Đánh giá thực hiện phòng chống tăng huyết áp tại TP Tuyên Quang năm 2016 - ĐH Y tế công cộng

Luận văn đánh giá thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia về phòng chống bệnh tăng huyết áp tại Tuyên Quang năm 2016, phân tích hiệu quả và đề xuất giải pháp.

• Tác giả: Lê Kim Việt
• Người hướng dẫn: PTS. Nguyễn Thị Minh Thủy
• Trường học: Trường Đại Học Y Tế Công Cộng
• Chuyên ngành: Tổ Chức Quản Lý Y Tế
• Đề tài: Đánh Giá Chương Trình Phòng Chống Tăng Huyết Áp Tại Tuyên Quang Năm 2016
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CÁM ƠN
• DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• TÓM TẮT NGHIÊN CỨU
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Một số khái niệm
• 1.2. Chẩn đoán và điều trị tăng huyết áp
• 1.2.1. Triệu chứng tăng huyết áp
• 1.2.2. Chẩn đoán tăng huyết áp
• 1.2.2.1. Chẩn đoán xác định tăng huyết áp
• 1.2.2.2. Chẩn đoán phân độ THA
• 1.2.3. Các yếu tố nguy cơ đối với bệnh tăng huyết áp
• 1.2.4. Biến chứng của tăng huyết áp
• 1.2.5. Điều trị tăng huyết áp
• 1.2.5.1. Mục tiêu điều trị tăng huyết áp
• 1.2.5.2. Nguyên tắc chung điều trị THA
• 1.2.5.3. Điều trị tăng huyết áp bằng thuốc
• 1.2.5.4. Điều trị không dùng thuốc
• 1.3. Một số nghiên cứu về quản lý bệnh nhân tăng huyết áp trên thế giới
• 1.3.1. Trên thế giới
• 1.3.2. Một số nghiên cứu về quản lý bệnh nhân tăng huyết áp ở Việt Nam
• 1.4. Các nghiên cứu về kiến thức về bệnh và chế độ điều trị tăng huyết áp
• 1.4.1. Các nghiên cứu về kiến thức về bệnh và chế độ điều trị tăng huyết áp trên Thế giới
• 1.4.2. Các nghiên cứu kiến thức về bệnh và chế độ điều trị tăng huyết áp tại Việt Nam
• 1.5. Dự án phòng, chống tăng huyết áp quốc gia
• 1.6. Thực trạng thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia về phòng chống bệnh tăng huyết áp tại Thành phố Tuyên Quang Tỉnh Tuyên Quang
• 2. Chương 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.1. Nghiên cứu định lượng
• 2.1.2. Nghiên cứu định tính
• 2.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.3. Thiết kế nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp chọn mẫu
• 2.5. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.6. Biến số nghiên cứu
• 2.7. Tiêu chuẩn đánh giá
• 2.8. Phương pháp phân tích số liệu
• 2.8.1. Xử lý trong khi thu thập số liệu
• 2.8.2. Phân tích số liệu
• 2.9. Hạn chế, sai số và biện pháp kiểm soát sai số
• 2.9.1. Hạn chế của nghiên cứu
• 2.9.2. Sai số và biện pháp khắc phục của nghiên cứu
• 2.10. Đạo đức nghiên cứu
• 3. Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thực trạng chương trình phòng chống THA mục tiêu quốc gia
• 3.1.1. Đặc điểm đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Kiến thức của người dân chưa bị THA về bệnh THA
• 3.1.3. Điều trị THA theo phác đồ BYT
• 3.1.4. Đào tạo cán bộ chương trình THA
• 3.1.5. Công tác quản lý bệnh nhân THA
• 3.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến thực hiện chương trình phòng chống THA
• 3.2.1. Mô tả việc xây dựng, triển khai và duy trì bền vững mô hình quản lý bệnh THA
• 3.2.2. Yếu tố ảnh hưởng đến việc thực hiện chương trình THA
• 4. Chương 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Kết quả thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia về phòng chống THA tại Thành phố Tuyên Quang năm 2016
• 4.1.1. Kiến thức của người dân chưa bị THA về bệnh và phòng chống THA
• 4.1.2. Điều trị THA theo phác đồ điều trị của BYT
• 4.1.3. Tỉ lệ cán bộ được đào tạo và tập huấn
• 4.1.4. Tỉ lệ bệnh nhân sau khám sàng lọc được quản lý
• 4.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia về phòng chống THA tại Thành phố Tuyên Quang tỉnh Tuyên Quang năm 2016
• 4.2.1. Đối với Sở Y tế, Trung tâm Y tế dự phòng, TYT xã/phường
• 4.2.2. Đối với người dân
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về tăng huyết áp

Tăng huyết áp (THA) là một bệnh lý mãn tính, ngày càng trở thành mối quan tâm lớn trong y học. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, tỷ lệ người mắc bệnh THA đang gia tăng nhanh chóng, với ước tính khoảng 29,2% vào năm 2025. THA không chỉ là nguyên nhân gây tử vong mà còn để lại nhiều biến chứng nghiêm trọng như suy tim, đột quỵ và bệnh thận. Tại Việt Nam, tỷ lệ THA đã tăng từ 1,9% năm 1982 lên 27,4% năm 2008. Chương trình phòng chống THA đã được triển khai từ năm 2010, với mục tiêu nâng cao nhận thức và năng lực của nhân viên y tế trong việc phát hiện và điều trị bệnh. Tuy nhiên, việc thực hiện chương trình tại Tuyên Quang vẫn gặp nhiều khó khăn.

1.1. Định nghĩa và triệu chứng của tăng huyết áp

Tăng huyết áp được định nghĩa là tình trạng huyết áp tâm thu ≥140 mmHg và/hoặc huyết áp tâm trương ≥90 mmHg. Triệu chứng của bệnh thường không rõ ràng, nhưng có thể bao gồm đau đầu, chóng mặt, và rối loạn thần kinh. Việc đo huyết áp định kỳ là rất quan trọng để phát hiện sớm bệnh. Theo nghiên cứu, nhiều người dân chưa có kiến thức đầy đủ về triệu chứng và cách phòng ngừa THA.

1.2. Các yếu tố nguy cơ và biến chứng của tăng huyết áp

Các yếu tố nguy cơ của THA bao gồm rối loạn lipid máu, hút thuốc, ăn mặn, và thừa cân. Biến chứng của THA có thể gây ra tổn thương nghiêm trọng cho tim, não, thận và mắt. Việc nhận diện và quản lý các yếu tố nguy cơ là rất cần thiết để giảm thiểu tỷ lệ mắc bệnh và biến chứng. Nghiên cứu cho thấy, việc nâng cao nhận thức của cộng đồng về các yếu tố nguy cơ có thể giúp cải thiện tình hình sức khỏe.

II. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện theo phương pháp định lượng và định tính, với sự tham gia của 853 người dân và 19 cuộc phỏng vấn sâu. Thời gian nghiên cứu diễn ra trong năm 2016 tại Thành phố Tuyên Quang. Phương pháp chọn mẫu được thực hiện ngẫu nhiên, đảm bảo tính đại diện cho cộng đồng. Dữ liệu được thu thập thông qua bảng hỏi và phỏng vấn trực tiếp. Phân tích số liệu được thực hiện bằng phần mềm thống kê, nhằm đánh giá hiệu quả của chương trình phòng chống THA.

2.1. Đối tượng và thiết kế nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu bao gồm người dân từ 18 tuổi trở lên, không có tiền sử bệnh lý nghiêm trọng. Thiết kế nghiên cứu cắt ngang cho phép thu thập thông tin tại một thời điểm, giúp đánh giá nhanh chóng tình hình thực hiện chương trình. Việc lựa chọn đối tượng nghiên cứu phù hợp là rất quan trọng để đảm bảo tính chính xác của kết quả.

2.2. Phương pháp thu thập và phân tích số liệu

Số liệu được thu thập thông qua bảng hỏi và phỏng vấn trực tiếp. Các biến số nghiên cứu bao gồm kiến thức về THA, thực hành điều trị và các yếu tố ảnh hưởng đến việc thực hiện chương trình. Phân tích số liệu được thực hiện bằng phần mềm thống kê, giúp xác định mối quan hệ giữa các biến số và đánh giá hiệu quả của chương trình phòng chống THA.

III. Kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy 36,6% người dân có kiến thức đạt về bệnh THA. Tỷ lệ bệnh nhân được điều trị đúng theo phác đồ của Bộ Y tế đạt 88,7%, trong khi tỷ lệ đạt huyết áp mục tiêu là 62,9%. Các yếu tố ảnh hưởng đến việc thực hiện chương trình bao gồm công tác quản lý chưa phối hợp tốt, nguồn kinh phí hạn chế và trình độ nhân lực còn thấp. Những kết quả này cho thấy cần có sự cải thiện trong công tác quản lý và đào tạo nhân viên y tế.

3.1. Kiến thức và thực hành của người dân

Nghiên cứu chỉ ra rằng kiến thức của người dân về THA còn hạn chế, với nhiều người chưa nhận thức được các triệu chứng và cách phòng ngừa bệnh. Việc cung cấp thông tin và giáo dục sức khỏe là rất cần thiết để nâng cao nhận thức của cộng đồng. 100% người dân mong muốn nhận thông tin tư vấn từ cán bộ y tế, cho thấy nhu cầu cao về giáo dục sức khỏe.

3.2. Đánh giá hiệu quả điều trị

Tỷ lệ bệnh nhân được điều trị theo phác đồ đạt 88,7%, cho thấy sự tuân thủ điều trị tương đối cao. Tuy nhiên, tỷ lệ đạt huyết áp mục tiêu chỉ đạt 62,9%, cho thấy cần có sự cải thiện trong việc theo dõi và quản lý bệnh nhân. Các yếu tố như sự phối hợp giữa các cơ sở y tế và nguồn kinh phí khám chữa bệnh cũng cần được xem xét để nâng cao hiệu quả điều trị.

IV. Bàn luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy chương trình phòng chống THA tại Tuyên Quang đã đạt được một số thành công nhất định, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua. Các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả thực hiện chương trình cần được phân tích kỹ lưỡng để có những giải pháp phù hợp. Việc nâng cao kiến thức và thực hành của người dân là rất quan trọng để giảm thiểu tỷ lệ mắc bệnh và biến chứng. Đề xuất các khuyến nghị cho các cơ quan chức năng và cộng đồng nhằm cải thiện hiệu quả chương trình.

4.1. Đề xuất giải pháp cải thiện chương trình

Cần tăng cường công tác truyền thông giáo dục sức khỏe để nâng cao nhận thức của người dân về THA. Các cơ quan chức năng cần phối hợp chặt chẽ trong việc triển khai chương trình, đảm bảo nguồn kinh phí và nhân lực đầy đủ. Đào tạo cán bộ y tế cần được thực hiện thường xuyên để nâng cao năng lực chuyên môn, từ đó cải thiện chất lượng điều trị.

4.2. Tầm quan trọng của việc theo dõi và đánh giá

Việc theo dõi và đánh giá định kỳ chương trình phòng chống THA là rất cần thiết để phát hiện kịp thời những vấn đề phát sinh. Cần có các chỉ số đánh giá cụ thể để đo lường hiệu quả của chương trình, từ đó có những điều chỉnh kịp thời. Sự tham gia của cộng đồng trong việc theo dõi sức khỏe cũng cần được khuyến khích để nâng cao hiệu quả phòng chống bệnh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tăng huyết áp (THA) là bệnh mạn tính có tốc độ gia tăng đáng báo động tại Việt Nam: từ 1,9% năm 1982 lên 11,79% năm 1992, tiếp tục leo thang lên 16,3% năm 2002 và đạt 27,4% vào năm 2008. Đến thời điểm điều tra gần nhất, có tới 25,1% người trưởng thành trong độ tuổi 25–64 mắc bệnh THA. Trên thế giới, năm 2008 ghi nhận khoảng 16,5 triệu người tử vong do THA, và theo WHO, tỷ lệ mắc toàn cầu dự báo tăng từ 26,4% năm 2000 lên 29,2% vào năm 2025.

Luận văn chuyên khoa II ngành Tổ chức Quản lý Y tế của tác giả Lê Kim Việt tập trung đánh giá thực hiện Chương trình Mục tiêu Quốc gia về phòng chống bệnh THA tại Thành phố Tuyên Quang, tỉnh Tuyên Quang năm 2016. Địa bàn nghiên cứu có trên 139.119 người dân sinh sống tại 13 xã/phường, với đội ngũ 73 cán bộ y tế phụ trách chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Chương trình được triển khai từ năm 2012, tuy nhiên chưa có nghiên cứu nào đánh giá toàn diện hiệu quả thực hiện tại địa phương trước thời điểm này.

Nghiên cứu hướng đến hai mục tiêu cốt lõi: đánh giá kết quả thực hiện chương trình và phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả triển khai tại cơ sở. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu thiết thực, giúp các nhà quản lý y tế địa phương cải tiến mô hình quản lý bệnh nhân THA tại các Trạm Y tế (TYT), đồng thời là nguồn tham chiếu cho các nghiên cứu học thuật tiếp theo trong lĩnh vực y tế dự phòng cộng đồng.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng khung đánh giá chương trình y tế công cộng dựa trên mô hình đầu vào – quá trình – kết quả (Input – Process – Output), đánh giá đồng thời ba cấu phần: nâng cao kiến thức cộng đồng, đào tạo nhân lực y tế, và xây dựng mô hình quản lý bệnh nhân THA bền vững.

Về lâm sàng, nghiên cứu tuân theo phân loại THA của JNC VII (Joint National Committee VII): tiền THA (120–139/80–89 mmHg), THA độ I (140–159/90–99 mmHg), THA độ II (≥160/≥100 mmHg). Song song đó, phân độ của Bộ Y tế Việt Nam theo Quyết định số 3192/QĐ-BYT năm 2010 được áp dụng làm tiêu chuẩn đánh giá điều trị, với huyết áp mục tiêu phổ thông là <140/90 mmHg và <130/80 mmHg đối với bệnh nhân đái tháo đường hoặc nguy cơ tim mạch cao.

Năm khái niệm chuyên ngành then chốt bao gồm: tuân thủ điều trị (TTĐT) – mức độ bệnh nhân thực hiện đúng phác đồ thuốc và thay đổi lối sống; huyết áp mục tiêu – ngưỡng kiểm soát HA cần đạt; khám sàng lọc – phát hiện chủ động người bệnh trong cộng đồng; quản lý bệnh nhân tại cộng đồng – theo dõi định kỳ tại TYT xã/phường; và truyền thông giáo dục sức khỏe (TTGDSK) – can thiệp nâng cao nhận thức.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng thiết kế mô tả cắt ngang có phân tích, kết hợp định lượng và định tính, thực hiện từ tháng 5 đến tháng 8 năm 2016 tại 3 phường đại diện: Phan Thiết, Minh Xuân và Nông Tiến.

Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Tổng mẫu định lượng gồm 853 người (640 người chưa bị THA và 213 bệnh nhân THA), được chọn theo phương pháp chọn mẫu chùm nhiều giai đoạn. Cụ thể: (1) phân tầng 13 TYT theo tỷ lệ THA và chọn ngẫu nhiên mỗi nhóm một phường; (2) chọn ngẫu nhiên 3 tổ dân phố/phường, tổng 9 tổ; (3) đo huyết áp toàn bộ đối tượng >40 tuổi trong 9 tổ rồi phân loại và chọn phỏng vấn. Phương pháp chùm được lựa chọn vì danh sách người dân phân bổ theo tổ dân phố, phù hợp cấu trúc địa bàn đô thị. Hệ số thiết kế df=2 được tính vào công thức mẫu (α=0,05; d=0,06) cho nhóm chưa bị THA và (d=0,1) cho nhóm bị THA. Nghiên cứu định tính gồm 19 cuộc (4 phỏng vấn sâu người dân, 2 thảo luận nhóm, 5 phỏng vấn sâu cán bộ y tế các cấp), chọn mẫu có chủ đích.

Công cụ và phân tích: Bộ câu hỏi được xây dựng dựa trên Quyết định 3192/QĐ-BYT, thử nghiệm trước trên 10 đối tượng. Số liệu định lượng nhập bằng EpiData 3.1, phân tích bằng SPSS 16 với thống kê mô tả. Số liệu định tính được gỡ băng và phân tích theo chủ đề, đối chiếu tam giác hóa giữa các nguồn.

---

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phát hiện 1 – Kiến thức người dân còn khoảng cách lớn so với mục tiêu quốc gia: Chỉ 36,6% người dân chưa bị THA đạt kiến thức toàn diện về bệnh và biện pháp phòng ngừa, thấp hơn nhiều so với chỉ tiêu quốc gia đặt ra là 50%. Mặc dù tỷ lệ biết về bệnh THA đạt 98,1% và biết trị số THA đạt 97,8%, kiến thức chuyên sâu còn rất hạn chế: chỉ 31,9% biết đúng biểu hiện bệnh, 32,3% biết biến chứng, 26,1% biết chế độ ăn uống phòng bệnh và 35,3% biết chế độ sinh hoạt – luyện tập. Dữ liệu này có thể trực quan hóa rõ ràng qua biểu đồ cột so sánh giữa các tiểu mục kiến thức.

Phát hiện 2 – Tỷ lệ điều trị đúng phác đồ cao nhưng kiểm soát huyết áp chưa đạt tối ưu: Trong số 213 bệnh nhân THA, 88,7% được điều trị đúng theo phác đồ của Bộ Y tế. Tuy nhiên, tỷ lệ đạt huyết áp mục tiêu chỉ là 62,9%, vẫn còn 37,1% chưa kiểm soát được HA. Thuốc chẹn kênh canxi chiếm ưu thế trong phác đồ (61,5%), trong khi thuốc lợi tiểu chỉ chiếm 1,4% – phản ánh giới hạn danh mục thuốc tại TYT.

Phát hiện 3 – Đào tạo cán bộ còn thiếu đều và chưa toàn diện: Tỷ lệ cán bộ được đào tạo về THA tăng dần theo năm: 33,3% năm 2012, 50% năm 2013, 66,6% năm 2014 và đạt 83,3% năm 2015. Tuy nhiên, mỗi trạm chỉ được tập huấn 2 người/năm, 1 lần/năm, và nội dung chủ yếu là phát hiện – điều trị; công tác quản lý bệnh nhân và sử dụng phần mềm quản lý chưa được đào tạo. Đáng chú ý, 8/13 cán bộ phụ trách chương trình THA chỉ có trình độ y sỹ đa khoa.

Phát hiện 4 – Nhu cầu thông tin từ nhân viên y tế rất cao nhưng chưa được đáp ứng đủ: Toàn bộ 100% người dân mong muốn được nhận thông tin tư vấn về THA, trong đó 78,6% ưu tiên kênh trực tiếp từ cán bộ y tế (CBYT). Thực tế, nguồn thông tin người dân nhận được chủ yếu qua báo – đài – tivi (88,0%), trong khi CBYT chỉ chiếm 45,6%. Khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế cho thấy mô hình truyền thông TTGDSK chưa đáp ứng nhu cầu thiết thực của cộng đồng.

Thảo luận kết quả

Tỷ lệ kiến thức đạt 36,6% tại Tuyên Quang thấp hơn so với các nghiên cứu tại Hà Nội (46,5% – Ninh Văn Đông, 2010) và Thái Nguyên (45% – Vương Thị Hồng Hải, 2007). Nguyên nhân chính là TTGDSK chủ yếu qua phương tiện đại chúng mà thiếu tương tác trực tiếp, trong khi các câu lạc bộ THA đã ngừng hoạt động hoàn toàn do thiếu kinh phí và nhân lực. Tỷ lệ đạt huyết áp mục tiêu 62,9% của nghiên cứu này cao hơn mức trung bình toàn quốc (41,9% theo báo cáo Bộ Y tế) nhưng thấp hơn kết quả can thiệp tích cực tại Hà Nội (85,2% – Nguyễn Lân Việt, 2007), cho thấy mô hình kết hợp tư vấn và cấp thuốc miễn phí mang lại hiệu quả vượt trội. Sự phối hợp chưa chặt chẽ giữa hệ điều trị và dự phòng, cùng danh mục thuốc hạn chế tại TYT, là hai yếu tố cản trở lớn nhất trong kiểm soát HA dài hạn.

---

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường và đa dạng hóa truyền thông giáo dục sức khỏe tại cộng đồng Sở Y tế và Trung tâm Y tế Dự phòng tỉnh cần triển khai ít nhất 4 hình thức TTGDSK song song (tư vấn trực tiếp tại TYT, tờ rơi, loa phát thanh, sinh hoạt nhóm) nhằm nâng tỷ lệ người dân có kiến thức đạt từ 36,6% lên ≥50% theo chỉ tiêu quốc gia trong giai đoạn 2017–2020. Ưu tiên kênh tư vấn trực tiếp từ CBYT vì 78,6% người dân xác định đây là hình thức ưa thích nhất.

2. Mở rộng phạm vi và nâng cao chất lượng đào tạo cán bộ Trung tâm Y tế Thành phố cần tổ chức tập huấn tối thiểu 2 lần/năm cho 100% cán bộ phụ trách chương trình THA tại 13 TYT xã/phường. Nội dung đào tạo cần bổ sung kỹ năng quản lý hồ sơ bệnh nhân bằng phần mềm chuyên dụng và kỹ năng tư vấn thay đổi lối sống, nhắm mục tiêu nâng tỷ lệ cán bộ được đào tạo từ 83,3% lên 100% trước năm 2018. Ưu tiên cử cán bộ phụ trách chương trình THA ở 8 trạm hiện chỉ có trình độ y sỹ được đào tạo nâng cao.

3. Tăng cường phối hợp giữa hệ điều trị và dự phòng Sở Y tế cần ban hành quy chế phối hợp chính thức giữa Bệnh viện Đa khoa tỉnh, trung tâm y tế huyện và TYT xã/phường trong quản lý bệnh nhân THA, đảm bảo chuyển tuyến và chia sẻ thông tin theo dõi HA. Thiết lập hệ thống báo cáo định kỳ hàng quý, mục tiêu tăng tỷ lệ đạt HA mục tiêu từ 62,9% lên ≥75% trong 3 năm.

4. Mở rộng danh mục thuốc và đảm bảo nguồn kinh phí bền vững Trung tâm Y tế Thành phố cần phối hợp với cơ quan Bảo hiểm Y tế (BHYT) để dự trù và đưa vào danh mục thuốc TYT ít nhất 3 nhóm thuốc hạ áp (chẹn canxi, ức chế men chuyển, ức chế thụ thể angiotensin), nhằm khắc phục tình trạng bệnh nhân phải tự mua (4,7%) hoặc lên tuyến trên do TYT thiếu thuốc. Đề xuất Sở Tài chính tỉnh duy trì ngân sách chương trình THA tương đương mức năm 2012 (47,498 tỷ đồng toàn quốc) thay vì cắt giảm như năm 2014.

5. Khôi phục và duy trì mô hình câu lạc bộ THA UBND các phường phối hợp TYT tái lập câu lạc bộ THA tại ít nhất 5/13 xã/phường trọng điểm trước cuối năm 2017, gắn với sinh hoạt định kỳ hàng tháng, có chuyên đề cụ thể sát nhu cầu thực tế người bệnh, nhằm nâng cao tuân thủ điều trị và kiểm soát huyết áp lâu dài.

---

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhà quản lý y tế cấp tỉnh và huyện: Lãnh đạo Sở Y tế, Trung tâm Y tế Dự phòng tỉnh Tuyên Quang và các địa phương tương đồng sẽ tìm thấy trong nghiên cứu này bộ dữ liệu cụ thể về tỷ lệ triển khai chương trình theo từng năm (2012–2015), cùng phân tích các nút thắt trong phối hợp liên ngành. Đây là cơ sở thực chứng để điều chỉnh kế hoạch phân bổ ngân sách và nhân lực cho chương trình mục tiêu quốc gia.

Cán bộ y tế cơ sở và trạm trưởng TYT: Nghiên cứu cung cấp bộ tiêu chí đánh giá kiến thức người dân, tiêu chuẩn điều trị theo phác đồ BYT và bảng so sánh trình độ cán bộ theo từng xã/phường. Cán bộ phụ trách chương trình THA có thể áp dụng trực tiếp các bảng hỏi và thang điểm đánh giá trong công tác theo dõi, quản lý bệnh nhân hàng tháng.

Nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Y tế Công cộng: Luận văn trình bày đầy đủ quy trình thiết kế nghiên cứu cắt ngang hỗn hợp – từ tính cỡ mẫu có hệ số thiết kế, chọn mẫu chùm nhiều giai đoạn đến phối hợp phân tích định tính – định lượng. Đây là mẫu thiết kế tham chiếu cho các đề tài đánh giá chương trình y tế tại cộng đồng.

Người dân và bệnh nhân THA: Thông qua phần kết quả, người dân có thể kiểm tra mức độ kiến thức của bản thân so với chuẩn 9 câu hỏi trong nghiên cứu, đồng thời nắm được quyền lợi được điều trị thuốc THA miễn phí qua BHYT tại TYT và lịch tái khám định kỳ theo phác đồ chuẩn của Bộ Y tế.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tỷ lệ người dân hiểu đúng về bệnh THA tại Tuyên Quang là bao nhiêu? Chỉ 36,6% người dân chưa bị THA tại Thành phố Tuyên Quang đạt kiến thức toàn diện về bệnh và biện pháp phòng ngừa – thấp hơn 13,4 điểm phần trăm so với mục tiêu quốc gia 50%. Mặc dù nhận thức cơ bản về định nghĩa bệnh khá cao (98,1%), hiểu biết về biến chứng và chế độ ăn uống phòng bệnh vẫn còn rất hạn chế, chỉ đạt 32–35%.

2. Bệnh nhân THA tại đây được điều trị và kiểm soát huyết áp như thế nào? Trong 213 bệnh nhân THA tham gia nghiên cứu, 88,7% được điều trị đúng phác đồ của Bộ Y tế và 62,9% đạt huyết áp mục tiêu (<140/90 mmHg). Đây là mức cao hơn mức trung bình toàn quốc (41,9%), nhờ 89,7% bệnh nhân được cấp thuốc miễn phí từ TYT và 99,5% thực hiện tái khám thường xuyên trong 6 tháng gần nhất.

3. Chương trình THA quốc gia tại Tuyên Quang gặp khó khăn gì lớn nhất? Ba khó khăn cốt lõi được ghi nhận: nguồn kinh phí hạn hẹp (năm 2014 chỉ đủ chi giám sát và quản lý số ít bệnh nhân); sự phối hợp chưa chặt chẽ giữa hệ điều trị và dự phòng; và danh mục thuốc tại TYT còn thiếu, chủ yếu chỉ có thuốc chẹn canxi. Bên cạnh đó, trình độ nhân lực còn hạn chế khi 8/13 cán bộ phụ trách chương trình THA chỉ có trình độ y sỹ.

4. Người dân muốn nhận thông tin về THA qua kênh nào nhất? Toàn bộ 100% người dân tham gia nghiên cứu bày tỏ mong muốn được nhận thông tin tư vấn về THA. Trong đó, 78,6% ưu tiên nhận trực tiếp từ cán bộ y tế, 52,5% qua tờ rơi và tài liệu. Thực tế, 88% người dân hiện nhận thông tin chủ yếu từ báo – đài – tivi, cho thấy khoảng cách rõ ràng giữa kỳ vọng và thực trạng truyền thông y tế tại địa phương.

5. Cán bộ y tế tại các TYT đã được đào tạo về THA đầy đủ chưa? Đến năm 2015, chỉ 83,3% TYT trong thành phố có cán bộ được đào tạo về THA – tăng gần 2,5 lần so với năm 2012 (33,3%). Tuy nhiên, mỗi trạm chỉ được tập huấn 2 người/năm, 1 lần/năm, và nội dung còn hạn hẹp: chưa bao gồm kỹ năng sử dụng phần mềm quản lý bệnh nhân. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng theo dõi và quản lý người bệnh THA tại cộng đồng.

---

Kết luận

Nghiên cứu của Lê Kim Việt (2016) là đánh giá hệ thống đầu tiên về Chương trình Mục tiêu Quốc gia phòng chống THA tại Thành phố Tuyên Quang, cung cấp bức tranh toàn diện qua mẫu 853 người và 19 cuộc phỏng vấn định tính. Các đóng góp và hành động ưu tiên gồm:

• Kiến thức cộng đồng đang thiếu hụt: Chỉ 36,6% người dân đạt chuẩn kiến thức, cần can thiệp TTGDSK đa kênh và trực tiếp ngay trong giai đoạn 2017–2018.
• Hiệu quả điều trị đáng khích lệ nhưng chưa bền vững: Tỷ lệ đạt HA mục tiêu 62,9% cần được nâng lên ≥75% thông qua mở rộng danh mục thuốc tại TYT và tăng cường phối hợp liên tuyến.
• Nhân lực cần được đầu tư đồng bộ: Tăng tần suất tập huấn lên 2 lần/năm và bổ sung nội dung quản lý bệnh nhân số hóa.
• Tài chính là điều kiện tiên quyết: Đảm bảo ngân sách ổn định từ ngân sách nhà nước và BHYT để duy trì mô hình hoạt động liên tục.
• Phục hồi câu lạc bộ THA tại cộng đồng là giải pháp chi phí thấp – hiệu quả cao, cần được ưu tiên khôi phục tại ít nhất 5 phường trước cuối năm 2017.

Các nhà quản lý y tế, cán bộ TYT và nghiên cứu sinh có thể tham chiếu trực tiếp số liệu và phương pháp luận của nghiên cứu này để xây dựng can thiệp phù hợp, góp phần kiểm soát gánh nặng THA tại tuyến cơ sở trong giai đoạn tiếp theo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Tăng huyết áp (THA) là một bệnh mạn tính, với tần suất mắc bệnh ngày càng tăng và đang trở thành mối quan tâm hàng đầu của nền y học Thế giới. Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới, năm 2000, số ngƣời mắc bệnh THA là 26,4% và dự tính sẽ tăng lên 29,2% vào năm 2025[1]. Chính vì vậy, THA đang trở thành một vấn đề thời sự vì sự gia tăng nhanh chóng của căn bệnh này trong cộng đồng. THA là nguyên nhân gây tàn phế và tử vong hàng đầu ở các nƣớc đang phát triển.

Năm 2008, trên Thế giới có khoảng 16,5 triệu ngƣời chết vì THA[4]. Ở Việt Nam, các nghiên cứu về tăng huyết áp cho thấy tỷ lệ tăng huyết áp đang tăng nhanh theo thời gian: 1,9% năm 1982; 11,79% năm 1992; 16,3% năm 2002 và 27,4% năm 2008 [16].TS Nguyễn Lân Việt - Giám đốc Ban quản lý dự án phòng chống tăng huyết áp, điều tra gần nhất tại Việt Nam cho thấy có 25,1% ngƣời trƣởng thành (25-64 tuổi) mắc bệnh tăng huyết áp. Cũng theo GS Việt, những biến chứng nhiều nhất của tăng huyết áp là suy tim, biến chứng mạch máu, tổn thƣơng đáy mắt, có protein trong nƣớc tiểu và suy thận. Tuy nhiên trong giai đoạn 2012-2015, mới chỉ có 50% bệnh nhân tăng huyết áp đƣợc phát hiện điều trị đúng theo phác đồ của Bộ Y tế [30].

Ngày 20 tháng 12 năm 2010, Thủ tƣớng Chính phủ Nguyễn Tấn ũng đã ý quyết định số 2331/2010/QĐ-TTg về việc “Ban hành danh mục các chương trình mục tiêu quốc gia năm 2011”. Mục tiêu chung của Dự án phòng chống bệnh THA là nâng cao nhận thức của ngƣời dân về bệnh THA và các yếu tố nguy cơ, Tăng cƣờng năng lực của nhân viên y tế trong công tác dự phòng, phát hiện sớm và điều trị đúng bệnh THA theo phác đồ của Bộ Y tế qui định [22]. Đến nay toàn quốc, chƣơng trình hám sàng lọc và quản lý bệnh nhân THA đã duy trì mô hình quản lý bệnh nhân THA tại 190 xã/phƣờng điểm đƣợc triển khai từ 2009 và 2010. Hiện tại tổng số bệnh nhân THA đang đƣợc quản lý là 41.984 đạt 58,3% (chỉ tiêu 50%) trong tổng số 71.972 ngƣời đƣợc sàng lọc từ 2010.

Số bệnh nhân quản lý đƣợc điều trị đạt huyết áp mục tiêu 17.984 ngƣời đƣợc quản lý THA, đạt 41,9% [34]. 2 Tại tỉnh Tuyên Quang, trong những năm qua, việc quản lý điều trị bệnh nhân tăng huyết áp đã đƣợc triển khai tại Bệnh viện Đa hoa tỉnh và các bệnh viện tuyến huyện. Tuy nhiên việc triển hai điều trị và kiểm soát bệnh nhân tăng huyết áp tại các xã phƣờng còn gặp nhiều hó hăn [19]. Trên địa bàn thành phố có trên 139.119 ngƣời dân sinh sống, đƣợc phân bổ ở 13 xã phƣờng với 73 cán bộ y tế chăm sóc sức khỏe cho nhân dân.

Về công tác phòng chống THA đƣợc triển khai tại các Trạm Y tế (TYT) của xã phƣờng từ năm 2012 đến nay theo chƣơng trình mục tiêu quốc gia nhƣ hám sàng lọc bệnh nhân, tuyên truyền cho nhân dân về bệnh và cách phát hiện đề phòng THA và các biến chứng, theo dõi quản lý ngƣời bệnh THA. Bên cạnh đó, chƣa có một nghiên cứu nào đánh giá về thực hiện triển hai chƣơng trình mục tiêu quốc gia về phòng chống THA tại Thành phố Tuyên Quang, vì vậy chúng tôi nghiên cứu đề tài “Đánh giá thực hiện chƣơng trình mục tiêu quốc gia về phòng chống tăng huyết áp tại Thành phố Tuyên Quang tỉnh Tuyên Quang năm 2016”. Kết quả của nghiên cứu này sẽ là cơ sở để thực hiện những cải cách trong việc quản lý bệnh nhân THA tại các TYT trong thành phố Tuyên Quang, cung cấp cơ sở dữ liệu và những thông tin cần thiết cho các nghiên cứu khác sau này. 3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1.

Đánh giá kết quả thực hiện chƣơng trình mục tiêu quốc gia về phòng chống THA tại Thành phố Tuyên Quang tỉnh Tuyên Quang năm 2016. Phân tích một số yếu tố ảnh hƣởng đến kết quả thực hiện chƣơng trình mục tiêu quốc gia về phòng chống THA tại Thành phố Tuyên Quang tỉnh Tuyên Quang năm 2016. 4 Chƣơng 1 TỔNG QUAN 1. Một số khái niệm Định nghĩaTăng huyết áp Là khi huyết áp của bạn thƣờng xuyên cao hơn mức bình thƣờng (huyết áp tâm thu và/hoặc huyết áp tâm trƣơng).

Theo Tổ chức Y tế Thế giới. Một ngƣời trƣởng thành ( ≥ 18 tuổi) gọi là tăng huyết áp khi huyết áp tâm thu ≥140 mmHg và/hoặc huyết áp tâm trƣơng ≥ 90 mmHg. Tăng huyết áp có thể là tăng cả huyết áp tối đa, huyết áp tối thiểu, hoặc chỉ tăng một trong hai dạng đó [19]. Các chỉ số huyết áp 120-139/80-90 mmHg theo JNC VII hông coi là bình thƣờng nữa mà gọi là “Tiền tăng huyết áp” nghĩa là sau này có nguy cơ bị tăng huyết áp thật sự cao gấp 2 lần so với ngƣời có huyết áp bình thƣờng là < 120/80mmHg [43].

Chẩn đoán và điều trị tăng huyết áp 1. Triệu chứng tăng huyết áp Đa số bệnh nhân tăng huyết áp hông có triệu chứng gì cho tới khi phát hiện ra bệnh thì có thể có các triệu chứng sau: - Đau đầu vùng chẩm và hai bên thái dƣơng - Ù tai, hoa mắt, chóng mặt, đi lại loạng choạng không vững - Hay quên, trí nhớ giảm, tập trung chú ý giảm - Rối loạn vận mạch: tê chân tay, mất cảm giác, run đầu chi - Chảy máu cam - Rối loạn thần kinh thực vật: hay có cơn bốc hỏa, đỏ mặt, nóng bừng ngƣời Các triệu chứng trên là các triệu chứng hông đặc hiệu của ngƣời bệnh THA, với những triệu chứng đó cũng là triệu chứng của nhiều bệnh khác. - Đo huyết áp: Là động tác quan trọng nhất có ý nghĩa chẩn đoán xác định tăng huyết áp [24]. Chẩn đoán tăng huyết áp 1.

Chẩn đoán xác định tăng huyết áp Dựa vào trị số huyết áp đo đƣợc sau hi đo HA đúng quy trình (Phụ lục 6) Ngƣỡng chẩn đoán THA thay đổi theo từng cách đo huyết áp. Các ngƣỡng chẩn đoán tăng huyết áp theo từng cách đo [14] Huyết áp tâm thu Huyết áp tâm Nội dung (HATT) trƣơng (HATTr) Cán bộ y tế đo theo đúng quy trình ≥140 mmHg ≥ 90 mmHg Đo bằng máy đo HA tự động 24 giờ ≥ 130 mmHg ≥ 80 mmHg Tự đo tại nhà (đo nhiều lần) ≥ 135 mmHg ≥ 85 mmHg 1. Chẩn đoán phân độ THA Có nhiều cách phân độ tăng huyết áp, dựa vào phúc trình số 7 của Ủy ban liên hợp quốc gia Hoa Kỳ nhằm phát hiện, lƣợng giá, phòng ngừa và điều trị THA ( JNC VII), phân độ THA chỉ c n 2 độ và giai đoạn tiền THA (Bảng1. Bộ Y tế cũng đƣa ra cách phân độ THA dựa vào trị số HA do cán bộ y tế đo đƣợc (Bảng1.

Phân độ THA ở ngƣời ≥ 18 tuổi theo JNC VII [45]. Phân độ THA HATT(mmHg) HATr(mmHg) Huyết áp bình thƣờng < 120 < 80 Tiền THA 120 - 139 80 – 89 THA độ I 140 - 159 90 – 99 THA độ II ≥ 160 ≥ 100 6 Bảng 1. Phân độ tăng huyết áp ở ngƣời trƣởng thành ≥ 18 tuổi[3] Phân độ HA HATT (mmHg) HATTr (mmHg) HA tối ƣu < 120 < 80 HA bình thƣờng 120 - 129 80 - 84 Tiền THA 130 – 139 85-89 THA độ I ( nhẹ) 140 – 159 90 – 99 THA độ 2 (trung bình) 160 – 179 100 – 109 THA độ 3 (nặng) ≥ 180 ≥ 110 THA tâm thu đơn độc ≥ 140 < 90 Phân độ THA dựa vào chỉ số HATT và HATTr hoặc chỉ một trong hai dạng đó. Khi HATT và HATTr hông cùng mức phân độ khác nhau thì chọn mức cao hơn để xếp loại THA tâm thu đơn độc cũng đƣợc đánh giá theo mức biến.

Các yếu tố nguy cơ đối với bệnh tăng huyết áp [34],[36]. - Rối loạn lipid máu: nồng độ cholesterol trong máu cao là nguyên nhân chủ yếu của quá trình xơ vữa động mạch và dần làm hẹp l ng các động mạch cung cấp máu cho tim và các cơ quan hác trong cơ thể. Động mạch bị xơ vữa sẽ ém đàn hồi và cũng chính là yếu tố gây tăng huyết áp. - Hút thuốc lá/lào: chất nicotin kích thích hệ thần kinh giao cảm làm co mạch và gây tăng huyết áp.

- Ăn mặn: lƣợng muối ăn hàng ngày quá cao cũng là nguyên nhân gây THA. - Tiền sử gia đình có người bị THA: nhiều nghiên cứu cho thấy THA có thể có yếu tố di truyền. - Thừa cân/ béo phì; béo bụng. - Tuổi cao (nam > 55 tuổi, nữ > 65 tuổi) tuổi càng cao thì tỷ lệ tăng huyết áp càng nhiều, do thành mạch bị lão hóa và xơ vữa làm giảm tính đàn hồi và trở nên cứng hơn vì thế gây nên THA.

- Uống nhiều rượu/bia: có mối liên quan với tăng huyết áp. 7 - Stress và căng thẳng tâm lý: căng thẳng thần kinh, stress làm tăng nhịp tim, dƣới tác dụng của các chất trung gian hóa học là Adrenalin, Noradrenalin làm động mạch bị co thắt dẫn đến tăng huyết áp. - Ít hoạt động thể lực: lối sống tĩnh tại cũng đƣợc coi là nguy cơ của THA. Biến chứng của tăng huyết áp Tăng huyết áp gây nên tổn thƣơng ở nhiều cơ quan trong cơ thể, đặc biệt hay gặp là tổn thƣơng ở tim, não, thận, mắt và mạch máu lớn.

Các biến chứng của THA nguy hiểm không chỉ bởi vì có thể gây chết ngƣời, mà c n để lại những di chứng nặng nề (liệt do TBMMN, suy tim, suy thận.) ảnh hƣởng đến chất lƣợng cuộc sống của BN và là gánh nặng của gia đình và xã hội [21]. Các biến chứng thƣờng gặp: - Đột quỵ, thiếu máu thoáng qua, sa sút trí tuệ, hẹp động mạch cảnh - Phì đại thất trái (trên điện tâm đồ hay siêu âm tim), suy tim - Nhồi máu cơ tim, cơn đau thắt ngực, bệnh mạch máu ngoại vi - Xuất huyết hoặc xuất tiết võng mạc, phù gai thị [3],[5]. Điều trị tăng huyết áp Điều trị Tăng huyết áp trong nghiên cứu này của chúng tôi theo hƣớng dẫn của Bộ Y tế năm 2010 theo Quyết định số 3192/ QĐ - BYT về việc ban hành chẩn đoán và điều trị Tăng huyết áp [3]. Phác đồ điều trị tại cơ sở chi tiết trong phụ lục 7 và phụ lục 8 [3].

Mục tiêu điều trị tăng huyết áp [3], [39] - Mục tiêu quan trọng nhất của điều trị THA là nhằm giảm tối đa và lâu dài nguy cơ bệnh tim mạch. - Đối với hầu hết các bệnh nhân, HA mục tiêu phải ở mức < 140/90 mmHg, thậm trí thấp hơn nếu bệnh nhân có thể dung nạp đƣợc.