phần mở đầu và kết luận, luận văn gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1. Cơ sở lý luận và phƣơng pháp nghiên cứu. Đánh giá thực trạng công tác thu hồi đất, GPMB của dự án cải tạo, nâng cấp quốc lộ 18 đoạn qua địa phận thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh. Đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả công tác thu hồi đất, GPMB trên địa bàn thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh.
4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận về thu hồi đất, giải phóng mặt bằng 1. Các khái niệm chung.
* Khái niệm bồi thường: Theo từ điển Tiếng Việt thì “Bồi thƣờng” có nghĩa là trả lại tƣơng xứng giá trị hoặc công lao cho một chủ thể nào đó bị thiệt hại vì một hành vi của chủ thể khác gây ra [11]. Nhà nƣớc thu hồi đất là việc Nhà nƣớc quyết định thu lại quyền sử dụng đất của ngƣời đƣợc Nhà nƣớc trao quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất của ngƣời sử dụng đất vi phạm pháp luật về đất đai [8]. Bồi thƣờng khi Nhà nƣớc thu hồi đất là việc Nhà nƣớc trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho ngƣời bị thu hồi đất [8]. Việc bồi thƣờng thiệt hại này có thể là vô hình hoặc hữu hình (bồi thƣờng bằng tiền, bằng vật chất khác.) có thể do các quy định của pháp luật điều tiết hoặc do thỏa thuận giữa các chủ thể.
“Giải phóng mặt bằng” (GPMB) là quá trình tổ chức thực hiện các công việc liên quan đến công tác di dời nhà cửa, vật kiến trúc trên đất, cây cối, tài sản và các công trình xây dựng trên phần đất nhất định đƣợc Nhà nƣớc quyết định cho việc cải tạo, mở rộng hoặc xây dựng một công trình mới, dự án mới trên đó [11]. Công tác bồi thƣờng, GPMB đƣợc thực hiện sau khi Nhà nƣớc có quyết định thu hồi đất để sử dụng vào các mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, mục đích phát triển kinh tế - xã hội nhằm đảm bảo quyền lợi cho những tổ chức, hộ gia đình, cá nhân có đất bị thu hồi. Trên thực tế, ngoài các khoản bồi thƣờng nói trên theo quy định của pháp luật thì có một hình thức bồi thƣờng khác gọi là việc hỗ trợ. * Khái niệm hỗ trợ: Hỗ trợ khi Nhà nƣớc thu hồi đất là việc Nhà nƣớc trợ giúp cho ngƣời có đất thu hồi để ổn định đời sống và phát triển [8].
5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com * Khái niệm tái định cư: Tái định cƣ (TĐC) là việc di chuyển đến một nơi khác với nơi ở trƣớc đây để sinh sống và làm việc. TĐC bắt buộc đó là sự di chuyển không thể tránh khỏi khi Nhà nƣớc thu hồi hoặc trƣng thu đất đai để thực hiện các dự án phát triển [11]. TĐC đƣợc hiểu là một quá trình từ bồi thƣờng thiệt hại về đất, tài sản; di chuyển đến nơi ở mới và các hoạt động hỗ trợ để xây dựng lại cuộc sống, thu nhập, cơ sở vật chất, tinh thần. Nhƣ vậy, TĐC là hoạt động nhằm giảm nhẹ các tác động xấu về kinh tế - xã hội đối với một bộ phận dân cƣ đã gánh chịu vì sự phát triển chung.
Hiện nay ở nƣớc ta, khi Nhà nƣớc thu hồi đất mà phải di chuyển chỗ ở thì ngƣời sử dụng đất đƣợc bố trí TĐC bằng một trong các hình thức sau: - Bồi thƣờng bằng nhà ở. - Bồi thƣờng bằng giao đất ở mới. - Bồi thƣờng bằng tiền để ngƣời dân tự lo chỗ ở. Vai trò của công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng với sự phát triển cơ sở hạ tầng và đời sống xã hội.
* Đối với sự phát triển cơ sở hạ tầng. Nƣớc ta đang trong quá trình đổi mới, chủ động hội nhập kinh tế với khu vực và thế giới trong điều kiện toàn cầu hóa đang diễn ra mạnh mẽ. Trƣớc bối cảnh lịch sử mới, chúng ta có những thời cơ mới song cũng phải đối mặt với những thách thức hết sức to lớn, đặc biệt là nhu cầu GPMB để đầu tƣ, xây dựng cơ sở hạ tầng. Công tác GPMB đƣợc thực hiện tốt đã thu hút đƣợc vốn đầu tƣ trong và ngoài nƣớc, góp phần thúc đẩy mạnh mẽ phát triển cơ sở hạ tầng nhƣ: Xây dựng các khu công nghiệp, khu chế xuất, khu công nghệ cao, khu kinh tế, khu đô thị mới, xây mới các trƣờng học, bệnh viện, công trình giao thông, thủy lợi, cấp nƣớc, thoát nƣớc, điện lực, thông tin liên lạc.
* Đối với sự phát triển đời sống xã hội. Công tác GPMB góp phần thúc đẩy nhanh quá trình CNH - HĐH, tiến trình phát triển xã hội đã có sự thay đổi cơ bản đó là: Phát triển đô thị kèm theo sự thu hẹp xã hội nông thôn, làm thay đổi căn bản xã hội nông thôn theo hƣớng công 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Hiện tƣợng đô thị hóa đƣợc xem nhƣ là một trong những nét đặc trƣng nhất của sự biến đổi quan trọng xã hội trong thời đại hiện nay. Cùng với quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa đƣợc xem nhƣ một khía cạnh quan trọng của sự vận động đi lên của xã hội.
Đô thị hóa là một quá trình lịch sử, quá trình này bao gồm sự thay đổi trong phân bố lực lƣợng sản xuất, trƣớc hết là trong sự phân bố dân cƣ, trong kết cấu nghề nghiệp – xã hội, kết cấu dân số, trong lối sống, văn hóa. Bên cạnh những thuận lợi đối với sản xuất và đời sống con ngƣời, hƣớng đến sự gia tăng nhu cầu khai thác và sử dụng nguồn tài nguyên tự nhiên, trong đó có nguồn tài nguyên nƣớc sạch; gia tăng mức độ ô nhiễm các chất thải công nghiệp và sinh hoạt ngày càng một lớn; sự gia tăng dòng ngƣời di dân từ nông thôn ra đô thị cũng gây ra những áp lực đáng kể về nhà ở và vệ sinh môi trƣờng. Đặc biệt là khi tiến trình đô thị hóa đƣợc đẩy mạnh đồng nghĩa với việc nảy sinh mâu thuẫn gay gắt giữa vấn đề bảo vệ diện tích đất phục vụ cho công tác xây dựng đô thị và vấn đề bảo vệ diện tích đất phục vụ cho sản xuất nông nghiệp. Công nghiệp hóa, đô thị phát triển mạnh cũng đồng nghĩa với quá trình mất đất sản xuất nông nghiệp gia tăng.
Bên cạnh đó, quá trình đô thị hóa nhanh đã gây ra làn sóng di chuyển vào các đô thị để tìm việc làm của số lao động nông thôn bị thu hồi đất sản xuất nông nghiệp, làm cho các khu đô thị bản thân đã chƣa đáp ứng đủ nhu cầu việc làm, cơ sở hạ tầng, dịch vụ xã hội, lại càng trở nên chật chội, đông đúc. Trong khi đó số nông dân còn lại ở vùng nông thôn không có đất để sản xuất, chuyển đổi nghề không đƣợc, đời sống của ngƣời nông dân rơi vào cảnh khó khăn, thất nghiệp. Đặc điểm và những yếu tố ảnh hưởng đến công tác bồi thường và giải phóng mặt bằng. Đặc điểm của quá trình bồi thường, GPMB.
Bồi thƣờng khi Nhà nƣớc thu hồi đất để xây dựng các công trình mang tính đa dạng và phức tạp. Nó thể hiện khác nhau đối với mỗi một dự án, nó liên quan trực tiếp đến lợi ích của các bên tham gia và lợi ích của toàn xã hội. - Tính đa dạng thể hiện: Mỗi dự án đƣợc tiến hành trên một vùng đất khác nhau với điều kiện tự nhiên kinh tế, xã hội dân cƣ khác nhau. Khu vực nội thành, mật độ dân cƣ cao, ngành nghề đa dạng, giá trị đất và tài sản trên đất lớn; khu vực 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ven đô, mức độ tập trung dân cƣ khá cao, ngành nghề dân cƣ phức tạp, hoạt động sản xuất đa dạng: Công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, thƣơng mại, buôn bán nhỏ; Khu vực ngoại thành, hoạt động sản xuất chủ yếu của dân cƣ là sản xuất nông nghiệp.
Do đó mỗi khu vực bồi thƣờng GPMB có những đặc trƣng riêng và đƣợc tiến hành với những giải pháp riêng phù hợp với những đặc điểm riêng của mỗi khu vực và từng dự án cụ thể. - Tính phức tạp: Đất đai là tài sản có giá trị cao, có vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế, xã hội đối với mọi ngƣời dân. Đối với khu vực nông thôn, dân cƣ chủ yếu sống nhờ vào hoạt động sản xuất nông nghiệp mà đất đai lại là tƣ liệu sản xuất quan trọng trong khi trình độ sản xuất của nông dân thấp, khả năng chuyển đổi nghề nghiệp khó khăn do đó tâm lý dân cƣ vùng này là giữ đƣợc đất để sản xuất, thậm chí họ cho thuê đất còn đƣợc lợi nhuận cao hơn là sản xuất nhƣng họ vẫn không cho thuê. Mặt khác, cây trồng, vật nuôi trên vùng đó cũng đa dạng dẫn đến công tác tuyên truyền, vận động dân cƣ tham gia di chuyển, định giá bồi thƣờng rất khó khăn và việc hỗ trợ chuyển nghề nghiệp là điều cần thiết để đảm bảo đời sống dân cƣ sau này.
Những yếu tố tác động đến công tác bồi thường, GPMB: - Yếu tố quản lý Nhà nƣớc về đất đai: Hiện nay công tác quản lý nhà nƣớc về đất đai của các địa phƣơng còn yếu kém, không chặt chẽ, nhiều vƣớng mắc trong quan hệ quản lý và sử dụng đất đai để tồn đọng khá dài không giải quyết đƣợc. - Tác động của quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất: Nội dung quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất có tác động mang tính định hƣớng từ lúc hình thành dự án đến khi GPMB và lập khu tái định cƣ. - Giao đất, cho thuê đất: Giao đất, cho thuê đất phải căn cứ vào quy hoạch và kế hoạch sử dụng đất nhƣng nhiều địa phƣơng chƣa thực hiện tốt nguyên tắc này dẫn đến khó khăn cho công tác bồi thƣờng. - Đăng ký đất đai, lập và quản lý hồ sơ địa chính, quản lý hợp đồng sử dụng đất, thống kê, kiểm kê, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất: Lập và quản lý chặt chẽ hệ thống hồ sơ địa chính có vai trò quan trọng hàng đầu để quản lý chặt chẽ đất 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đai trong thị trƣờng bất động sản, là cơ sở xác định tính pháp lý của đất đai.