MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong những năm gần đây, thực hiện đường lối công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước do Đảng đề ra, đất nước ta có nhiều khởi sắc, bộ mặt nền kinh tế thị trường theo xu hướng xã hội chủ nghĩa đang vươn trên đà phát triển với những khu công nghiệp, khu du lịch, dịch vụ, văn hóa…các dự án liên doanh trong và ngoài nước, các dự án xây dựng cơ sở hạ tầng và các công trình như: giao thông, thể thao, giải trí…đã và đang đưa vào hoạt động trên diện tích hàng nghìn ha. Để có mặt bằng để xây dựng, Nhà nước phải thu hồi đất của nhân dân và thực hiện việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho các hộ dân có đất bị thu hồi. Vấn đề bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trở thành điều kiện tiên quyết để thực hiện dự án phát triển, nếu không được xử lý tốt thì sẽ trở thành vật cản của sự phát triển kinh tế - xã hội, bởi vậy đòi hỏi phải có sự quan tâm đúng mức và giải quyết triệt để.
Cùng với sự phát triển của cả nước về kinh tế - xã hội, tỉnh Quảng Ninh nói chung, thị xã Quảng Yên nói riêng trong thời gian qua đã có nhiều công trình dự án được thực hiện nhằm mục đích đẩy mạnh nền kinh tế của toàn tỉnh, toàn thị xã nâng cao chất lượng của người dân góp phần nhỏ vào sự nghiệp phát triển của cả nước. Tuy nhiên có những dự án đã hoàn thành, các công trình đã đưa vào sử dụng nhưng vẫn còn nhiều đơn thư khiếu nại. Nguyên nhân chính có phải là mức bồi thường chưa thỏa đáng hay ở một nguyên nhân chủ quan nào khác? Xuất phát từ những vấn đề trên và nhận thấy được tầm quan trọng của công tác GPMB, được sự đồng ý của Ban giám hiệu Nhà trường, Ban lãnh đạo khoa Quản lí đất đai, trường Đại Học Tài Nguyên và Môi Trường Hà Nội, cùng với sự giúp đỡ nhiệt tình của cô giáo ThS. Nguyễn Thị Thu Hƣơng em tiến hành thực hiện đề tài: “Đánh giá thực trạng công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất tại một số dự án trên địa bàn Thị xã Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh” 2.
Mục tiêu, yêu cầu của đề tài 2. Mục tiêu của đề tài -Đánh giá công tác bồi thường giải phóng mặt bằng Dự án cải tạo nâng cấp quốc lộ 18A Đường từ nút giao Chợ Rộc đến nút giao Phong Hải, thị xã Quảng 1 Yên, tỉnh Quảng Ninh, giai đoạn 1 để thấy được những thuận lợi và khó khăn. Từ đó, đưa ra những giải pháp cụ thể cho việc thực hiện các dự án tiếp theo. - Nghiên cứu những ảnh hưởng của công tác giải phóng mặt bằng Đường từ nút giao Chợ Rộc đến nút giao Phong Hải, thị xã Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh, giai đoạn 1 để thấy được những thuận lợi và khó khăn.
- Đánh giá ảnh hưởng của việc thu hồi đất để Đường từ nút giao Chợ Rộc đến nút giao Phong Hải, thị xã Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh, giai đoạn 1 đến đời sống người dân ở đây như thế nào. - Đề xuất các giải pháp cần thực hiện trong thời gian tới nhằm ổn định và nâng cao đời sống của người dân bị thu hồi đất hiện tại và tương lai. Yêu cầu của đề tài - Nắm vững pháp luật đất đai, chính sách về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất và các văn bản có liên quan. - Tiếp cận công việc thực tế để nắm rõ quy trình, trình tự thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ; - Nguồn số liệu, tài liệu điều tra thu thập có độ tin cậy, chính xác, trung thực, khách quan và phản ánh đúng quá trình thực hiện các chính sách bồi thường, hỗ trợ qua một số dự án được thực hiện trên địa bàn nghiên cứu.
- Đề ra các giải pháp và kiến nghị phải phù hợp thực tế của địa phương. 2 CHƢƠNG I: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Khái niệm về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.1 Bồi thường. Trong từ điển Tiếng Việt: Bồi thường là đền bù những tổn thất gây ra.
Đền bù là trả lại tương xứng với giá trị hoặc công lao cho một chủ thể nào đó bị thiệt hại vì hành vi của chủ thể khác. Theo khoản 12 Điều 3 Luật Đât đai 2013 quy định: “Bồi thường về đất là việc Nhà nước trả lại quyền sử dụng đát đối với diện tích thu hồi cho người sử dụng đất” - Bồi thường về đất: “Bồi thường về đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho sử dụng đất” (Quốc hội, 2013). - Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất: là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho người bị thu hồi (Nghị định 197/2004/NĐ- CP). - Bồi thường công trình trên đất: đối với nhà ở, công trình phục vụ sinh hoạt của hộ gia đình, cá nhân được bồi thường bằng giá trị xây dựng mới, do UBND cấp tỉnh quy định.
Đối với nhà, công trình xây dựng khác thì mức bồi thường tính bằng tổng giá trị hiện có của công trình bị thiệt hại và khoản tiền tính bằng tỷ lệ phần trăm theo giá trị hiện có của công trình, nhưng tối đa không lớn hơn 100% giá trị xây dựng mới của công trình có tiêu chuẩn kỹ thuật tương đương (Nghị định 69/2009/NĐ- CP). - Chính sách bồi thường giải phóng mặt bằng là hệ thống các quy định, biện pháp của Nhà nước phản ánh các công việc phải làm và các công việc không được làm của các cơ quan nhà nước để thực hiện hiệu quả công tác bồi thường giải phóng mặt bằng. Chính sách bồi thường giải phóng mặt bằng chịu sự chi phối của các điều kiện chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa và được thể hiện bởi sự can thiệp của các cơ quan Nhà nước vào quá trình thực hiện công tác bồi thường giải phóng mặt bằng (Nguyễn Đình Bồng, 2005). Hỗ trợ Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất: “Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trợ giúp cho người có đất thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển” (Luật đất đai, 2013).
Nguyên tắc hỗ trợ: Căn cứ vào khó khăn thực tế, hoàn cảnh, điều kiện cụ thể của người bị thu hồi đất và khả năng tài chính của Nhà nước để xem xét, ấn định mức hỗ trợ cho từng đối tượng, từng trường hợp cụ thể, bảo đảm khách quan, công bằng, kịp thời, công khai và đúng quy định của pháp luật. Đối tượng được hỗ trợ: Người sử dụng đất bị thu hồi đất gặp khó khăn sẽ được xem xét để hỗ trợ, không phân biệt đất sử dụng hợp pháp hay không hợp pháp, mức hỗ trợ sẽ không giống nhau giữa các đối tượng bị thu hồi đất. Tái định cư Tái định cư là việc di chuyển đến một nơi khác nơi ở trước đây để sinh sống và làm ăn. Tái định cư bắt buộc đó là sự di chuyển không thể tránh khỏi khi Nhà nước thu hồi hoặc trưng thu đất đai để thực hiện các dự án phát triển.
Tái định cư được hiểu là một quá trình từ bồi thường thiệt hại về đất, tài sản; di chuyển đến nơi ở mới và các hoạt động hỗ trợ để xây dựng lại cuộc sống, thu nhập, cơ sở vật chất, tinh thần.Như vậy, tái định cư là hoạt động nhằm giảm nhẹ các tác động xấu về kinh tế- xã hội đối với một bộ phận dân cư đã gánh chịu vì sự phát triển chung. Hiện nay ở nước ta, khi Nhà nước thu hồi đất mà phải di chuyển chỗ ở thì người sử dụng đất được bố trí tái định cư bằng một trong những hình thức sau: -Bồi thường bằng nhà ở. -Bồi thường bằng giao đất ở mới. -Bồi thường bằng tiền để người dân tự lo chỗ.
Vì vậy tái định cư là một bộ phân không thể tách rời và giữ một vị trí rất quan trọng trong chính sách giải phóng mặt bằng. Các dự án tái định cư cũng được coi là dự án phát triển và phải được thực hiện như các dự án phát triển khác. Đặc điểm của công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư a) Tính đa dạng Mỗi dự án được tiến hành trên một vị trí địa lý khác nhau có điều kiện tự nhiên kinh tế, xã hội dân cư khác nhau như: - Khu vực đô thị: có mật độ dân cư cao, trình độ dân trí tốt, ngành nghề đa dạng, giá trị đất và tài sản trên đất lớn; - Khu vực ven đô thị: có mức độ tập trung dân cư khá cao, ngành nghề dân cư phức tạp, hoạt động sản xuất đa dạng: công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, thương mại, buôn bán nhỏ. - Khu vực nông thôn: hoạt động sản xuất chủ yếu của dân cư là sản xuất nông nghiệp, trình độ dân trí còn hạn chế.
Do đó, mỗi khu vực khác nhau thì việc bồi thường giải phóng mặt bằng sẽ có những đặc trưng và được tiến hành với những giải pháp riêng phù hợp những đặc điểm riêng của mỗi khu vực và từng dự án cụ thể. b) Tính phức tạp Quyền sử dụng đất là tài sản có giá trị cao, có vai trò quan trọng trong đời sống, sản xuất và sinh hoạt đối với mọi người dân. - Đối với đất nông nghiệp: Đất đai là tư liệu sản xuất đặc biệt quan trọng trong sản xuất nông nghiệp. Trong khi trình độ sản xuất nông nghiệp của người dân còn thấp, sản xuất hàng hoá chưa phát triển, khả năng tự chuyển đổi nghề nghiệp sau khi bị thu hồi đất rất khó khăn nên người sử dụng đất thường có tâm lý giữ đất sản xuất để đảm bảo an toàn lương thực hàng ngày.
Mặt khác, cây trồng, vật nuôi trên đất cũng đa dạng dẫn đến khó khăn trong công tác tuyên truyền, vận động người bị thu hồi đất tham gia kiểm kê tài sản trên phạm vi bị thu hồi cũng như việc nhận bồi thường, giải phóng mặt bằng. Việc thu hồi đất nông nghiệp làm ảnh hưởng không nhỏ đến việc làm của người dân nên đồng thời với việc thu hồi đất nhà nước cần quan tâm đến chuyển đổi nghề cho người bị thu hồi đất. - Đối với đất ở: + Quyền sử dụng đất ở là tài sản có giá trị lớn đối với mỗi người dân, nó gắn bó trực tiếp với đời sống và sinh hoạt hàng ngày và ảnh hưởng đến tâm lý “an cư, 5 lạc nghiệp” của người dân. Nên khi nhà nước thu hồi đất ở phải gắn với việc xây dựng khu tái định cư cho người bị thu hồi đất.