số Tenor (Author's stance), cung cấp công cụ nhận diện các thái độ tiềm ẩn của tác giả văn bản gốc được mã hóa qua các yếu tố đặc thù văn hóa.

2. Về mặt phương pháp luận (Methodological contributions):

   • Kết hợp phương pháp phân tích văn bản chức năng – dụng học với quy trình kiểm chứng chéo đa chiều (Triangulation) thông qua dữ liệu phỏng vấn tác giả văn bản gốc, dịch giả văn bản đích, 2 dịch giả văn học độc lập và 1 chuyên gia ngôn ngữ học;
   • Nâng cao tính khách quan và độ tin cậy trong quy trình đánh giá bản dịch văn học, giảm thiểu tính chủ quan của người đánh giá.

3. Về mặt thực tiễn (Practical contributions):

   • Đưa ra các gợi ý cụ thể cho các nhà xuất bản, dịch giả và người dạy/học dịch thuật khi xử lý các yếu tố văn hóa trong tác phẩm văn học từ tiếng Anh sang tiếng Việt;
   • Khuyến nghị áp dụng chiến lược bù trừ (Compensation strategy) khi dịch tên riêng và phương ngữ nhằm dung hòa giữa việc bảo tồn văn hóa nguồn và sự tiếp nhận của độc giả bản ngữ.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, luận án xác định các phạm vi chưa thể bao quát:

• Ngữ liệu nghiên cứu mới tập trung khảo sát trên một tác phẩm văn học duy nhất (Harry Potter and the Philosopher’s Stone) và một cặp bản dịch đơn lẻ của dịch giả Lý Lan;
• Phạm vi phân tích văn hóa mới dừng lại ở 3 nhóm CSRs ở cấp độ từ vựng (tên riêng mang nghĩa, hình thức quy chiếu "I-you", và phương ngữ vùng miền), chưa mở rộng sang các nhóm CSRs khác như thành ngữ, tiếng lóng, đơn vị đo lường, ẩm thực hay các yếu tố thần thoại, tín ngưỡng;
• Đối tượng phỏng vấn chuyên gia và dịch giả độc lập còn ở quy mô chọn mẫu định tính hẹp.

Về hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng việc vận dụng khung lý thuyết tích hợp (House 2015 + Appraisal Theory) để đánh giá các thể loại văn bản khác (văn bản báo chí, học thuật, tài liệu nghe nhìn/phụ đề phim);
• Khảo sát trên các tác phẩm văn học khác hoặc so sánh đối chiếu giữa các bản dịch khác nhau của cùng một tác phẩm gốc;
• Nghiên cứu sâu hơn về phản ứng thực tế của các nhóm độc giả tiếp nhận đối với các chiến lược dịch bù trừ được đề xuất.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo cụ thể cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Ngôn ngữ học ứng dụng và Lý luận dịch thuật: Tham khảo khung phân tích kết hợp giữa mô hình chức năng – dụng học của House (2015) và Thuyết Đánh giá (Martin & White, 2005), cũng như phương pháp kiểm chứng chéo dữ liệu phỏng vấn;
• Giảng viên và cơ sở đào tạo biên - phiên dịch: Sử dụng ngữ liệu phân tích thực tế về cặp xưng hô "I-you" và các chiến lược dịch tên riêng/phương ngữ làm tư liệu giảng dạy thực hành dịch Anh - Việt;
• Dịch giả văn học và biên tập viên nhà xuất bản: Tham khảo các giải pháp dịch thuật bù trừ (bổ sung glossary cuối sách, kết hợp khẩu ngữ) để nâng cao chất lượng biên dịch các tác phẩm văn học đa văn hóa.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án đã đánh giá chất lượng dịch đối với bao nhiêu tên riêng mang nghĩa và kết quả ra sao?
Luận án khảo sát 35 tên riêng mang nghĩa (loaded names) trong tác phẩm ST. Toàn bộ 35 tên này được dịch giả xử lý bằng chiến lược giữ nguyên không dịch (Non-translation), dẫn đến việc chỉ đạt mức tương đương chức năng một phần do người đọc bản ngữ không cảm nhận được các tầng nghĩa hàm ẩn và thái độ của tác giả.

2. Chiến lược dịch cặp từ xưng hô "I-you" sang tiếng Việt được đánh giá như thế nào?
Dịch giả đã chuyển đổi cặp đại từ trung tính "I-you" thành 50 biến thể xưng hô khác nhau trong tiếng Việt, thể hiện chính xác các mối quan hệ xã hội, quyền lực, độ tuổi và mức độ thân sơ giữa các nhân vật. Do đó, nội dung này được đánh giá là đạt mức tương đương chức năng đầy đủ.

3. Phương ngữ vùng miền của nhân vật Hagrid được xử lý bằng chiến lược nào và luận án đề xuất gì?
Dịch giả đã sử dụng chiến lược trung hòa (Neutralization), chuyển phương ngữ West Country thành tiếng Việt chuẩn. Luận án đề xuất áp dụng chiến lược bù trừ: Trung hòa kết hợp sử dụng ngôn ngữ khẩu ngữ, từ ngữ dân dã đời thường để bảo lưu tính cách thân thiện và xuất thân của nhân vật.

4. Đóng góp lý thuyết then chốt của luận án đối với mô hình của Juliane House (2015) là gì?
Luận án đã bổ sung nguồn tài nguyên Thái độ (Attitudinal resources) từ Thuyết Đánh giá của Martin và White (2005) vào biến số Không khí (Tenor - thành tố Lập trường của tác giả) trong mô hình của House, giúp phát hiện và đánh giá thái độ tiềm ẩn của tác giả gắn liền với các yếu tố mang đặc trưng văn hóa.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Triệu Thu Hằng là công trình nghiên cứu chuyên sâu về đánh giá chất lượng dịch thuật Anh – Việt các yếu tố mang đặc trưng văn hóa trong văn bản văn học. Bằng việc kết hợp mô hình chức năng – dụng học của House (2015) với Thuyết Đánh giá của Martin và White (2005), luận án đã làm rõ thực trạng và mức độ tương đương chức năng trong việc dịch tên riêng, xưng hô và phương ngữ trong tác phẩm "Harry Potter and the Philosopher’s Stone". Các phát hiện của luận án cung cấp cơ sở khoa học và giải pháp thực tiễn có giá trị cho nghiên cứu ngôn ngữ học ứng dụng và hoạt động dịch thuật văn học tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

VIETNAM NATIONAL UNIVERSITY, HANOI UNIVERSITY OF LANGUAGES AND INTERNATIONAL STUDIES ***** TRIỆU THU HẰNG ENGLISH-VIETNAMESE TRANSLATION ASSESSMENT OF CULTURE-SPECIFIC REFERENCES IN A LITERARY TEXT: A FUNCTIONAL-PRAGMATIC PERSPECTIVE (Đánh giá dịch Anh-Việt các yếu tố mang đặc trƣng văn hoá trong văn học: Bình diện chức năng-dụng học) MAJOR: ENGLISH LINGUISTICS CODE: 9220201.01 A dissertation submitted in partial fulfillment of the requirements for the degree of Doctor of Philosophy in Linguistics Supervisor: Assoc. LÊ HÙNG TIẾN HANOI – 2019 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] VIETNAM NATIONAL UNIVERSITY, HANOI UNIVERSITY OF LANGUAGES AND INTERNATIONAL STUDIES FACULTY OF POST-GRADUATE STUDIES ***** TRIỆU THU HẰNG ENGLISH-VIETNAMESE TRANSLATION ASSESSMENT OF CULTURE-SPECIFIC REFERENCES IN A LITERARY TEXT: A FUNCTIONAL-PRAGMATIC PERSPECTIVE (Đánh giá dịch Anh-Việt các yếu tố mang đặc trƣng văn hoá trong văn học: Bình diện chức năng-dụng học) MAJOR: ENGLISH LINGUISTICS CODE: 9220201.01 A dissertation submitted in partial fulfillment of the requirements for the degree of Doctor of Philosophy in Linguistics Supervisor: Assoc. LÊ HÙNG TIẾN HANOI – 2019 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] STATEMENT OF AUTHORSHIP The thesis entitled: “English-Vietnamese translation assessment of culture- specific references in a literary text: A functional-pragmatic perspective” has been submitted for the degree of Doctor of Philosophy. I, the undersigned, hereby declare that I am the sole author of this thesis, I have fully acknowledged and referenced the ideas and work of others, whether published or unpublished, in my thesis.

The thesis does not contain work extracted from a thesis, dissertation or research paper previously presented for another degree or diploma at this or any other university. Signature TRIỆU THU HẰNG i LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] ABSTRACT This descriptive, comparative, and evaluative study attempts to assess the English-Vietnamese translation of culture-specific references (CSRs) in a literary text from the functional-pragmatic perspective of House‟s model (2015). After operating House‟s model (2015) in the context of English- Vietnamese translation, the supplementation for the model in this context is drawn out. This study focuses on the three categories of CSRs, namely proper names, person reference forms, and regional dialects in a literary text.

The qualitative analysis approach, with descriptive and comparative procedures, was primarily adopted in this study. The quantitative analysis was employed to count the frequency of translation strategies adopted by the translator in translating the chosen CSRs. The primary sources of data include the Source Text (ST – “Harry Potter and the Philosopher‟s Stone”, 2014), the Target Text (TT – “Harry Potter và Hòn đá phù thuỷ”, 2016), the three categories of proper names, person reference forms and regional dialects in the ST and their equivalents in the TT. The primary sources of data were analyzed and assessed from the functional-pragmatic perspective of House (2015).

The secondary sources of data, employed to triangulate with the textual analysis of the primary sources of data from the functional-pragmatic perspective, include the interview transcripts of the ST author, the translator, and interviews with two other literary translators and an expert in the field. Such triangulation was deployed to ensure the trustworthiness of the study. The study yields the following findings. As far as proper names are concerned, the non-translation strategy is adopted for 35 loaded proper names, which entails “partially functional equivalence” in the TT as compared to those in the ST.

Accordingly, compensation strategy (non- translation plus end-of-book glossary) is recommended to compensate the linguistic and cultural differences. Regarding person reference forms, the neutral “I-you” dyad has been translated into 50 equivalent variants in Vietnamese, which reveals functional equivalence in accordance with the ii LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] examined situational and cultural contexts. Concerning regional dialects, regional dialects in the ST have virtually been neutralized in the TT, which results in “partially functional equivalence” in the TT as compared to those in the ST. Accordingly, compensation strategy is recommended with the choice of “neutralization” in combination with “colloquial language” to convey the social status and the friendliness of the protagonist.

It is revealed that cultural filter is inevitable in translating across cultures. Based on the findings of the three CSR groups, several reasons underlying the translation strategies adopted by the translator are also pointed out.