Chương 1. Cơ sở lý luận đánh giá chất lượng quản lý dạy - học của người hiệu trưởng trường trung học cơ sở Chương 2. Thực trạng đánh giá chất lượng quản lý dạy - học của người hiệu trưởng trường trung học cơ sở Việt Nam Chương 3. Bộ tiêu chí và quy trình đánh giá chất lượng quản lý dạy - học của người hiệu trưởng trường trung học cơ sở 7 Chƣơng 1.
CƠ SỞ LÝ LUẬN ĐÁNH GIÁ CHẤT LƢỢNG QUẢN LÝ DẠY - HỌC CỦA NGƢỜI HIỆU TRƢỞNG TRƢỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Ở ngoài nước Nghiên cứu về chuẩn hiệu trƣởng Nhiều nghiên cứu gần đây về các trường học thành công và nhà trường hiệu quả đã kết luận “Hiệu trưởng là người đóng vai trò quan trọng nhất cho sự thành công của một nhà trường, có một vị trí và ảnh hưởng quyết định đến chất lượng, hiệu quả của nhà trường”. Các nghiên cứu về chất lượng hiệu trưởng trường phổ thông ở nhiều góc độ khác nhau nhưng chủ yếu vẫn là những vấn đề như làm thế nào để tuyển được hiệu trưởng có chất lượng tốt để bổ nhiệm cho các trường đảm bảo cho các trường thành công.
Các chuẩn cho hiệu trưởng (nhà quản lý giáo dục) đặt ra những yêu cầu, tiêu chí mà hiệu trưởng cần đạt được để có thể thực hiện tốt nhiệm vụ hiệu trưởng đảm bảo cho nhà trường thành công. Tất cả những nghiên cứu về các chủ đề trên đều với mục đích nâng cao chất lượng nhà quản lý hay chất lượng hiệu trưởng để đáp ứng với nhiệm vụ quản lý nhà trường trong giai đoạn hiện nay. Đặc biệt là trong xu thế cải cách dựa vào chuẩn và thực hiện quản lý dựa vào chuẩn thì có nhiều nghiên cứu đề cập đến chất lượng của hiệu trưởng theo cách đáp ứng các chuẩn đề ra [41, 54, 55, 57, 61]. Chẳng hạn như bộ chuẩn áp dụng cho các trường công của bang Luoisiana – Hoa Kỳ, từ năm 1998, gồm có 7 chuẩn (chuẩn 1.Tầm nhìn; chuẩn 2.Dạy và học: Hiệu trưởng sử dụng tri thức về dạy và học khi cộng tác làm việc với cán bộ và giáo viên để tạo nên những thực tiễn dạy học hiệu quả và sáng tạo, thu hút học sinh vào những trải nghiệm học tập đầy thách thức và có ý nghĩa; chuẩn 3.Quản lý trường học; chuẩn 4.Cải thiện trường học; chuẩn 5.Các mối quan hệ giữa nhà trường và cộng đồng; chuẩn 6.Phát triển nghề nghiệp; chuẩn 7.Đạo đức nghề nghiệp.
Mỗi chuẩn đều được chi tiết thành các tiêu chí, ví dụ chuẩn 1.Tầm nhìn: 1/Tầm nhìn; 2/Tri 8 thức và kỹ năng; 3/Xu hướng; 4/Thực hiện [55]. Hiệp hội các hiệu trưởng trường trung học ở Mỹ đã xây dựng bảng (form) đánh giá các kĩ năng của nhà quản lý trường học thế kỉ 21. Bảng này có 4 lĩnh vực cần đánh giá là: 1/Lãnh đạo giáo dục; 2/Giải quyết những vấn đề phức tạp; 3/Giao tiếp; 4/Phát triển bản thân và những người khác [55]. Trong mỗi lĩnh vực này lại chia thành những yêu cầu mà hiệu trưởng phải thực hiện, và trong mỗi yêu cầu này lại chia thành nhiều tiêu chí mà hiệu trưởng phải đạt được hoặc thực hiện.
Thang để chấm cho mỗi tiêu chí thuộc vào 6 loại sau: “không bao giờ”, “hiếm khi”, “thỉnh thoảng”, “thường xuyên”, “rất thường xuyên”, “ “không đáp ứng”. Các lĩnh vực đánh giá hiệu trưởng mà Tigard xác định là: 1/Quản lý chung; 2/Giảng dạy; 3/Dự án BEST; 4/Các chương trình học sinh; 5/Mối quan hệ cộng đồng; 6/Chương trình giáo dục hài hòa; 7/Phát triển đội ngũ; 8/Quản lý dịch vụ hỗ trợ; 9/Ngân sách trường học. Trong mỗi lĩnh vực lại đưa ra những chuẩn thực hiện. Những chuẩn thực hiện này “được sử dụng như là những hướng dẫn để đạt mục tiêu, tự đánh giá và xem xét việc thực hiện”.
Những chuẩn này cũng thể hiện việc mô tả công việc của hiệu trưởng và những mong muốn của cấp quản lý hiệu trưởng đối với hiệu trưởng về sự lãnh đạo của hiệu trưởng, ví dụ: Yêu cầu đối với hiệu trưởng trong lĩnh vực giảng dạy như sau: Lĩnh vực giảng dạy, các chuẩn thực hiện (Performance Standards): *Thanh tra: Thường xuyên thăm và cung cấp cho giáo viên sự phản hồi cụ thể và kịp thời về công việc của họ; *Các chiến lược dạy học: Tăng cường và thể hiện những chiến lược dạy học khác nhau; *Đánh giá: Thể hiện việc sử dụng kỹ năng thành thạo trong các hội thảo đánh giá và viết những đánh giá tóm tắt. Đáp ứng đúng các thời hạn đánh giá. Đánh giá tổng kết xong trước tháng cuối cùng của năm học. Thanh tra và đánh giá thư viện, giáo dục đặc biệt, tư vấn, quan tâm hỗ trợ cho đội ngũ.
Một số nhà nghiên cứu Mỹ cho rằng “Có một hệ thống đánh giá hiệu trưởng toàn diện và tốt sẽ là một cách tốt nhất để phát triển nghề nghiệp hiệu trưởng”. Hiệp hội các hiệu trưởng trường phổ thông Mỹ đưa ra những yêu cầu với hiệu trưởng theo quan điểm mới: Hiệu trưởng phải là nhà lãnh đạo giáo 9 dục với ý là tất cả mọi hoạt động, nỗ lực của hiệu trưởng là để “đảm bảo cho việc học của trẻ và người lớn trong trường nhà trường có hiệu quả” [55]. Những yêu cầu này thể hiện ở 6 chuẩn dựa theo hình thức chuẩn hiệu trưởng, nhà lãnh đạo trường học có hiệu quả cần: (1/Lãnh đạo theo cách đặt việc học của học sinh và người lớn ở trung tâm; 2/Đặt ra những mong muốn và chuẩn cao cho việc học và phát triển xã hội của học sinh và việc thực hiện của người lớn; 3/Yêu cầu nội dung và giảng dạy đảm bảo cho học sinh đạt và vượt chuẩn; 4/Hình thành văn hóa học tập liên tục cho người lớn gắn với việc học của học sinh và những mục tiêu khác của nhà trường; 5/Sử dụng nhiều nguồn dữ liệu khác nhau như công cụ đối thoại để đánh giá, nhận diện và ứng dụng để cải tiến giảng dạy; 6/Cam kết tích cực với cộng đồng tạo ra sự chia sẻ về thành tích học tập của học sinh và thành công của nhà trường). Trong mỗi chuẩn này lại đưa ra các yêu cầu để hiệu trưởng thực hiện.
Chuẩn chương trình đào tạo cho hiệu trưởng, nhà quản lý nhằm phát triển năng lực nghề nghiệp cho các đối tượng này, đảm bảo lãnh đạo nhà trường hiệu quả. Các chuẩn chương trình tích hợp 11 nhóm kỹ năng theo 4 lĩnh vực lớn: 1/Lãnh đạo chiến lược; 2/Lãnh đạo tổ chức; 3/Lãnh đạo giảng dạy; 4/Lãnh đạo chính trị và cộng đồng. 11 vùng kiến thức kỹ năng là: Lãnh đạo đạo đức và nghề nghiệp, quản lý thông tin và đánh giá, Luật giáo dục, chính sách công cộng và các hệ thống chính trị, giáo dục, giám sát và môi trường học tập, phát triển nghề nghiệp và nguồn lực con người, các dịch vụ tổ chức cho học sinh, quản lý tổ chức, các mối quan hệ liên cá nhân, quản lý tài chính và xác định nguồn lực, các hệ thống thông tin và công nghệ, các mối quan hệ cộng đồng và phương tiện truyền thông đại chúng [60]. Thụy Sĩ đào tạo nhà lãnh đạo trường học theo những năng lực sau: Năng lực lãnh đạo, năng lực xã hội, năng lực cá nhân, năng lực giáo dục, năng lực phát triển trường học, năng lực tổ chức – quản lý [49].
Chương trình đào tạo ở Anh cung cấp cho những người chuẩn bị làm lãnh đạo trường học những năng lực lãnh đạo và quản lý. 10 Ở Đức đào tạo nhà lãnh đạo trường học theo những nhóm năng lực: Năng lực sư phạm, giáo dục và thiết lập; năng lực kiểm soát; năng lực lãnh đạo; năng lực tổ chức và năng lực tư vấn [49]. Bang Wisconsin ở Mĩ đưa ra những yêu cầu mà một người khi nhận bằng quản lý giáo dục cần phải đạt. Có 7 chuẩn về 7 lĩnh vực: (1/Nhà quản lý có sự hiểu biết và thể hiện năng lực trong các chuẩn giáo viên PI 34.02; 2/Nhà quản lý lãnh đạo bằng cách tạo điều kiện cho sự phát triển, kết hợp và thực hiện kết nối cương vị quản lý về một tầm nhìn được chia sẻ với tập thể nhà trường; 3/Nhà quản lý bằng cách ủng hộ, nuôi dưỡng và duy trì văn hóa trường học và chương trình giảng dạy có lợi cho việc phát triển nghề nghiệp cho đội ngũ; 4/Nhà quản lý đảm bảo quản lý tổ chức, hoạt động, tài chính và nguồn lực, tạo môi trường học tập an toàn, hiệu quả và hiệu suất; 5/Nhà quản lý gương mẫu hợp tác với gia đình và các thành viên trong cộng đồng, đáp ứng những mối quan tâm và nhu cầu khác nhau của cộng đồng, huy động các nguồn lực từ cộng đồng; 6/Nhà quản lý hành động với sự trung thực ngay thẳng, công bằng theo lối ứng xử có đạo đức; 7/Nhà quản lý hiểu, đáp ứng, tương tác với các nhà chính trị lớn, các nhà văn hóa, kinh tế, luật pháp và bối cảnh văn hóa có ảnh hưởng đến giáo dục của nhà trường) [68].
Từ những năm 90, Mỹ có phong trào xây dựng chuẩn trong giáo dục, quản lý dựa vào chuẩn. Trong các lĩnh vực đều có chuẩn trong đó có chuẩn hiệu trưởng. Chuẩn hiệu trưởng xác định một người làm nghề hiệu trưởng cần phải biết và có những khả năng gì? Chuẩn hiệu trưởng thực chất là chuẩn chất lượng bởi vì chuẩn quy định một người làm hiệu trưởng cần phải đạt những yêu cầu đề ra. Có nghĩa là khi một người hiệu trưởng đạt được những yêu cầu của chuẩn thì người đó chắc chắn đủ tư cách để đảm nhiệm tốt vị trí người đứng đầu nhà trường.
Ở Mỹ, có chuẩn cho nhà lãnh đạo trường học liên bang, sau đó mỗi bang lại dựa trên chuẩn đó phát triển thành chuẩn riêng cho bang của mình. Có bang gọi là chuẩn hiệu trưởng, có bang gọi là chuẩn nhà lãnh đạo trường học, có bang chỉ có chuẩn chung cho nhà quản lý trong đó có hiệu trưởng [63]. 11 Ở Mexico, theo Luật thì hiệu trưởng được đánh giá hàng năm. Tháng 3/2008, người ta mới thông qua chuẩn để đánh giá hiệu trưởng trường phổ thông.
Chuẩn này có tên gọi: “Những năng lực và các chỉ báo về sự lãnh đạo của hiệu trưởng Mexico mới”. Chuẩn đó có 5 lĩnh vực: 1)Lãnh đạo giảng dạy; 2)Giao tiếp; 3)Phát triển nghề nghiệp; 4)Quản lý các hoạt động; 5)Phạm vi trách nhiệm trong các trường trung học; mỗi chuẩn thể hiện một năng lực.