MỞ ĐẦU Tài nguyên nƣớc là thành phần chủ yếu của môi trƣờng sống, quyết định sự thành công trong các chiến lƣợc, quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh quốc gia [1]. Hiện nay nguồn tài nguyên thiên nhiên quý hiếm và quan trọng này đang phải đối mặt với nguy cơ ô nhiễm và cạn kiệt. Nhu cầu phát triển kinh tế nhanh với mục tiêu lợi nhuận cao, con ngƣời đã cố tình bỏ qua các tác động đến môi trƣờng một cách trực tiếp hoặc gián tiếp. Nguy cơ thiếu nƣớc, đặc biệt là nƣớc ngọt và nƣớc sạch là một hiểm họa lớn đối với sự tồn vong của con ngƣời cũng nhƣ toàn bộ sự sống trên trái đất [3].
Do đó con ngƣời cần phải nhanh chóng có các biện pháp bảo vệ và sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên nƣớc. Thành phố Hải Phòng đƣợc thành lập từ năm 1888, có diện tích tự nhiên là 1.519,2 km2 với dân số khoảng 1,83 triệu dân và 15 đơn vị hành chính [14]. Hải phòng do địa hình bị chia cắt mạnh nên có nhiều sông suối nhỏ chảy qua các cấu trúc địa chất khác nhau, mật độ sông suối từ 1 – 1,9km/km2, có nơi đến 2,4km/km2, hƣớng chảy của các con sông chủ yếu là Tây Bắc - Đông Nam [16]. Trải qua hơn 100 năm xây dựng và phát triển, đến nay Hải Phòng đã đƣợc Trung ƣơng xác định là trung tâm kinh tế công nghiệp, thƣơng mại, du lịch của vùng Duyên Hải Bắc bộ, là cửa chính ra biển của các tỉnh phía Bắc, là đầu mối giao thông quan trọng của miền Bắc và cả nƣớc, đồng thời có một vị trí quốc phòng trọng yếu, là một trong 3 cực tăng trƣởng kinh tế trọng điểm Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh.
Các sông lớn chảy qua địa phận Thành phố Hải Phòng là: sông Bạch Đằng - Đá Bạc, sông Cấm, sông Lạch Tray, sông Văn Úc, sông Thái Bình và sông Hóa [4]. Trong những năm gần đây, nền kinh tế - xã hội của các tỉnh thành trong cả nƣớc trong đó Hải phòng có nhiều thay đổi, tốc độ công nghiệp hóa và đô thị hóa tăng nhanh đã thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế, bên cạnh những lợi ích đạt đƣợc, hoạt động của quá trình phát triển công, nông nghiệp, dịch vụ,.đã và đang gây ra không ít các tác động đến môi trƣờng bởi các nguồn chất thải thƣờng xuyên Lớp CH2014B-HP 1 Viện KH-CN Môi trường Luận văn thạc sỹ kỹ thuật Nguyễn Thế Toàn nhƣ nƣớc thải, khí thải, chất thải rắn, chất thải nguy hại làm ảnh hƣởng nghiêm trọng đến chất lƣợng môi trƣờng nƣớc của các sông trên địa bàn thành phố. Mức độ ô nhiễm nƣớc đang ngày càng gia tăng do không kiểm soát nguồn gây ô nhiễm hiệu quả. Tình trạng này đang gây ra những ảnh hƣởng đến sức khỏe của con ngƣời, làm tăng nguy cơ ung thƣ, sảy thai và dị tật bẩm sinh, dẫn đến suy giảm nòi giống.
Chính vì vậy, việc xem xét, đánh giá chất lƣợng nƣớc sông trên địa bàn thành phố, xác định các nguồn ô nhiễm và dự báo mức độ ảnh hƣởng của các hoạt động kinh tế xã hội của thành phố Hải Phòng đến môi trƣờng nƣớc là rất quan trọng. Đó là lí do tôi chọn đề tài: “Đánh giá hiện trạng chất lượng nước sông trên địa bàn thành phố Hải Phòng và đề xuất các biện pháp bảo vệ tài nguyên nước” nhằm làm tiền đề cho việc xem xét, giải quyết các vấn đề môi trƣờng và làm cơ sở để đề ra các biện pháp và đề xuất các biện pháp bảo vệ nguồn nƣớc. Tại Hải Phòng, hệ thống mạng lƣới các sông dầy đặc, các nguồn nƣớc cấp cho mục đích sinh hoạt, phục vụ nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản,. cũng nhƣ mục đích khác tại các sông nhỏ đều đƣợc thu gom và chảy qua các sông chính: sông Lạch Tray, sông Đá Bạch, sông Văn Úc, sông Cấm, sông Thái Bình và sông Hóa, hơn nữa đây cũng là các tuyến đƣờng giao thông thủy xuyên suốt và bao quanh toàn bộ thành phố Hải Phòng,.
Trong phạm vi luận văn, tập trung nghiên cứu vào hiện trạng và diễn biến chất lƣợng nƣớc các con sông này nhằm đề xuất các giải pháp bảo vệ và cải thiện chất lƣợng các dòng sông. Lớp CH2014B-HP 2 Viện KH-CN Môi trường Luận văn thạc sỹ kỹ thuật Nguyễn Thế Toàn CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN 1. Tổng quan sông Việt Nam 1. Hệ thống sông ngòi Việt Nam Việt Nam hiện có 392 con sông chảy liên tỉnh đƣợc đƣa vào danh mục quản lý của Cục đƣờng sông Việt Nam theo quyết định số 1989 ngày 01/11/2010 của Thủ tƣớng Chính phủ.
Trong đó có 191 tuyến sông, kênh với tổng chiều dài 6.734,6 km đƣợc xem là tuyến đƣờng sông quốc gia. Mật độ sông, kênh trung bình trong cả nƣớc đạt 0,60 km/km2; khu vực đồng bằng sông Hồng có mật độ 0,45 km/km2, khu vực đồng bằng sông Cửu Long có mật độ 0,68 km/km2, nơi có mật độ sông thấp nhất là vùng Nam Trung bộ [11]. Tổng lƣu lƣợng nƣớc trung bình của các sông và kênh là 26. Trong đó, hệ thống sông Cửu Long chiếm 60,4%, hệ thống sông Hồng 15,1% và các sông còn lại chiếm 24,5%.
Hƣớng của các dòng sông chủ yếu chảy từ Tây sang Đông, từ Tây Bắc xuống Đông Nam, từ đất liền ra biển Đông. Nƣớc ta có khoảng 112 cửa sông lạch đổ ra biển, các cửa sông lớn thƣờng bắt nguồn từ nƣớc ngoài. Dọc bờ biển, trung bình cứ 23 km lại có một cửa sông. Vai trò của các lƣu vực sông Sông có vai trò quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của các tỉnh trên các lƣu vực sông: - Cung cấp nguồn thủy sản lớn phục vụ đời sống và sản xuất.
- Là nơi cung cấp nƣớc cho ngành sản xuất công nghiệp, nghành nông nghiệp và các nghành sản xuất khác. - Là nơi tiêu thoát nƣớc sau quá trình mƣa, lũ. - Nhiều dòng sông là trung tâm buôn bán trên sông, du lịch. - Ngoài ra sông tạo cho ngành thủy năng một sự phát triển tốt- cung cấp điện cho đời sống và cho sinh hoạt sản xuất.
- Là nơi cung cấp nguồn vật liệu đáng kể nhƣ khai thác cát, sỏi. - Sông tạo thành hệ thống giao thông đƣờng thủy, thuận tiện cho việc vận chuyển hàng hóa giữa các khu vực và các tỉnh lân cận và các nƣớc trên thế giới. Lớp CH2014B-HP 3 Viện KH-CN Môi trường Luận văn thạc sỹ kỹ thuật Nguyễn Thế Toàn - Sông còn tạo sự phát triển bền vững đất nƣớc, song song với quá trình phát triển kinh tế, xã hội, sông còn tạo nên môi trƣờng trong sạch cho các khu vực phát triển của từng tỉnh thành, địa phƣơng. Sông giữ vai trò điều hòa, làm giảm lƣợng chất ô nhiễm trong môi trƣờng tự nhiên, là nơi tiếp nhận những chất thải, độc hại từ môi trƣờng sống hàng ngày, sông đóng vai trò quan trong trong quá trình làm sạch nguồn nƣớc tự nhiên.
Hiện trạng chất lƣợng nƣớc sông Việt Nam Hiện nay, tình trạng ô nhiễm nguồn nƣớc tại Việt Nam đã vƣợt ra ngoài khả năng kiểm soát. Những hoạt động sản xuất, khai thác cùng sự phát triển không ngừng của công nghiệp đã tác động mạnh mẽ vào môi trƣờng nƣớc, khiến cho nguồn nƣớc bị suy thoái, phá hủy nghiêm trọng với nhiều mức độ ô nhiễm khác nhau đã và đang bị tàn phá, để lại những hậu quả vô cùng nghiêm trọng đối với đời sống sinh hoạt của ngƣời dân [1]. Chất lƣợng nƣớc tại các con sông đang diễn biến phức tạp, bị suy thoái nhiều nơi, nhất là tại các đoạn sông chảy qua đô thị, khu công nghiệp, làng nghề. Ba lƣu vực sông có vấn đề nổi cộm nhất về tình trạng ô nhiễm môi trƣờng nƣớc gồm sông Cầu, sông Nhuệ - sông Đáy, sông Đồng Nai, nếu không có biện pháp xử lý ô nhiễm kịp thời thì trong tƣơng lai, nguồn nƣớc các con sông này không thể sử dụng trong sản xuất và sinh hoạt [1].
Chất lƣợng một số sông ở vùng núi Đông Bắc nhƣ sông Kỳ Cùng và các sông nhánh trong những năm gần đây giảm sút xuống loại A2. Sông Hiến, sông Bằng Giang còn ở mức B1. Sông Hồng qua Phú Thọ, Vĩnh Phúc hầu hết các thông số vƣợt QCVN 08-MT:2015-A1, một số địa điểm gần các nhà máy thậm chí xấp xỉ B1, các thông số vƣợt ngƣỡng B1 nhiều lần [1]. Sông Cầu thời gian qua nhiều đoạn đã bị ô nhiễm nghiêm trọng, nhất là các đoạn sông chảy qua các đô thị, khu công nghiệp và các làng nghề thuộc tỉnh Thái Nguyên, Bắc Giang, Bắc Ninh [1].
Lƣu vực sông Nhuệ - sông Đáy nhiều đoạn bị ô nhiễm tới mức báo động, vào mùa khô giá trị các thông số BOD5, COD, TSS… tại các điểm đo vƣợt QCVN 08- Lớp CH2014B-HP 4 Viện KH-CN Môi trường Luận văn thạc sỹ kỹ thuật Nguyễn Thế Toàn MT:2015 loại A1 nhiều lần. Sông Nhuệ bị ô nhiễm nặng sau khi tiếp nhận nƣớc từ sông Tô Lịch. Khu vực Đông Nam bộ, nguồn ô nhiễm nƣớc mặt chủ yếu do nƣớc thải công nghiệp và sinh hoạt. Sông Đồng Nai khu vực thƣợng lƣu sông chất lƣợng nƣớc tƣơng đối tốt nhƣng khu vực hạ lƣu (đoạn qua TP Biên Hòa) nƣớc sông đã bị ô nhiễm.
Hệ thống sông ở Đồng bằng sông Cửu Long nƣớc thải nông nghiệp lớn nhất nƣớc. Chất lƣợng nƣớc sông Tiền và sông Hậu đã có dấu hiệu ô nhiễm hữu cơ (mức độ ô nhiễm sông Tiền cao hơn sông Hậu). Sông Vàm Cỏ bị ô nhiễm bởi nhiều yếu tố: hoạt động sản xuất từ nhà máy, khu dân cƣ tập trung. Sông Vàm Cỏ Đông có mức độ ô nhiễm cao hơn sông Vàm Cỏ Tây.
Có thể thấy, nguồn nƣớc mặt ở nƣớc ta rơi vào tình trạng ô nhiễm trầm trọng nhƣ ngày nay phần lớn là do các chất thải công nghiệp, các chất hóa học trong sản xuất. Tƣơng lai, chúng ta sẽ phải chịu tác động khủng khiếp từ việc sử dụng những nguồn nƣớc ô nhiễm này, khủng khiếp hơn, sẽ đến lúc những nguồn nƣớc ấy bị hủy hoại hoàn toàn, không thể nào sử dụng đƣợc nữa. Sẽ ra sao nếu nhƣ con ngƣời sống mà không có nƣớc? Hiện trạng nƣớc ô nhiễm trầm trọng này đòi hỏi phải có những giải pháp mạnh mẽ và hiệu quả hơn nữa. Nguyên nhân gây ô nhiễm các lƣu vực sông 1.
Ô nhiễm từ hoạt động sống của con người Các dòng nƣớc mặt (sông, kênh rạch…) ô nhiễm bởi rác thải, nƣớc thải sinh hoạt từ các khu dân cƣ xả vào kênh rạch chƣa qua xử lý.
