Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở lý luận và vai trò của công tác tiếp dân, xử lý đơn thư tranh chấp và khiếu nại về đất đai 1. Cơ sở lý luận Từ năm 1945, ngay sau khi đất nước giành độc lập, Đảng và Nhà nước ta luôn quan tâm đến việc sử dụng đất. Tuy nhiên, quản lý xã hội bằng pháp luật của Nhà nước còn bộc lộ không ít khuyết điểm, yếu kém; chưa ngang tầm với nhiệm vụ của thời kỳ đổi mới và chưa đáp ứng được yêu cầu hiện tại.
Sự lạc hậu và những bất cập trong xây dựng và thực thi chính sách, pháp luật đã tạo ra những khe hở trong sản xuất, kinh doanh và các mặt hoạt động khác, làm nảy sinh những hiện tượng tiêu cực và vi phạm pháp luật, phần nào làm giảm hiệu quả quản lý nhà nước nảy sinh mâu thuẫn, những mâu thuẫn này được thể hiện thông qua các vụ tranh chấp, khiếu nại về đất đai có xu hướng tăng và ngày càng phức tạp (Lê Tiến Hào, 2011). Giải quyết tranh chấp, khiếu nại về đất đai là một trong những nội dung quản lý nhà nước về đất đai đã được quy định trong Luật đất đai 1993, Luật đất đai năm 2003, Luật đất đai năm 2013. Giải quyết tranh chấp, khiếu nại về đất đai với ý nghĩa là một nội dung của công tác quản lý nhà nước đối với đất đai, là hoạt động của cơ quan nhà nước có thẩm quyền nhằm giải quyết những bất đồng, mâu thuẫn, hành vi vi phạm pháp luật trong nội bộ các tổ chức, hộ gia đình và cá nhân tham gia vào quan hệ đất đai, tìm ra các giải pháp đúng đắn trên cơ sở pháp luật nhằm phục hồi lại các quyền lợi bị xâm phạm, đồng thời truy cứu trách nhiệm pháp lý đối với các hành vi vi phạm pháp luật đất đai (Nguyễn Khắc Thái Sơn, 2007). Với chế độ sở hữu toàn dân đối với đất đai thì tranh chấp, khiếu nại về đất đai thường chỉ là vấn đề liên quan đến quyền sử dụng đất hoặc quyền sử dụng liên quan đến địa giới hành chính hoặc quyền sử dụng liên quan đến tài sản.
Giải quyết mọi trường hợp tranh chấp về đất đai phải đảm bảo nguyên tắc đất đai thuộc sở hữu toàn dân do nhà nước làm đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý; kiên quyết bảo vệ những thành quả cách mạng về ruộng đất, đồng thời sửa lại theo đúng pháp luật những trường hợp xử lý không đúng. Giải quyết tranh chấp về đất đai phải LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 nhằm mục đích phát triển sản xuất, ổn định và từng bước cải thiện đời sống của nhân dân. Khái niệm về tiếp công dân và xử lý đơn thư Việc tiếp nhận và xử lý đơn thư là bước đầu trong quy trình giải quyết tranh chấp, khiếu nại về đất đai và những bức xúc của công dân về quyết định hành chính, hành vi hành chính hoặc những thắc mắc, tranh chấp. của người dân tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền giải quyết.
- Tiếp công dân: là việc cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân có trách nhiệm tiếp công dân theo quy định tại Điều 4 của Luật Tiếp công dân 2013 đón tiếp để lắng nghe, tiếp nhận khiếu nại hành chính, kiến nghị, phản ánh của công dân; giải thích, hướng dẫn cho công dân về việc thực hiện khiếu nại hành chính, kiến nghị, phản ánh theo đúng quy định của pháp luật (Luật Tiếp công dân, 2013). - Xử lý đơn thư: là công việc của cán bộ chuyên môn và cán bộ tiếp dân thực hiện trước và sau khi tiếp nhận đơn thư nhằm giúp công tác khiếu nại của người dân và công tác giải quyết khiếu nại của cơ quan nhà nước có thẩm quyền diễn ra nhanh gọn và đúng pháp luật (Luật Tiếp công dân, 2013). Khái niệm khiếu nại và giải quyết khiếu nại - Khiếu nại là việc công dân, cơ quan, tổ chức hoặc cán bộ, công chức theo thủ tục do Luật này quy định đề nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền xem xét lại quyết định hành chính, hành vi hành chính hoặc quyết định kỷ luật cán bộ, công chức khi có căn cứ cho rằng quyết định hành vi đó là trái pháp luật, xâm hại quyền, lợi ích hợp pháp của mình (Luật Khiếu nại, 2013). - Giải quyết khiếu nại: Người sử dụng đất, người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan đến sử dụng đất có quyền khiếu nại, khởi kiện quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính về quản lý đất đai.
Trình tự, thủ tục giải quyết khiếu nại hành chính, hành vi hành chính về đất đai thực hiện theo quy định của pháp luật về tố tụng hành chính (Luật Đất đai, 2013). Khái niệm về tranh chấp và giải quyết tranh chấp đất đai - Tranh chấp đất đai: là tranh chấp về quyền, nghĩa vụ của người sử dụng đất giữa hai hoặc nhiều bên trong quan hệ đất đai. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 - Giải quyết tranh chấp đất đai: Giải quyết tranh chấp đất đai là hoạt động của cơ quan nhà nước có thẩm quyền nhằm giải quyết các bất đồng, mâu thuẫn giữa các tổ chức, hộ gia đình và cá nhân để tìm ra giải pháp đúng đắn trên cơ sở pháp luật nhằm xác định rõ quyền và nghĩa vụ của các chủ thể trong quan hệ đất đai. Vai trò của giải quyết đơn thư, tranh chấp, khiếu nại trong lĩnh vực đất đai hiện nay Đơn thư, tranh chấp, khiếu nại liên quan đến lĩnh vực đất đai là hiện tượng xảy ra ngày càng phổ biến khi nền kinh tế đất nước thay đổi từ bao cấp sang nền kinh tế thị trường.
Nhà nước thực hiện phương thức quản lý đất đai mới thông qua việc trao quyền sử dụng đất cho cá nhân, hộ gia đình, tổ chức nhằm tạo quyền chủ động cho cá nhân, tổ chức trong sản xuất, kinh doanh. Tuy nhiên, việc đổi mới phương thức quản lý cùng những bất cập từ hệ thống pháp luật cũng như sự thiếu hiệu quả trong công tác quản lý đất đai trước đã khiến tình trạng đơn thư, khiếu nại, tranh chấp về đất đai ngày càng gia tăng về số lượng và là nguyên nhân gây mất ổn định về chính trị, xã hội. Do đó, việc giải quyết đơn thư, tranh chấp, khiếu nại về đất đai một cách hiệu quả đóng vai trò, ý nghĩa quan trọng: Thứ nhất, đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức và là biện pháp thực thi dân chủ thực sự. Mục đích của khiếu nại là để bảo vệ, khôi phục quyền và lợi ích hợp pháp do pháp luật quy định của chủ thể khiếu nại trước sự xâm phạm của cá nhân có thẩm quyền hoặc cơ quan nhà nước.
Quyền khiếu nại của công dân luôn giữ một vị trí quan trọng trong chế độ quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân được Hiến pháp và pháp luật công nhận. Việc mở rộng và đảm bảo các quyền của công dân, trước hết là quyền khiếu nại là sự phản ánh khách quan, đầy đủ hiện thực nền dân chủ. Thứ hai, đảm bảo quyền khiếu nại của công dân là một trong những hình thức giám sát việc thực hiện pháp luật của cơ quan nhà nước, hạn chế những sai lầm, thiếu sót trong hoạt động quản lý. Trao quyền khiếu nại cho công dân cũng là cách Nhà nước bảo vệ lợi ích của mình, củng cố, giám sát bộ máy của mình tránh những sai lầm, thiếu sót trong quá trình quản lý, đồng thời tăng cường mối quan hệ giữa nhà nước và công dân, xây dựng lòng tin của quần chúng đối với Đảng, đối với LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 Nhà nước, đối với chế độ.
Hình thức giám sát này thực tế cho thấy rất hiệu quả vì khi lợi ích bị cá nhân, cơ quan nhà nước có thẩm quyền xâm phạm, bất kỳ chủ thể nào cũng có những phản ứng để bảo vệ lợi ích của mình. Những phản ứng này theo tính tự giác và thường rất quyết liệt cho đến khi quyền, lợi ích hợp pháp của chủ thể khiếu nại được khôi phục. Sở dĩ như vậy vì xuất phát từ tâm lý chủ thể khiếu nại là luôn muốn được cơ quan, cá nhân, tổ chức có thẩm quyền giải quyết sự việc theo ý nguyện của mình một cách nhanh chóng, do đó chủ thể khiếu nại sẽ bằng mọi cách chứng minh sự sai xót, vi phạm trong quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo nhận thức chủ quan của họ. Bên cạnh đó, pháp luật cho phép chủ thể khiếu nại có thể tự mình thực hiện quyền khiếu nại hoặc ủy quyền cho người khác khiếu nại.
Trao quyền khiếu nại cho công dân, Nhà nước được cung cấp những tài liệu, chứng cứ hoặc được tiếp nhận những phản ánh về sai xót trong quá trình quản lý của mình. Do đó, những thiếu xót, sai phạm của cá nhân, cơ quan nhà nước có thẩm quyền được phát hiện và giải quyết kịp thời. Tuy nhiên, quyền và lợi ích hợp pháp của chủ thể khiếu nại chỉ được đảm bảo thực hiện nếu có sự phối hợp, hỗ trợ, giúp đỡ của cá nhân, cơ quan quản lý nhà nước giải quyết đơn thư, khiếu nại, tranh chấp. Điều đó đòi hỏi cá nhân, cơ quan giải quyết phải công tâm, thực hiện đầy đủ quyền, nghĩa vụ giải quyết tranh chấp, khiếu nại đã được pháp luật quy định.
Cơ sở pháp lý của công tác tiếp dân, xử lý đơn thư, tranh chấp và khiếu nại về đất đai - Luật Đất đai năm 2013. - Luật Khiếu nại năm 2011. - Luật Tiếp công dân năm 2013. - Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012.
- Nghị định số 75/2012/NĐ-CP ngày 03/10/2012 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Khiếu nại. - Nghị định số 64/2014/NĐ-CP ngày 26/6/2014 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Tiếp công dân. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 - Nghị định số 43/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Đất đai. - Nghị định số 44/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 của Chính phủ quy định về giá đất.
- Nghị định số 45/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 của Chính phủ quy định về miễn giảm tiền sử dụng đất. - Nghị định số 47/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 của Chính phủ quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất. - Nghị định số 64/2014/NĐ-CP ngày 26/6/2014 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Tiếp công dân. - Nghị định số 102/2014/NĐ-CP ngày 10/11/2014 của Chính phủ quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai.