Đánh giá hiệu quả chính sách dạy nghề, giải quyết việc làm cho lao động dân tộc

Nghiên cứu đánh giá hiệu quả, tác động của chính sách dạy nghề, giải quyết việc làm cho lao động vùng dân tộc, từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện.

• Tác giả: Mai Ngọc Cường
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Kinh tế học
• Đề tài: Đánh giá hiệu quả và tác động chính sách dạy nghề, giải quyết việc làm cho lao động vùng dân tộc từ Đổi mới đến nay
• Loại tài liệu: Báo cáo tóm tắt
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Cơ sở lý luận và thực tiễn của chính sách dạy nghề cho lao động dân tộc

Chính sách dạy nghề, giải quyết việc làm cho lao động vùng dân tộc thiểu số là một trong những chủ trương quan trọng của Đảng và Nhà nước nhằm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội bền vững. Từ sau Đổi mới (1986), Việt Nam đã xây dựng hệ thống chính sách dạy nghề với mục tiêu cơ bản là giảm đói, giảm nghèo và tạo việc làm cho đồng bào dân tộc thiểu số. Căn cứ pháp lý của những chính sách này bao gồm Luật Lao động, Luật Dạy nghề, và các chương trình phát triển vùng dân tộc thiểu số. Nguyên tắc hành động tập trung vào công bằng, bình đẳng và tôn trọng đặc điểm văn hóa của mỗi cộng đồng dân tộc, đảm bảo lao động dân tộc có cơ hội tiếp cận đào tạo và việc làm công bằng như các vùng khác.

1.1. Khái niệm và phạm vi chính sách dạy nghề

Chính sách dạy nghề bao gồm toàn bộ các biện pháp, chương trình và hỗ trợ của Nhà nước nhằm nâng cao kỹ năng và năng lực lao động dân tộc thiểu số. Phạm vi bao gồm đào tạo dạy nghề, tư vấn hướng nghiệp, giới thiệu việc làm và hỗ trợ khởi nghiệp. Đối tượng chính là lao động vùng dân tộc có nhu cầu cải thiện kỹ năng để tìm việc làm hoặc phát triển kinh doanh cá nhân.

1.2. Mục tiêu và nguyên tắc chính sách

Mục tiêu chính của chính sách dạy nghề, giải quyết việc làm là nâng cao chất lượng lao động dân tộc thiểu số, tạo cơ hội việc làm bền vững và giảm tỷ lệ thất nghiệp. Nguyên tắc bao gồm: công bằng trong tiếp cận, chất lượng đào tạo phù hợp với nhu cầu thị trường, và sự tham gia của cộng đồng địa phương trong quá trình lập kế hoạch và thực thi chính sách.

II. Thực trạng dạy nghề và giải quyết việc làm cho lao động vùng dân tộc thiểu số

Từ năm 1986 đến nay, dạy nghề cho lao động dân tộc thiểu số đã ghi nhận nhiều kết quả tích cực nhưng vẫn còn những tồn tại. Hệ thống cơ sở dạy nghề ở vùng dân tộc thiểu số đã được mở rộng, tuy nhiên chất lượng đội ngũ giáo viên, cơ sở vật chất còn hạn chế. Lao động dân tộc gặp khó khăn trong việc tiếp cận thông tin về chính sách dạy nghề, tỷ lệ hoàn thành khóa học còn thấp và nhiều người sau đào tạo vẫn không tìm được việc làm ổn định. Các chương trình giải quyết việc làm chưa kết hợp hiệu quả với nhu cầu thực tế của thị trường lao động vùng dân tộc, và sự phối hợp giữa các cơ quan liên quan còn chưa chặt chẽ.

2.1. Kết quả dạy nghề từ Đổi mới đến nay

Từ năm 1986, hàng triệu lao động vùng dân tộc đã được đào tạo thông qua các chính sách dạy nghề. Tuy nhiên, tỷ lệ người hoàn thành khóa học và có việc làm ổn định còn chưa cao. Nhiều chương trình dạy nghề chưa phù hợp với điều kiện kinh tế-xã hội địa phương, dẫn đến lãng phí nguồn lực và hiệu quả sử dụng thấp.

2.2. Hệ thống cơ sở dạy nghề và tư vấn việc làm

Hệ thống cơ sở dạy nghề ở vùng dân tộc thiểu số bao gồm trường dạy nghề, trung tâm đào tạo nghề và các tổ chức xã hội. Tuy nhiên, các cơ sở này thường tập trung ở thành phố, lao động dân tộc ở vùng sâu, vùng xa khó tiếp cận. Dịch vụ tư vấn và giới thiệu việc làm còn yếu, chưa đáp ứng đủ nhu cầu của lao động dân tộc.

III. Đánh giá hiệu quả và tác động của chính sách dạy nghề hiện nay

Chính sách dạy nghề, giải quyết việc làm cho lao động vùng dân tộc thiểu số đã phát huy tác động tích cực trong việc nâng cao kỹ năng và tạo cơ hội việc làm. Tuy nhiên, hiệu quả vẫn còn hạn chế do nhiều nguyên nhân: chất lượng đào tạo chưa đủ cao, nội dung dạy nghề chưa phù hợp với nhu cầu thị trường lao động, sự tham gia của các doanh nghiệp còn thấp, và cơ chế hỗ trợ chưa toàn diện. Tác động của chính sách thể hiện qua tỷ lệ người dân nhận được đào tạo, tỷ lệ giải quyết việc làm sau đào tạo, và mức thu nhập lao động dân tộc sau khi tham gia. Đánh giá toàn diện cho thấy cần có sự điều chỉnh, hoàn thiện để nâng cao hiệu quả và tác động thực sự đến đời sống lao động vùng dân tộc.

3.1. Hiệu quả của chính sách dạy nghề

Hiệu quả chính sách dạy nghề được đánh giá qua số lượng lao động dân tộc được đào tạo, tỷ lệ hoàn thành khóa học và tỷ lệ tìm được việc làm. Kết quả cho thấy, hiệu quả tăng dần nhưng chưa đạt mục tiêu đề ra. Chất lượng dạy nghề cần được cải thiện, nội dung đào tạo phải gắn liền với nhu cầu thị trường để nâng cao tác động của chính sách.

3.2. Tác động xã hội và kinh tế

Tác động của chính sách tới cuộc sống lao động dân tộc bao gồm cải thiện chất lượng cuộc sống, giảm tỷ lệ nghèo đói và nâng cao địa vị xã hội. Tuy nhiên, tác động này chưa đồng đều ở tất cả vùng dân tộc thiểu số. Những vùng có cơ sở hạ tầng tốt, liên kết với doanh nghiệp chặt chẽ đạt kết quả cao hơn những vùng còn hạn chế.

IV. Giải pháp hoàn thiện chính sách dạy nghề đến năm 2030

Để nâng cao hiệu quả chính sách dạy nghề, giải quyết việc làm cho lao động dân tộc thiểu số, cần triển khai các giải pháp đồng bộ. Thứ nhất, nâng cao chất lượng dạy nghề bằng cách đầu tư cơ sở vật chất, đội ngũ giáo viên và cập nhật nội dung đào tạo phù hợp với nhu cầu thị trường lao động. Thứ hai, tăng cường liên kết giữa cơ sở dạy nghề với doanh nghiệp để đảm bảo người học có việc làm ngay sau đào tạo. Thứ ba, mở rộng tiếp cận dạy nghề tới lao động vùng sâu, vùng xa thông qua các hình thức đào tạo linh hoạt. Thứ tư, hoàn thiện hệ thống hỗ trợ tư vấn hướng nghiệp và giới thiệu việc làm. Những giải pháp này sẽ giúp chính sách dạy nghề đạt tác động thực sự, bền vững đến lao động dân tộc thiểu số và vùng dân tộc.

4.1. Cải tiến chất lượng và nội dung dạy nghề

Cần đầu tư mạnh mẽ vào nâng cấp cơ sở dạy nghề, tuyển dụng và đào tạo giáo viên có trình độ cao. Nội dung dạy nghề phải được xây dựng dựa trên nhu cầu thị trường lao động thực tế, kết hợp kỹ năng kỹ thuật với kỹ năng mềm. Áp dụng công nghệ trong dạy nghề, đảm bảo lao động dân tộc tiếp cận kiến thức hiện đại, sẵn sàng cho thị trường lao động cạnh tranh.

4.2. Liên kết doanh nghiệp và khởi nghiệp

Thiết lập cơ chế hợp tác chặt chẽ giữa cơ sở dạy nghề và doanh nghiệp để hướng đạo tạo theo nhu cầu tuyển dụng. Hỗ trợ lao động vùng dân tộc khởi nghiệp thông qua vốn vay ưu đãi, tư vấn kinh doanh và hỗ trợ tiếp cận thị trường. Tạo những chuỗi giá trị gắn liền với dạy nghề để lao động dân tộc có cơ hội việc làm bền vững sau đào tạo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU Vùng dân tộc thiểu số và miền núi Việt Nam chiếm 2/3 diện tích tự nhiên của cả nước, là địa bàn có vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng về quốc phòng an ninh, có tiềm năng về tài nguyên thiên nhiên. Tuy nhiên đây lại là vùng tập trung tỷ lệ hộ nghèo cao nhất cả nước. Vấn đề nghèo đói của cộng đồng dân tộc thiểu số là do một số nguyên nhân mang tính đặc thù như: địa bàn cư trú chủ yếu là vùng sâu vùng xa, khó khăn trong đi lại và trao đổi hàng hóa; trình độ dân trí thấp nên khó tham gia vào các hoạt động kinh tế, nhân lực chủ yếu là đi làm thuê; phương thức sản xuất lạc hậu, thiếu tư liệu sản xuất, ít tham gia vào các hoạt động thương mại hay làm công ăn lương. Những năm qua Đảng và Nhà nước ta đã ban hành nhiều chính sách hướng đến dạy nghề, giải quyết việc làm nhằm hỗ trợ người lao động thuộc vùng dân tộc thiểu số và miền núi chủ động tham gia vào thị trường lao động, từng bước thoát nghèo bền vững.

Việc triển khai các chính sách đã giúp nhiều hộ đồng bào dân tộc thiểu số ổn định chỗ ở, từ bỏ việc du canh du cư, từng bước cải thiện đời sống vật chất, tinh thần. Tuy nhiên, chất lượng nguồn nhân lực, việc làm và năng suất lao động của đồng bào dân tộc thiểu số còn thấp. Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn, việc thực hiện nghiên cứu “Đánh giá hiệu quả và tác động của chính sách dạy nghề, giải quyết việc làm cho lao động vùng dân tộc từ Đổi mới đến nay” là cần thiết. Nghiên cứu này không chỉ là căn cứ để hoàn thiện các chính sách hiện hành liên quan đến dạy nghề, giải quyết việc làm cho lao động vùng dân tộc Việt Nam, mà còn là cơ sở để Nhà nước thực hiện định hướng dạy nghề, giải quyết việc làm trong điều kiện dịch chuyển cơ cấu kinh tế ngành nhằm thực hiện mục tiêu công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phát triển vùng dân tộc.

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ CHÍNH SÁCH DẠY NGHỀ, GIẢI QUYẾT VIỆC LÀM CHO LAO ĐỘNG VÙNG DÂN TỘC THIỂU SỐ 1. Người lao động vùng dân tộc và dạy nghề, giải quyết việc làm cho lao động vùng dân tộc thiểu số 1. Người lao động vùng dân tộc thiểu số Khái niệm dân tộc thiểu số được định nghĩa tại Khoản 2 Điều 4 Nghị định số 05/2011/NĐ-CP của Chính phủ về công tác dân tộc: “Dân tộc thiểu số là những dân tộc có số dân ít hơn so với dân tộc đa số trên phạm vi lãnh thổ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam”. Khoản 3 Điều 4: "Dân tộc đa số là dân tộc có số dân chiếm trên 50% tổng số dân của cả nước theo điều tra dân số quốc gia" (Chính phủ, 2011).

Vùng dân tộc thiểu số là địa bàn có đông các dân tộc thiểu số cùng sinh sống ổn định thành cộng đồng trên lãnh thổ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (Chính phủ, 2011). Hiện tại, Việt Nam có 20.176 thôn đặc biệt khó khăn, 1.935 xã khu vực III, 2.018 xã khu vực II và 1.313 xã khu vực I thuộc 51 tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương được xác định là vùng DTTS (Thủ tướng Chính phủ, 2017). Do vậy, có thể hiểu người lao động vùng dân tộc thiểu số là người đủ 15 tuổi trở lên, sinh sống tại vùng dân tộc thiểu số, có khả năng năng lao động, làm việc theo hợp đồng lao động hoặc không theo hợp đồng lao động, được trả lương và chịu sự quản lý, điều hành của người sử dụng lao động hoặc lao động tự làm. Dạy nghề và giải quyết việc làm cho lao động vùng dân tộc thiểu số Dạy nghề cho lao động vùng dân tộc thiểu số là quá trình tác động có tổ chức, có hướng đích đến người lao động vùng dân tộc thiểu số nhằm trang bị kiến thức, kỹ năng và thái độ nghề nghiệp cần thiết cho họ để họ có thể tìm được việc làm hoặc tự tạo việc làm sau khi hoàn thành khóa học.

Việc làm là phạm trù để chỉ trạng thái phù hợp giữa sức lao động và những điều kiện cần thiết (vốn, tư liệu sản xuất, công nghệ.) để sử dụng sức lao động đó. Trong khuôn khổ nghiên cứu của Đề tài, giải quyết việc làm cho lao động vùng dân tộc thiểu số là một quá trình tạo ra môi trường hình thành các chỗ làm việc và sắp xếp người lao động vùng dân tộc thiểu số phù hợp với chỗ làm việc để có các 2 việc làm chất lượng, đảm bảo nhu cầu của cả người lao động và người sử dụng lao động, đồng thời đáp ứng được mục tiêu phát triển cùa vùng dân tộc thiểu số và mục tiêu chung của đất nước. Với khái niệm trên, việc giải quyết việc làm cho người lao động vùng dân tộc thiểu số không chỉ là nhiệm vụ chức năng của Nhà nước mà còn là trách nhiệm của xã hội, của các cơ quan doanh nghiệp và ngay bản thân người lao động. Chính sách dạy nghề, giải quyết việc làm cho lao động vùng dân tộc thiểu số 1.

Căn cứ hình thành chính sách dạy nghề, giải quyết việc làm cho lao động vùng dân tộc thiểu số * Dựa trên những quan điểm, đường lối, chủ trương của Đảng, Nhà nước về dạy nghề, giải quyết việc làm cho lao động vùng dân tộc thiểu số. * Thực trạng phát triển kinh tế xã hội nông thôn, miền núi, vùng dân tộc thiểu số: Thực trạng điều kiện phát triển kinh tế xã hội nông thôn, miền núi, vùng dân tộc thiểu số không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến các kết quả giải quyết việc làm cho nhóm đối tượng lao động ở khu vực này, mà còn tác động lên các phương án thực hiện điều chỉnh để đạt được mục tiêu chính sách dạy nghề, giải quyết việc làm đối với nhóm đối tượng này trong những năm tiếp theo. Mục tiêu của chính sách dạy nghề, giải quyết việc làm cho lao động vùng dân tộc thiểu số Thứ nhất, sử dụng đầy đủ, hợp lý nguồn lực lao động vùng dân tộc thiểu số cho sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội; tránh lãng phí nguồn lực trong quá trình phát triển. Đối tượng lao động vùng dân tộc thiểu số mất việc làm do quá trình đô thị hoá, hội nhập kinh tế khu vực và thế giới chủ yếu là đội ngũ lao động phổ thông, trình độ chuyên môn thấp, nhận thức hạn chế.

Vì vậy, việc bố trí, giải quyết việc làm cho đối tượng lao động này một cách hợp lý sẽ vừa đồng thời giải quyết được bài toán việc làm, vừa tận dụng được nguồn lực lao động vùng dân tộc thiểu số một cách phù hợp trên cơ sở phát huy thế mạnh của các đối tượng lao động nông nghiệp trong điều kiện cụ thể của địa phương. Có việc làm lao động vùng dân tộc thiểu số sẽ có thu nhập, cải thiện đời sống và an sinh xã hội, giảm bớt khoảng cách thu nhập, mức sống giữa người dân vùng cao, vùng sâu, vùng xa, vùng dân tộc thiểu số với những khu 3 vực nông thôn còn lại… Từ đó, góp phần thực hiện thắng lợi công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn nói riêng và đất nước nói chung. Thứ hai, giải quyết tốt việc làm phi nông nghiệp đối với lao động vùng dân tộc thiểu số góp phần bảo đảm an ninh chính trị và trật tự an toàn xã hội ở địa phương. Nguyên tắc của chính sách dạy nghề, giải quyết việc làm cho lao động vùng dân tộc thiểu số - Dạy nghề, giải quyết việc làm cho lao động vùng dân tộc thiểu số phải phù hợp với chiến lược phát triển kinh tế xã hội của địa phương.

- Dạy nghề, giải quyết việc làm cho lao động vùng dân tộc thiểu số phải gắn với đầu ra để không gây lãng phí về nguồn lực. - Dạy nghề, giải quyết việc làm cho lao động vùng dân tộc thiểu số không gây ra những tác động tiêu cực về môi trường, xã hội. - Dạy nghề, giải quyết việc làm cho lao động vùng dân tộc thiểu số phải gắn với các phương án sản xuất kinh doanh hiện hành. Chủ thể và đối tượng của chính sách dạy nghề, giải quyết việc làm cho lao động vùng dân tộc thiểu số * Chủ thể chính sách dạy nghề, giải quyết việc làm đối với lao động vùng dân tộc thiểu số bao gồm: các cơ quan Đảng và Nhà nước từ Trung ương đến địa phương.

* Đối tượng chính sách dạy nghề, giải quyết việc làm đối với lao động vùng dân tộc thiểu số: Người lao động với tư cách là đối tượng hưởng lợi của chính sách cũng là đối tượng chính của chính sách. Ngoài ra, các tổ chức dạy nghề, tổ chức kinh tế tư nhân như các doanh nghiệp tư nhân hay tổ chức kinh tế cộng đồng như làng nghề cũng đươc xem là một đối tượng quan trọng của chính sách. Nội dung chính sách dạy nghề, giải quyết việc làm cho lao động vùng dân tộc thiểu số 1. Chính sách dạy nghề cho lao động vùng dân tộc thiểu số Chính sách dạy nghề cho lao động vùng dân tộc thiểu số là tổng thể các quan điểm, giải pháp và công cụ mà Nhà nước sử dụng để tác động lên lao động vùng dân tộc thiểu số cũng như các chủ thể kinh tế -xã hội nhằm đảm bảo khả năng tiếp cận chủ động tới đào tạo nghề cho lao động vùng dân tộc thiểu số, nâng cao trình độ sản xuất 4 của lao động vùng dân tộc thiểu số, góp phần tăng cơ hội việc làm và chuyển đổi ngành nghề cho người dân tộc thiểu số.

Chính sách đào tạo nghề cho người dân tộc thiểu số được chia thành 3 nhóm chính sách chính: Thứ nhất, chính sách hỗ trợ người học: mục tiêu của chính sách hỗ trợ người học là hỗ trợ học phí, trợ cấp xã hội cũng như hỗ trợ điều kiện ăn ở, học tập, đi lại. để khuyến khích người dân tộc thiểu số tham gia học nghề, tăng cơ hội tham gia đào tạo nghề cho người dân tộc thiểu số, qua đó trang bị cho họ kỹ năng cần thiết, nâng cao trình độ tay nghề để họ chuyển đổi nghề nghiệp, tham gia vào thị trường lao động hoặc tự tạo việc làm, phát triển sản xuất. Thứ hai, chính sách hỗ trợ giáo viên dạy nghề: là các biện pháp mà nhà nước sử dụng để tác động lên các giáo viên dạy nghề nhằm thu hút những người có năng lực tham gia công tác giáo dục và đào tạo nghề cho lao động vùng dân tộc thiểu số.