Luận Án Tiến Sĩ: Đánh Giá Hiệu Quả Chính Sách Bảo Vệ Môi Trường Đô Thị Ở Việt Nam

Luận án tiến sĩ môi trường nghiên cứu đánh giá chính sách bảo vệ môi trường đô thị ở việt nam hiện nay, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất giải pháp khoa

• Tác giả: Nguyễn Thị Thúy Hằng
• Người hướng dẫn: PGS. Đỗ Phú Hải
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Chính sách công
• Đề tài: Đánh giá chính sách bảo vệ môi trường đô thị ở Việt Nam hiện nay
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về chính sách bảo vệ môi trường đô thị

Chính sách bảo vệ môi trường đô thị là một phần quan trọng trong hệ thống chính sách công của Việt Nam. Nghiên cứu này tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của các chính sách này trong bối cảnh đô thị hóa nhanh chóng. Bảo vệ môi trường đô thị đã trở thành một vấn đề cấp bách do sự gia tăng ô nhiễm và áp lực lên cơ sở hạ tầng. Các chính sách hiện tại đã được xây dựng dựa trên các nghị quyết và luật pháp, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế trong việc thực thi và đánh giá hiệu quả.

1.1. Khái niệm và vai trò của chính sách bảo vệ môi trường đô thị

Chính sách bảo vệ môi trường đô thị bao gồm các quy định và biện pháp nhằm giảm thiểu ô nhiễm và bảo vệ môi trường sống trong các khu vực đô thị. Vai trò của nó là đảm bảo sự phát triển bền vững, giảm thiểu tác động tiêu cực của quá trình đô thị hóa. Các chính sách này cần được đánh giá thường xuyên để đảm bảo tính hiệu quả và khả thi.

1.2. Các công cụ chính sách bảo vệ môi trường đô thị

Các công cụ chính sách bao gồm luật pháp, quy định, và các biện pháp kinh tế như thuế môi trường. Công cụ chính sách này được sử dụng để kiểm soát và giảm thiểu ô nhiễm, đồng thời khuyến khích các hành vi bảo vệ môi trường. Tuy nhiên, việc áp dụng các công cụ này còn gặp nhiều khó khăn do thiếu nguồn lực và sự phối hợp giữa các cơ quan.

II. Đánh giá chính sách bảo vệ môi trường đô thị

Đánh giá chính sách là quá trình phân tích và xem xét hiệu quả của các chính sách đã được thực hiện. Trong bối cảnh bảo vệ môi trường đô thị, việc đánh giá cần tập trung vào các mục tiêu, cách tiếp cận, và phương pháp luận. Nghiên cứu này đã xây dựng một mô hình lý thuyết để đánh giá chính sách, bao gồm các yếu tố như mục tiêu, phương pháp, và chủ thể tham gia.

2.1. Mục tiêu và cách tiếp cận đánh giá chính sách

Mục tiêu của đánh giá chính sách là xác định mức độ đạt được các mục tiêu đề ra và phát hiện các điểm yếu cần cải thiện. Cách tiếp cận bao gồm việc sử dụng các phương pháp định lượng và định tính để thu thập và phân tích dữ liệu. Các phương pháp này cần được áp dụng linh hoạt để phù hợp với từng bối cảnh cụ thể.

2.2. Phương pháp luận và phương pháp đánh giá

Phương pháp luận đánh giá chính sách bao gồm việc xác định các tiêu chí và chỉ số đánh giá. Các phương pháp cụ thể như khảo sát, phỏng vấn, và phân tích dữ liệu thứ cấp được sử dụng để thu thập thông tin. Việc áp dụng các phương pháp này cần đảm bảo tính khách quan và khoa học để đưa ra các kết luận chính xác.

III. Thực tiễn đánh giá chính sách bảo vệ môi trường đô thị tại Việt Nam

Nghiên cứu đã phân tích thực tiễn đánh giá chính sách bảo vệ môi trường đô thị tại Việt Nam giai đoạn 2005-2018. Kết quả cho thấy các chính sách đã đạt được một số thành tựu, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế trong việc thực thi và đánh giá. Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả đánh giá bao gồm sự tham gia của các chủ thể, thể chế, và nguồn lực.

3.1. Kết quả và hạn chế trong đánh giá chính sách

Các kết quả đánh giá cho thấy một số chính sách đã đạt được mục tiêu đề ra, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề chưa được giải quyết triệt để. Các hạn chế bao gồm thiếu sự tham gia của các bên liên quan, thiếu nguồn lực, và sự thiếu đồng bộ trong hệ thống pháp luật. Những hạn chế này cần được khắc phục để nâng cao hiệu quả của các chính sách.

3.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả đánh giá

Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả đánh giá chính sách bao gồm sự tham gia của các chủ thể, thể chế, và nguồn lực. Sự tham gia của các bên liên quan là yếu tố quan trọng để đảm bảo tính khách quan và toàn diện của đánh giá. Thể chế và nguồn lực cũng đóng vai trò quyết định trong việc thực hiện và cải thiện các chính sách.

IV. Mô hình và giải pháp hoàn thiện đánh giá chính sách

Nghiên cứu đề xuất một mô hình đánh giá chính sách bảo vệ môi trường đô thị cho Việt Nam, bao gồm các yếu tố như mục tiêu, phương pháp, và chủ thể tham gia. Các giải pháp được đề xuất nhằm nâng cao hiệu quả đánh giá và hoàn thiện chính sách, bao gồm tăng cường sự tham gia của các bên liên quan, cải thiện thể chế, và tăng cường nguồn lực.

4.1. Mô hình đánh giá chính sách bảo vệ môi trường đô thị

Mô hình đánh giá được đề xuất bao gồm các yếu tố như mục tiêu, phương pháp, và chủ thể tham gia. Mô hình này được xây dựng dựa trên lý thuyết và thực tiễn, nhằm đảm bảo tính khách quan và khoa học trong việc đánh giá chính sách. Mô hình cần được áp dụng linh hoạt để phù hợp với từng bối cảnh cụ thể.

4.2. Giải pháp nâng cao hiệu quả đánh giá chính sách

Các giải pháp được đề xuất bao gồm tăng cường sự tham gia của các bên liên quan, cải thiện thể chế, và tăng cường nguồn lực. Sự tham gia của các bên liên quan là yếu tố quan trọng để đảm bảo tính khách quan và toàn diện của đánh giá. Thể chế và nguồn lực cũng đóng vai trò quyết định trong việc thực hiện và cải thiện các chính sách.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận án gồm bốn chƣơng nhƣ sau: Chƣơng 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu và những vấn đề đặt ra cần nghiên cứu. Những vấn đề lý luận về đánh giá chính sách bảo vệ môi trƣờng đô thị. Thực tiễn đánh giá chính sách bảo vệ môi trƣờng đô thị ở Việt Nam giai đoạn 2005-2018.

Mô hình và giải pháp hoàn thiện đánh giá chính sách bảo vệ môi trƣờng đô thị ở Việt Nam. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA CẦN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Phù hợp với hội nhập quốc tế trong nghiên cứu khoa học trong điều kiện có số lƣợng hạn chế các nghiên cứu về đánh giá chính sách BVMTĐT trong nƣớc nên tác giả tổng quan tình hình nghiên cứu kết hợp cả trong nƣớc và quốc tế mà không chia ra nghiên cứu trong nƣớc và nghiên cứu quốc tế. Nội dung tổng quan bắt đầu là những nghiên cứu chính sách BVMTĐT, đến những nghiên cứu đánh giá chính sách bảo vệ môi trƣờng đô thị, đến những nghiên cứu về cách tiếp cận, phƣơng pháp luận và phƣơng pháp đánh giá chính sách công, chính sách môi trƣờng, từ đó kết quả tổng quan đặt ra những vấn đề đặt ra cần phải tiếp tục nghiên cứu, và những gì đƣợc lựa chọn nghiên cứu làm rõ trong đề tài Luận án này.

Những nghiên cứu về chính sách bảo vệ môi trường đô thị Để hỗ trợ cho nghiên cứu đánh giá chính sách BVMTĐT, kết quả tổng quan các công trình nghiên cứu về chính sách BVMTĐT đƣợc thực hiện làm rõ: Các vấn đề môi trƣờng (ô nhiễm môi trƣờng, suy thoái môi trƣờng, suy giảm tài nguyên và đa dạng sinh học…) đã ngày càng phổ biến trên phạm vi toàn cầu, quốc gia, địa phƣơng đặc biệt là ở các khu vực đô thị, đã và đang gây ra những mâu thuẫn xã hội, cản trở phát triển kinh tế-xã hội và đe dọa nhu cầu cơ bản của con ngƣời, đe dọa sự phát triển bền vững. Chúng ta vẫn thƣờng xuyên nhận thấy chúng trong cả các diễn đàn khoa học và các chƣơng trình chính trị cũng nhƣ cuộc sống hàng ngày qua các phƣơng tiện thông tin đại chúng [2], [126]. Đó là suy giảm chất lƣợng môi trƣờng đô thị, ô nhiễm môi trƣờng không khí xung quanh, ô nhiễm không khí trong nhà, quản lý chất thải (bao gồm chất thải rắn, nƣớc thải và bùn bể phốt) và vệ sinh môi trƣờng yếu kém, ô nhiễm nguồn nƣớc (sông, hồ, kênh rạch, ven biển), phân tách hệ sinh thái, suy giảm tài nguyên thiên nhiên, mƣa axit, phát thải khí nhà kính và đảo nhiệt đô thị. Biểu hiện của các vấn đề môi trƣờng là sự gia tăng các chất gây ô nhiễm hoặc sự suy giảm sức chịu tải của môi trƣờng.

Nguyên nhân chính gây ô nhiễm đô thị là từ các hoạt động con ngƣời nhƣ là sản xuất công nghiệp, giao thông, xây dựng, du lịch và sinh hoạt của ngƣời dân đô thị. Bên cạnh đó biến đổi khí hậu cũng là một nhân tố làm trầm trọng hóa các vấn đề môi trƣờng đô thị do gia tăng nhiệt 16 độ, ngập lụt và hạn hán[11], [12], [13], [14], [15], [16], [17], [20], 23], [25]. Các kết quả nghiên cứu về vấn đề bảo vệ môi trƣờng đô thị trên đặt ra việc hoạch định và xây dựng, thực hiện và đánh giá chính sách bảo vệ môi trƣờng đô thị. Trong bài viết “Một quan điểm dài hạn về khả năng chống chịu trong các hệ thống tự nhiên-xã hội” [168] trình bày tại “Hội thảo Các cú sốc đối với Hệ thống- Khả năng chống chịu của Hệ thống” tại Alisko, Thụy Điển (2000) nhóm tác giả Sander.

vander Leeuw và Chr. Aschan – Leygonie đã chỉ ra bản chất của các vấn đề môi trƣờng là các vấn đề tự nhiên-xã hội. Các vấn đề môi trƣờng thì phức tạp, sự phức tạp đã làm chúng trở nên khó giải quyết (Lafferty and Meadowcroft, 1996; Weale, 1992; Mueller, 1979) [144], [160] và sự phức tạp đó (do cả đặc điểm đặc biệt của vấn đề môi trƣờng và sự hiểu biết của chúng ta về chúng) ảnh hƣởng đến các quá trình hoạch định, xây dựng, thực hiện và đánh giá chính sách môi trƣờng để giải quyết chúng [144], [166]. Vì vậy, các công trình nghiên cứu về vấn đề bảo vệ môi trƣờng luôn là một cơ sở quan trọng của những nghiên cứu về chính sách bảo vệ môi trƣờng để giải quyết chúng.

Cho đến nay, đã có nhiều công trình nghiên cứu trong và ngoài nƣớc đề cập đến vấn đề bảo vệ môi trƣờng đô thị. Tác giả tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nƣớc có liên quan đến vấn đề bảo vệ môi trƣờng đô thị cần đƣợc ƣu tiên giải quyết bằng chính sách đó là ô nhiễm môi trƣờng không khí, quản lý chất thải rắn đô thị, quản lý nƣớc thải đô thị và ô nhiễm môi trƣờng nƣớc mặt, sụt lún, đảo nhiệt đô thị. Về vấn đề ô nhiễm không khí đô thị: Công trình nghiên cứu nguyên nhân gây ô nhiễm không khí tại 6 thành phố lớn của Châu Á bao gồm Bandung, Bangkok, Bắc Kinh, Chennai, Manila và Hà Nội của nhóm tác giả N. Kim Oanh và các cộng sự (2006) [151] đã chỉ ra cả các yếu tố tự nhiên và nhân tạo có vai trò quan trọng trong việc tạo bụi ở các thành phố, dẫn đến các mức ô nhiễm khác nhau giữa các thành phố.

Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng nguồn chính của các phân tử bụi (PM) ở các thành phố là từ giao thông, các hạt sulfat và nitrat thứ cấp, đốt cháy sinh khối, và bụi đất. Đóng góp của các nguồn khác nhƣ đốt nhiên liệu cố định để sƣởi ấm không gian, muối biển, ngành công nghiệp nặng có thể đáng kể ở một số thành phố. Trong bài viết gần đây nhất về ô nhiễm không khí ở Việt Nam, Hoàng Dƣơng Tùng (2016) [97] cho rằng “ô nhiễm bụi mịn PM2.5 là vấn đề nghiêm trọng nhất đối với chất lƣợng không khí ở một số đô thị lớn ở Việt Nam trong những năm gần đây. Đây là vấn đề nan giải không chỉ của Việt Nam mà của cả nhiều quốc gia Châu Á”.

Nguyên nhân chính của ô nhiễm 17 không khí ở Việt Nam đã đƣợc chỉ ra là gia tăng số lƣợng ô tô, xe máy cá nhân, phƣơng tiện giao thông công cộng hạn chế, quản lý chƣa tốt hoạt động xây dựng chung cƣ, nhà cao tầng và công trình trong thành phố, đốt rơm rạ sau khi thu hoạch, đốt rác ở ngoại thành, vùng nông thôn và sản xuất công nghiệp (nhiệt điện chạy bằng than, xi măng, luyện thép). Trong khi đó, ở Việt Nam hiện nay giá điện đối với sản xuất hiện nay là thấp và đƣợc trợ cấp, hấp dẫn đối với các ngành công nghiệp tiêu tốn năng lƣợng nhƣ là xi măng và thép [139]. Về vấn đề quản lý nước thải đô thị và ô nhiễm nước: Ngân hàng Thế giới (2011) có “Báo cáo đánh giá đô thị hóa ở Việt Nam”, tại “Chương 5: Vấn đề chính sách và những cơ hội phân tích thêm” [181] cho thấy ở phần lớn các thành phố, phí nƣớc thải chỉ chiếm 1/10 chi phí vận hành và bảo dƣỡng; nhu cầu đầu tƣ ƣớc tính khoảng 15 tỷ đô trong vòng 10 năm tới; và không có chiến lƣợc để tăng độ bao phủ và xử lý nƣớc thải ở Việt Nam. Báo cáo nhận định nhiều thành phố đang bỏ tiền vào các nhà máy xử lý nƣớc thải đắt tiền, tiêu tốn năng lƣợng, nhƣng không có chính sách để kết nối các hộ gia đình, trong khi hầu hết các hộ có bể tự hoại, vào hệ thống thu gom nƣớc thải.

Điều này dẫn đến sự lãng phí trong chi tiêu công và không hiệu quả. Các vấn đề này đƣợc kết hợp với các vấn đề thu gom và xử lý nƣớc thải càng dẫn đến sự thiếu hiệu quả và bội chi trong các công nghệ không phù hợp. Báo cáo cũng tiết lộ trƣờng hợp điển hình là ở thành phố Hồ Chí Minh chỉ 7% nƣớc thải đƣợc xử lý dẫn đến ô nhiễm các nguồn nƣớc; chỉ khoảng 15% cống thoát nƣớc đã đƣợc nâng cấp đáp ứng nhu cầu hiện nay. Thành phố có ít công cụ để tài trợ cho những đầu tƣ lớn cần thiết với ít phƣơng án lựa chọn để tạo nguồn thu riêng và phụ thuộc nhiều vào việc bán đất cho một phần lớn ngân sách.

Đến năm 2015, Báo cáo của Chính Phủ gửi Đại biểu quốc hội (2015) [34] cho biết cả nƣớc hiện có khoảng hơn 33 nhà máy xử lý nƣớc thải tập trung đã đi vào vận hành với tổng công suất thiết kế khoảng 850 nghìn m3/ngđ và có khoảng 40 nhà máy đang trong quá trình thiết kế hoặc đầu tƣ xây dựng với tổng công suất thiết kế khoảng 1,6 triệu m3/ngđ. Báo cáo của Bộ Xây dựng (2015) [27] về thực hiện Quyết định số 1216/QĐ-TTg của Thủ tƣớng Chính phủ cho thấy đã có khoảng 52/150 đô thị từ loại IV trở lên (chiếm khoảng 34,6%) có dự án ODA về thoát nƣớc và xử lý nƣớc thải đã và đang đƣợc triển khai thực hiện, với tổng cộng khoảng 77 hệ thống xử lý nƣớc thải có tổng công suất thiết kế khoảng 2. Trong đó, 18/150 (khoảng 12%) là các đô thị từ loại III trở lên đã có hệ thống xử lý nƣớc thải tập trung đạt tiêu chuẩn quy chuẩn và đi vào hoạt động (gồm 29 nhà máy tại Tp. Hà Nội, Quảng Ninh, Tp.

Hồ Chí Minh, Đà Lạt, Buôn Mê Thuột, Bắc Giang, Vinh, Bình Dƣơng, Vĩnh Phúc, Sóc Trăng, Ninh Thuận, Bắc Ninh, Hải 18 Dƣơng, Quảng Bình, Khánh Hòa). Tuy nhiên, tình trạng xây dựng xong nhà máy xử lý nƣớc thải nhƣng chƣa xây dựng mạng lƣới thoát nƣớc, nên không đủ nƣớc thải để nhà máy xử lý nƣớc thải hoạt động hết công suất thiết kế vẫn còn xảy ra. Bài viết “Quản lý, xử lý và nước thải sinh hoạt, nước thải đô thị tại Việt nam-Đề xuất và kiến nghị” năm 2015 của nhóm tác giả Trần Hiếu Nhuệ và Trần Thị Hiền Hoa chỉ ra nguyên nhân quan trọng của hiệu quả thấp của các nhà máy/trạm xử lý nƣớc thải tập trung (XLNTTT) là “chưa có cơ chế thống nhất về lương cán bộ công nhân viên, nên không thể giữ được họ chí thú với công tác quản lý vận hành các nhà máy XLNTTT tại một số nhà máy”[62].