Đánh giá tính đa dạng sinh học thực vật khu vực Mê Linh - Cơ sở cho bảo tồn và sử dụng hợp lý

Luận văn thạc sĩ đánh giá đa dạng sinh học thực vật tại Mê Linh, cung cấp cơ sở khoa học cho bảo tồn và sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên.

• Tác giả: Phan Thị Hiền
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Văn Thụy
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa học Môi trường
• Đề tài: Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học Thực Vật Mê Linh
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CÁM ƠN
• MỞ ĐẦU. MỞ ĐẦU
• MỞ ĐẦU.1. Tính cấp thiết của đề tài
• MỞ ĐẦU.2. Mục tiêu nghiên cứu
• MỞ ĐẦU.3. Nội dung nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG I: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan các hướng nghiên cứu đa dạng sinh học thực vật
• 1.1.1. Khái quát các hướng nghiên cứu đa dạng sinh học thực vật trên thế giới
• 1.1.1.1. Nghiên cứu hệ thực vật
• 1.1.1.2. Nghiên cứu thảm thực vật
• 1.1.2. Khái quát các hướng nghiên cứu đa dạng sinh học thực vật ở Việt Nam
• 1.1.2.1. Nghiên cứu hệ thực vật
• 2. CHƯƠNG II: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Phương pháp kế thừa
• 2.2.2. Phương pháp điều tra thực địa
• 2.2.3. Phương pháp đánh giá tính đa dạng hệ thực vật
• 2.2.4. Phương pháp đánh giá tính đa dạng các kiểu quần xã của thảm thực vật
• 3. CHƯƠNG III: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Tính đa dạng sinh học hệ thực vật
• 3.1.1. Đa dạng loài thực vật
• 3.1.2. Đa dạng cấu trúc hệ thống thực vật
• 3.1.3. Đa dạng ở mức độ họ
• 3.1.4. Đa dạng ở mức độ chi
• 3.1.5. Đa dạng dạng sống hệ thực vật
• 3.1.6. Đa dạng các yếu tố địa lý hệ thực vật
• 3.1.7. Giá trị đa dạng sinh học thực vật trạm Đa dạng sinh học Mê Linh
• 3.2. Tính đa dạng thảm thực vật
• 3.3. Định hướng bảo tồn và sử dụng hợp lý đa dạng sinh học khu vực trạm ĐDSH Mê Linh
• 3.3.1. Định hướng chung
• 3.3.2. Một số giải pháp cụ thể
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về đánh giá đa dạng sinh học thực vật Mê Linh

Đánh giá đa dạng sinh học thực vật tại khu vực Mê Linh là một nhiệm vụ quan trọng nhằm bảo tồn và sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên. Khu vực này không chỉ có giá trị sinh thái mà còn là nơi lưu giữ nhiều loài thực vật quý hiếm. Việc nghiên cứu và đánh giá đa dạng sinh học thực vật tại đây sẽ cung cấp thông tin cần thiết cho các hoạt động bảo tồn và phát triển bền vững.

1.1. Đặc điểm sinh thái và địa lý của Mê Linh

Khu vực Mê Linh có điều kiện tự nhiên đa dạng với nhiều loại hình sinh thái khác nhau. Đặc điểm địa lý, khí hậu và thổ nhưỡng tại đây tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài thực vật. Việc hiểu rõ về đặc điểm này sẽ giúp xác định các loài thực vật ưu thế và giá trị của chúng trong hệ sinh thái.

1.2. Tầm quan trọng của đa dạng sinh học thực vật

Đa dạng sinh học thực vật không chỉ đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái mà còn cung cấp nguồn tài nguyên quý giá cho con người. Các loài thực vật tại Mê Linh có thể được sử dụng trong y học, thực phẩm và nhiều lĩnh vực khác, do đó việc bảo tồn chúng là rất cần thiết.

II. Thách thức trong việc bảo tồn đa dạng sinh học thực vật Mê Linh

Mặc dù Mê Linh có nhiều tiềm năng về đa dạng sinh học, nhưng khu vực này cũng đang phải đối mặt với nhiều thách thức. Sự phát triển kinh tế, khai thác tài nguyên thiên nhiên và biến đổi khí hậu đang đe dọa đến sự tồn tại của nhiều loài thực vật. Việc nhận diện và giải quyết các thách thức này là rất quan trọng để bảo tồn đa dạng sinh học.

2.1. Tác động của con người đến đa dạng sinh học

Hoạt động khai thác tài nguyên thiên nhiên, xây dựng cơ sở hạ tầng và phát triển nông nghiệp đã gây áp lực lớn lên hệ sinh thái Mê Linh. Nhiều loài thực vật đang bị đe dọa do mất môi trường sống và sự cạnh tranh với các loài ngoại lai.

2.2. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến thực vật

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi điều kiện sinh thái tại Mê Linh, ảnh hưởng đến sự phát triển và sinh trưởng của nhiều loài thực vật. Nhiệt độ tăng cao và lượng mưa không ổn định có thể dẫn đến sự suy giảm đa dạng sinh học trong khu vực.

III. Phương pháp nghiên cứu đánh giá đa dạng sinh học thực vật Mê Linh

Để đánh giá đa dạng sinh học thực vật tại Mê Linh, nhiều phương pháp nghiên cứu đã được áp dụng. Các phương pháp này không chỉ giúp xác định số lượng và thành phần loài mà còn đánh giá cấu trúc và chức năng của hệ sinh thái.

3.1. Phương pháp điều tra thực địa

Phương pháp điều tra thực địa là một trong những cách hiệu quả nhất để thu thập dữ liệu về đa dạng sinh học. Các nhà nghiên cứu tiến hành khảo sát, ghi nhận và phân loại các loài thực vật có mặt tại khu vực Mê Linh.

3.2. Phân tích cấu trúc hệ thực vật

Phân tích cấu trúc hệ thực vật giúp xác định sự phân bố và tần suất của các loài trong khu vực. Điều này cho phép đánh giá mức độ đa dạng và sự ưu thế của các loài thực vật trong hệ sinh thái.

IV. Kết quả nghiên cứu đa dạng sinh học thực vật Mê Linh

Kết quả nghiên cứu cho thấy Mê Linh có sự đa dạng sinh học thực vật phong phú với nhiều loài đặc hữu và quý hiếm. Việc đánh giá này không chỉ cung cấp thông tin quan trọng cho công tác bảo tồn mà còn mở ra cơ hội cho việc phát triển bền vững tài nguyên thực vật.

4.1. Đa dạng loài thực vật tại Mê Linh

Nghiên cứu đã ghi nhận được nhiều loài thực vật quý hiếm, trong đó có nhiều loài có giá trị kinh tế cao. Sự phong phú này cho thấy Mê Linh là một trong những khu vực có giá trị sinh học cao tại Việt Nam.

4.2. Giá trị kinh tế và ứng dụng thực tiễn

Nhiều loài thực vật tại Mê Linh có thể được ứng dụng trong y học, thực phẩm và các lĩnh vực khác. Việc khai thác và sử dụng hợp lý các nguồn tài nguyên này sẽ góp phần nâng cao giá trị kinh tế cho khu vực.

V. Định hướng bảo tồn và sử dụng hợp lý đa dạng sinh học thực vật Mê Linh

Để bảo tồn và sử dụng hợp lý đa dạng sinh học thực vật tại Mê Linh, cần có các chiến lược và kế hoạch cụ thể. Việc kết hợp giữa bảo tồn và phát triển bền vững là rất cần thiết để đảm bảo sự tồn tại của các loài thực vật quý hiếm.

5.1. Các giải pháp bảo tồn hiệu quả

Cần triển khai các giải pháp bảo tồn như thành lập khu bảo tồn, thực hiện các chương trình giáo dục cộng đồng và tăng cường công tác quản lý tài nguyên thiên nhiên. Những giải pháp này sẽ giúp bảo vệ đa dạng sinh học tại Mê Linh.

5.2. Khuyến khích nghiên cứu và phát triển bền vững

Khuyến khích các nghiên cứu khoa học về đa dạng sinh học và phát triển các mô hình kinh tế bền vững sẽ giúp nâng cao nhận thức và trách nhiệm của cộng đồng trong việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

VI. Kết luận và triển vọng tương lai của đa dạng sinh học thực vật Mê Linh

Đánh giá đa dạng sinh học thực vật tại Mê Linh không chỉ cung cấp thông tin quan trọng cho công tác bảo tồn mà còn mở ra nhiều cơ hội cho phát triển bền vững. Tương lai của đa dạng sinh học tại đây phụ thuộc vào các nỗ lực bảo tồn và sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên.

6.1. Tầm quan trọng của bảo tồn đa dạng sinh học

Bảo tồn đa dạng sinh học là nhiệm vụ cấp bách không chỉ cho Mê Linh mà còn cho toàn cầu. Việc bảo vệ các loài thực vật quý hiếm sẽ góp phần duy trì cân bằng sinh thái và phát triển bền vững.

6.2. Triển vọng phát triển bền vững tại Mê Linh

Với sự quan tâm và đầu tư đúng mức, Mê Linh có thể trở thành một mô hình điển hình cho việc bảo tồn và phát triển bền vững đa dạng sinh học thực vật. Các chương trình nghiên cứu và bảo tồn sẽ tiếp tục được triển khai để đảm bảo sự tồn tại của các loài thực vật quý hiếm.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Đa dạng sinh học (ĐDSH) thực vật đóng vai trò thiết yếu trong duy trì cân bằng sinh thái và phát triển bền vững của môi trường tự nhiên. Khu vực Trạm Đa dạng sinh học (ĐDSH) Mê Linh, tỉnh Vĩnh Phúc, nằm trong vùng đệm của Vườn quốc gia Tam Đảo, có diện tích 170,3 ha với địa hình đồi núi thấp, khí hậu nhiệt đới gió mùa, nhiệt độ trung bình 22-23°C và độ ẩm khoảng 80%. Đây là khu vực có điều kiện tự nhiên thuận lợi cho sự phát triển của hệ thực vật đa dạng và phong phú. Nghiên cứu nhằm đánh giá tính đa dạng sinh học thực vật tại Trạm Mê Linh, làm cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn và sử dụng hợp lý tài nguyên thực vật trong khu vực.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung vào việc xác định đặc điểm hệ thực vật, các quần xã thực vật, thống kê thành phần loài ưu thế, cấu trúc sinh thái, đánh giá tính đa dạng sinh học và tiềm năng tái sinh. Phạm vi nghiên cứu thực hiện từ tháng 2 đến tháng 8 năm 2015, tại khu vực Trạm ĐDSH Mê Linh, tỉnh Vĩnh Phúc. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học, góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng và hỗ trợ phát triển kinh tế sinh thái bền vững tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình phân tích đa dạng sinh học thực vật, bao gồm:

• Lý thuyết phân loại thảm thực vật của UNESCO (1973): Phân loại thảm thực vật dựa trên cấu trúc hình thái, đặc điểm sinh thái và phân bố địa lý, từ lớp quần hệ đến quần hợp, giúp xác định các kiểu thảm thực vật trong khu vực nghiên cứu.

• Phổ dạng sống của Raunkiaer (1934): Phân loại dạng sống thực vật dựa trên vị trí chồi trong thời gian bất lợi, gồm 5 nhóm chính: Phanerophytes (cây chồi trên đất), Chamaephytes (cây chồi sát đất), Hemicryptophytes (cây chồi nửa ẩn), Cryptophytes (cây chồi ẩn), Therophytes (cây một năm). Phổ dạng sống này giúp đánh giá tính thích nghi sinh thái của hệ thực vật.

• Phương pháp đánh giá đa dạng họ và chi của Tolmachov (1974): Tính tỷ lệ phần trăm số loài trong 10 họ hoặc chi giàu loài nhất so với tổng số loài, từ đó đánh giá mức độ đa dạng họ, chi trong hệ thực vật.

• Phân tích yếu tố địa lý thực vật theo Pócs Tamás (1965): Xác định các yếu tố địa lý đặc trưng của hệ thực vật dựa trên phân bố taxon, phân biệt giữa loài bản địa và di cư, giúp hiểu rõ nguồn gốc và sự giao thoa của hệ thực vật khu vực.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Kế thừa số liệu từ các nghiên cứu trước, tài liệu khoa học, báo cáo chuyên ngành và thu thập mẫu thực địa tại Trạm ĐDSH Mê Linh từ tháng 2 đến tháng 8 năm 2015.

• Phương pháp chọn mẫu: Sử dụng phương pháp điều tra theo tuyến, khảo sát trong phạm vi 10m hai bên tuyến dài 1-1,5 km, đại diện cho các sinh cảnh khác nhau. Thu thập mẫu tiêu bản thực vật đầy đủ bộ phận, ghi chép chi tiết đặc điểm sinh học, sinh thái và điều kiện môi trường.

• Phương pháp phân tích: Áp dụng phân tích thống kê đa dạng taxon (họ, chi, loài), phân tích phổ dạng sống, phân tích yếu tố địa lý thực vật, đánh giá cấu trúc thảm thực vật theo mô hình UNESCO. Sử dụng phần mềm GIS (Mapinfo 12) để xây dựng bản đồ thảm thực vật dựa trên ảnh viễn thám SPOT 5 và dữ liệu thực địa.

• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu thực hiện trong 7 tháng (02-08/2015), bao gồm khảo sát thực địa, thu thập mẫu, phân tích dữ liệu và xây dựng bản đồ thảm thực vật.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đa dạng loài thực vật: Khu vực Trạm ĐDSH Mê Linh ghi nhận 1.299 loài thực vật bậc cao có mạch, thuộc 704 chi và 172 họ, phân bố trong 5 ngành thực vật chính. Ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) chiếm ưu thế với 1.216 loài (93,61%), ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) có 65 loài (5,00%). So với nghiên cứu trước đây, số loài được bổ sung thêm 92 loài, cho thấy sự phong phú và đa dạng cao.

2. Đa dạng họ và chi: 10 họ giàu loài nhất chiếm 31,72% tổng số loài, trong đó họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) có 69 loài (5,31%), họ Cà phê (Rubiaceae) 66 loài (5,08%), họ Lan (Orchidaceae) 49 loài (3,77%). 10 chi giàu loài nhất chiếm 8,47% tổng số loài, với chi Ficus (Moraceae) có 22 loài, Ardisia (Myrsinaceae) 17 loài.

3. Phổ dạng sống: Nhóm cây chồi trên đất (Phanerophytes) chiếm 55,58%, nhóm cây chồi nửa ẩn (Hemicryptophytes) 16,55%, cây chồi sát đất (Chamaephytes) 10,62%, cây chồi ẩn (Cryptophytes) 10,55%, cây một năm (Therophytes) 6,69%. Phổ dạng sống này phù hợp với đặc trưng hệ thực vật Bắc Việt Nam, phản ánh tính thích nghi sinh thái đa dạng.

4. Yếu tố địa lý thực vật: Hệ thực vật Mê Linh có 31,95% loài đặc hữu (415 loài), trong đó đặc hữu Đông Dương chiếm 19,01%, đặc hữu Bắc Bộ 6,93%, đặc hữu Việt Nam 6,00%. Các yếu tố nhiệt đới châu Á chiếm 31,18%, yếu tố Ấn Độ 14,32%. Tỷ lệ loài đặc hữu cao cho thấy tính độc đáo và giá trị khoa học của hệ thực vật khu vực.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy Trạm ĐDSH Mê Linh là khu vực có tính đa dạng sinh học thực vật cao, đặc trưng bởi sự phong phú về loài, họ và chi, cũng như sự đa dạng về dạng sống và yếu tố địa lý. Tỷ lệ loài đặc hữu cao phản ánh sự nguyên vẹn của hệ sinh thái rừng thường xanh nhiệt đới và thảm cây bụi thứ sinh, đồng thời cho thấy vai trò quan trọng của khu vực trong bảo tồn nguồn gen quý hiếm.

So sánh với các nghiên cứu ở miền Bắc Việt Nam và các khu vực lân cận, tỷ lệ loài thuộc lớp Ngọc lan so với lớp Hành là 3,7/1, phù hợp với đặc điểm hệ thực vật vùng nhiệt đới. Tỷ lệ 10 họ giàu loài chiếm dưới 50% tổng số loài khẳng định tính đa dạng họ cao, đặc trưng cho hệ thực vật nhiệt đới đa dạng và phức tạp.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tỷ lệ phần trăm các taxon (họ, chi, loài), biểu đồ phổ dạng sống và bản đồ phân bố các kiểu thảm thực vật, giúp minh họa rõ nét cấu trúc và phân bố đa dạng sinh học thực vật tại khu vực.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường công tác bảo tồn: Xây dựng và triển khai các chương trình bảo tồn hệ thực vật đặc hữu và quý hiếm, tập trung vào các loài có nguy cơ cao, nhằm duy trì tính đa dạng sinh học. Thời gian thực hiện trong 3-5 năm, chủ thể là các cơ quan quản lý bảo tồn và viện nghiên cứu.

2. Phát triển mô hình kinh tế sinh thái: Khuyến khích phát triển mô hình kinh tế sinh thái bền vững dựa trên tài nguyên thực vật, nâng cao nhận thức cộng đồng về lợi ích kinh tế và môi trường. Thời gian triển khai 2-4 năm, chủ thể là chính quyền địa phương và các tổ chức phi chính phủ.

3. Nâng cao năng lực nghiên cứu và giám sát: Đầu tư trang thiết bị, đào tạo cán bộ nghiên cứu để tiếp tục theo dõi, đánh giá đa dạng sinh học, cập nhật dữ liệu và phát hiện sớm các nguy cơ suy thoái. Thời gian liên tục, chủ thể là viện nghiên cứu và trường đại học.

4. Tuyên truyền, giáo dục cộng đồng: Tổ chức các hoạt động tuyên truyền, giáo dục về bảo vệ đa dạng sinh học cho người dân địa phương, học sinh, sinh viên nhằm nâng cao ý thức bảo vệ môi trường. Thời gian thực hiện hàng năm, chủ thể là các tổ chức xã hội và cơ quan giáo dục.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu và học giả trong lĩnh vực khoa học môi trường và sinh học: Luận văn cung cấp dữ liệu chi tiết về đa dạng sinh học thực vật, phương pháp nghiên cứu và phân tích chuyên sâu, hỗ trợ nghiên cứu tiếp theo và phát triển khoa học.

2. Cơ quan quản lý bảo tồn và phát triển tài nguyên thiên nhiên: Thông tin về thành phần loài, cấu trúc thảm thực vật và đề xuất bảo tồn giúp hoạch định chính sách, kế hoạch quản lý và bảo vệ tài nguyên hiệu quả.

3. Các tổ chức phi chính phủ và cộng đồng địa phương: Tài liệu giúp nâng cao nhận thức về giá trị đa dạng sinh học, hỗ trợ xây dựng các chương trình phát triển bền vững và bảo vệ môi trường.

4. Sinh viên và giảng viên các ngành sinh học, môi trường, lâm nghiệp: Luận văn là nguồn tài liệu tham khảo quý giá cho việc học tập, nghiên cứu và thực hành trong lĩnh vực đa dạng sinh học và bảo tồn.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao đa dạng sinh học thực vật tại Trạm Mê Linh lại quan trọng?
   Đa dạng sinh học thực vật tại đây phong phú với 1.299 loài, trong đó có nhiều loài đặc hữu và quý hiếm, góp phần duy trì cân bằng sinh thái và cung cấp nguồn gen quý giá cho nghiên cứu và phát triển bền vững.

2. Phương pháp nào được sử dụng để đánh giá đa dạng sinh học trong nghiên cứu?
   Nghiên cứu sử dụng phương pháp điều tra thực địa theo tuyến, thu thập mẫu tiêu bản, phân tích đa dạng taxon, phổ dạng sống theo Raunkiaer và phân tích yếu tố địa lý theo Pócs Tamás, kết hợp GIS để xây dựng bản đồ thảm thực vật.

3. Kết quả nghiên cứu có thể ứng dụng như thế nào trong bảo tồn?
   Dữ liệu về thành phần loài, cấu trúc thảm thực vật và yếu tố địa lý giúp xác định các khu vực ưu tiên bảo tồn, xây dựng kế hoạch phục hồi và sử dụng hợp lý tài nguyên thực vật.

4. Có những thách thức nào trong việc bảo tồn đa dạng sinh học tại khu vực?
   Các thách thức gồm khai thác quá mức, tác động của hoạt động nông nghiệp, ý thức bảo vệ rừng của cộng đồng còn hạn chế, và biến đổi khí hậu ảnh hưởng đến hệ sinh thái.

5. Làm thế nào để cộng đồng địa phương tham gia bảo vệ đa dạng sinh học?
   Thông qua tuyên truyền, giáo dục, phát triển mô hình kinh tế sinh thái bền vững và tạo điều kiện cho người dân tham gia quản lý, giám sát tài nguyên thiên nhiên, nâng cao nhận thức và trách nhiệm bảo vệ môi trường.

Kết luận

• Khu vực Trạm ĐDSH Mê Linh có hệ thực vật đa dạng với 1.299 loài, 704 chi và 172 họ, trong đó ngành Ngọc lan chiếm ưu thế tuyệt đối.
• Tỷ lệ loài đặc hữu cao (31,95%) phản ánh giá trị khoa học và tính độc đáo của hệ thực vật tại đây.
• Phổ dạng sống và cấu trúc taxon phù hợp với đặc trưng hệ thực vật nhiệt đới Bắc Việt Nam.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học vững chắc cho công tác bảo tồn và sử dụng hợp lý tài nguyên thực vật khu vực.
• Đề xuất các giải pháp bảo tồn, phát triển kinh tế sinh thái và nâng cao nhận thức cộng đồng là bước tiếp theo cần triển khai trong 3-5 năm tới.

Hành động ngay: Các cơ quan quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng địa phương cần phối hợp thực hiện các giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững nhằm bảo vệ giá trị đa dạng sinh học quý giá của Trạm ĐDSH Mê Linh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho thời kỳ nghiên cứu hệ thực vật cụ thể. Vào thời gian này, Tomachev A. [8] nghiên cứu hệ thực vật vùng Taimua nằm ở tọa độ địa lý 74o20’-25o độ vĩ bắc và 102o 30’ độ kinh đông và cho ra nhiều nhận định có giá trị. Từ những năm đầu thế kỷ XX đã xuất hiện một công trình nổi tiếng, là nền tảng đánh giá tính đa dạng thực vật Việt Nam, đó là bộ “Thực vật chí Đông Dương” do H.Lecomte chủ biên năm (1907 - 1952) [63].

Trong công trình này, các tác giả ngƣời Pháp đã thu mẫu và định tên, lập khoá mô tả các loài thực vật bậc cao có mạch trên toàn bộ lãnh thổ Đông Dƣơng. Humbert (1938 - 1950) [60] đã bổ sung, chỉnh lý để hoàn thiện việc đánh giá thành phần loài cho toàn vùng và gần đây phải kể đến bộ Thực vật chí Campuchia, Lào và Việt Nam do Aubréville khởi xƣớng và chủ biên (1960 - 1997) [59] cùng với nhiều tác giả khác. Đến nay đã công bố 29 tập nhỏ gồm 74 họ cây có mạch nghĩa là chƣa đầy 20% tổng số họ đã có. 3 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Bên cạnh đó, còn rất nhiều những công trình khoa học và các báo cáo khác lần lƣợt đƣợc xuất bản và rất nhiều cuộc hội thảo khác nhau đã đƣợc tổ chức nhằm thảo luận về quan điểm, về phƣơng pháp luận cũng nhƣ thông báo các kết quả đã đạt đƣợc trong nghiên cứu về đa dạng sinh vật và bảo tồn trên toàn thế giới.

Các kết quả nghiên cứu đƣợc công bố trong các báo cáo và hội nghị, hội thảo đã cơ bản thiết lập nên một hệ thống thông tin đa dạng sinh vật trên toàn thế giới đã và đang góp phần nâng cao nhận thức đa dạng sinh vật và bảo tồn, khôi phục lại một số hệ sinh thái, hệ thực vật trên các vùng lãnh thổ cấp quốc gia. Nghiên cứu thảm thực vật Thảm thực vật đã đƣợc xác định là tổ hợp các cá thể của các loài thực vật khác nhau, có cấu trúc ngoại mạo, chức năng sinh thái và quy luật phân bố địa lý khác nhau, có thể định loại và sắp xếp theo các hệ thống phân loại ở các bậc khác nhau, đƣợc gọi tên theo thuật ngữ xác định. Trong mỗi hệ thống phân loại đều có ƣu điểm nổi bật và hạn chế nhất định. Về cơ bản có thể xếp chúng theo các nhóm theo nguyên tắc phân loại chính của thảm thực vật.

Nhóm nguyên tắc phân loại thảm thực vật theo cấu trúc - hình thái - đặc điểm sinh thái của môi trường Nguyên tắc này đƣợc ứng dụng rộng rãi cho các vùng nhiệt đới, nơi mà thảm thực vật có quy luật phân bố, cấu trúc, các mối quan hệ với môi trƣờng khá phức tạp, thành phần loài đa dạng. Để có thể xếp chúng vào khung phân loại, những đặc điểm sinh thái của môi trƣờng trở thành những định hƣớng chủ yếu. Dựa vào nguyên tắc này, Warming (1895) đã phân chia các quần xã thực vật thành các “nhóm sinh thái” theo tính chất của môi trƣờng đất. Schimper (1898), phân biệt cấu trúc và tính thích ứng sinh thái của các bậc phân loại lớn thành các quần hệ: quần hệ khí hậu, quần hệ thổ nhƣỡng, quần hệ vùng núi.

Trong quần hệ khí hậu, Schimper đã phân biệt sáu kiểu: rừng ƣa mƣa, rừng gió mùa (mƣa rào), rừng savan (savane - forest), rừng cây có gai (thorn forest), trảng cỏ nhiệt đới (tropical grassland) và sa mạc nhiệt đới (tropical desert). Quần hệ thổ nhƣỡng đƣợc phân chia thành: rừng hành lang, rừng đầm lầy nƣớc 4 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] ngọt, rừng ven biển, rừng ngập mặn. Và cuối cùng, quần hệ vùng núi đƣợc ông phân biệt thành: rừng mƣa á nhiệt đới, rừng mƣa ôn đới, rừng cây lùn trên núi, rừng núi cao, hoang mạc núi cao. Sự phân chia của Schimper, với quan niệm đúng đắn về “quần hệ” là những đơn vị đồng nhất về hình thái - cấu trúc.

Những sự phân chia bậc phân loại thấp hơn dựa vào điều kiện khí hậu, thổ nhƣỡng (ghi theo Thái Văn Trừng, 1978) [45] Năm 1936, Champion [50] dựa vào sự phân hoá đai cao và chế độ khô hạn vùng thấp theo vĩ độ đã phân chia thành 9 kiểu thảm thực vật trên vùng thấp và 3 kiểu thảm thực vật theo đai cao khác nhau. Puri (1989) [56] đã vận dụng nguyên tắc này của Champion để phân loại các thảm thực vật ở Ấn Độ. Trong cách phân chia ông đã tách các kiểu rừng nhiệt đới theo 4 cấp: 1. Rừng ẩm nhiệt đới thƣờng xanh và nửa thƣờng xanh.

Rừng ẩm nhiệt đới rụng lá. Rừng khô nhiệt đới rụng lá. Rừng khô nhiệt đới thƣờng xanh. Tiếp đó, năm 1944, Beard (ghi theo Thái Văn Trừng, 1978) [45] đã nghiên cứu và đƣa ra hệ thống phân loại; Quần hệ, loại quần hệ và quần hợp.

Ông lấy cơ sở từ quần hệ rừng mƣa nhiệt đới trong điều kiện tối ƣu để phân chia thành năm loại quần hệ: 1. Loạt quần hệ xanh theo mùa. Loạt quần hệ vùng núi. Loạt quần hệ khô thƣờng xanh.

Loạt quần hệ ngập nƣớc theo mùa. Loạt quần hệ ngập nƣớc quanh năm. Tuy nhiên, giữa các hệ thống phân loại này còn thiếu sự thống nhất về quan điểm phân loại, thuật ngữ phân loại và đây chính là trở ngại lớn trong việc xây dựng hệ thống phân loại trên bản đồ thảm thực vật. Vì vậy, năm 1973, UNESCOđã công bố bảng phân loại và thành lập bản đồ thảm thực vật quốc tế.

Bảng phân loại đƣợc sự tham, đóng góp của nhiều nhà khoa học nhƣ: Poore, Ellenberg (1965); Gaussen (1966). Bảng phân loại này cơ bản dựa vào tiêu chuẩn cấu trúc hình thái, các chỉ 5 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] tiêu về mật độ tán, trạng thái sinh học. bởi nguyên tắc tổ hợp cấu trúc và so sánh ngang bằng. Đồng thời còn có các tiêu chuẩn bổ sung tiếp theo là: Điều kiện sinh thái môi trƣờng (vùng khí hậu, chế độ khô hạn, chế độ thoát nƣớc, điều kiện thổ nhƣỡng.) quy luật phân bố địa lý.

Giới hạn khung phân loại này là từ bậc phân loại lớn nhất (lớp quần hệ) đến bậc phân loại thấp nhất (dƣới quần hệ). Các bậc phân loại ở giữa là: dƣới lớp quần hệ, nhóm quần hệ, quần hệ [61]. Các bậc phân loại và cách gọi tên các quần xã trong khung phân loại thảm thực vật của UNESCO, 1973 nhƣ sau: Bảng 1. Tên gọi và một số bậc phân loại cơ bản của UNESCO [61] Bậc phân loại Một số ví dụ về tên gọi Các tiêu chuẩn cơ bản I.

Lớp quần hệ Ia. Rừng rậm - Hình thái quần xã (UNESCO-1973) Ib. Rừng thƣa - Độ phủ tán Ic. Trảng cây bụi - Các yếu tố phát sinh Id.

Trảng cỏ cơ bản của môi trƣờng Ie. Thảm thực vật thuỷ sinh (chế độ nƣớc, sinh trƣởng của thực vật) A. Dƣới lớp quần hệ A1. Thƣờng xanh - Trạng mùa (UNESCO-1973) A2.

Rụng lá - Chế độ khô-ẩm-nhiệt A3. Khô hạn có gai a. Quần hệ - Chủ yếu bởi sự phân (UNESCO-1973) hoá của địa hình-địa lý (Đai cao-vĩ độ) - Chế độ thoát nƣớc - Đặc trƣng thổ nhƣỡng 1.Dƣới quần hệ 1. Cây lá rộng - Hình thái lá, thân (UNESCO-1973) 2.

Cây lá kim hoặc thành phần các họ, chi ƣu thế của thực vật đặc trƣng. 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Nhóm nguyên tắc phân loại thảm thực vật theo cấu trúc thành phần loài Nguyên tắc cơ bản phân loại thảm thực vật theo cấu trúc thành phần loài là tìm ra các loài đặc trƣng chiếm ƣu thế tuyệt đối trong quần xã và các loài phân biệt để xác định đặc điểm, giới hạn quần xã và đặt tên cho các bậc phân loại thảm thực vật. Nguyên tắc này do trƣờng phái Braun - Blanquet (1928) đƣa ra.

Để vận dụng đƣợc nguyên tắc này thì phải sử dụng phƣơng pháp thống kê phổ thông toàn vùng. Các bậc phân loại của Braum - Blanquet gồm có: lớp quần hệ, quần hệ, nhóm quần hợp, quần hợp, quần hợp phụ, biến chủng, diện (Trích Mueller-Dombois và Ellenberg, 1974) [52] Điều khác biệt của trƣờng phái Braun - Blanquet là sự đặt tên cho các bậc phân loại với sự cố gắng đƣa chúng vào khung bậc của các taxon thực vật, đây chính là khó khăn khi vận dụng cho các quần xã thuộc đơn vị bậc lớn (Quần hệ, nhóm quần hệ.) nhất là thảm thực vật nhiệt đới vốn có cấu trúc phức tạp và thành phần loài đa dạng. Bên cạnh đó còn có những công trình nghiên cứu của các tác giả Liên Xô (cũ) nhƣ Alekhin, Kudriasov, Govopukhin (1961) và Bƣcốp (1970). Trong công trình của mình các tác giả đã sử dụng bảng phân loại với bốn kiểu thảm thực vật cơ bản: Lignosa (kiểu cây thân gỗ), Herbosa (kiểu thân cỏ), Deserta (kiểu hoang mạc), Errantia (kiểu thảm thực vật trôi nổi - thủy sinh).

Từ bốn kiểu cơ bản này, các tác giả chia tiếp thành lớp quần hệ, nhóm quần hệ. Nhìn chung, về nguyên tắc, các tác giả trên đều công nhận các chỉ tiêu về lớp quần hệ, nhóm quần hệ, giống nhƣ các tác giả thuộc trƣờng phái hình thái - cấu trúc. Nhƣng khi phân chia các bậc phân loại thấp hơn nhƣ quần hệ, nhóm quần hợp, quần hợp, quần hợp phụ, … Những tác giả này lại theo nguyên tắc cấu trúc thành phần loài với các tiếp ngữ cuối của danh từ chi là: -eta, -osa, -etum, -etosum, … Trong đó quần hợp đƣợc xem là đơn vị cơ sở. Định nghĩa quần hợp đƣợc Hội nghị Quốc tế Thực vật học họp tại Bruxen năm 1910 cho phép áp dụng để biểu thị “quần xã thực vật” đƣợc xác định thành phần loài ƣu thế, đồng dạng về hình thái và chỉ xuất hiện trong điều kiện đồng nhất của ổ sinh thái (ghi theo Ellenberg và Mueller - Dombois 1967) [51].

7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Khái quát các hướng nghiên cứu đa dạng sinh học thực vật ở Việt Nam 1. Nghiên cứu hệ thực vật Hệ thực vật ở Việt Nam đến nay đã thống kê đƣợc gần 12.000 loài thực vật [14, 15], nhiều nhóm có tính đặc hữu cao, nhiều loài đặc hữu có giá trị khoa học và thực tiễn lớn [40, 43]. Những công trình nghiên cứu về thực vật Việt Nam, trƣớc hết phải kể đến những tác phẩm cổ điển nhƣ các công trình của Loureiro (1790), của Pierre (1879 - 1907) [13] hay của Lecomte với bộ “Thực vật chí Đông Dương” [63].