ĐẶT VẤN ĐỀ Phát triển sản phẩm rau có chứng nhận chất lượng, đặc biệt là sản xuất an toàn là xu hướng phát triển tất yếu nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường cả trong nước và xuất khẩu. Trong điều kiện hiện nay, đây là điều kiện tối thiểu để tham gia vào các kênh phân phối chất lượng cao như: siêu thị, xuất khẩu. Tuy nhiên, sản xuất rau ở huyện Cao Lộc theo các chứng nhận an toàn còn hạn chế, chưa có khu vực nào duy trì và phát triển sản xuất theo xu hướng này. Ngoài ra, các sản phẩm rau Lạng Sơn được người tiêu dùng trong nước, đặc biệt là khách du lịch đến Lạng Sơn rất ưa chuộng, tuy nhiên vẫn chưa được xây dựng thương hiệu, nhãn hiệu sản phẩm hàng hoá, chưa được phân phối rộng rãi đến các thành phố lớn, cũng như xuất khẩu.
Do đó, để phát triển, nâng cao hiệu quả, giá trị sản phẩm rau một cách bền vững, việc hình thành các vùng sản xuất có chứng nhận là cần thiết và cấp bách ở thời điểm hiện nay. Trong 5 năm trở lại đây, huyện Cao Lộc tỉnh Lạng Sơn đã chuyển dịch mạnh về cơ cấu cây trồng theo hướng khai thác và phát huy tiềm năng, thế mạnh rau đặc sản, rau an toàn. Nhờ áp dụng các mô hình sản xuất mới, áp dụng khoa học và công nghệ vào sản xuất nên năng suất rau xanh ở huyện Cao Lộc tăng từ 6.700,08 tạ/1ha năm 2001 lên gần 15. Hàng năm, huyện Cao Lộc đã gieo trồng được trên 1.155 ha rau xanh các loại với mức sản lượng trên 17.
Hiện nay, vùng phát triển sản xuất rau xanh của huyện Cao Lộc tập trung chủ yếu tại 16 xã, thị trấn, trong đó vùng tập trung nhiều nhất là 2 xã Tân Liên, Gia Cát. Dự án “Sản xuất rau an toàn gắn với tiêu thụ sản phẩm trên địa bàn huyện Cao Lộc, Lạng Sơn” được thực hiện nhằm xây dựng ngành sản xuất rau của huyện từng bước phát triển bền vững trên cơ sở liên kết chuỗi giá trị, sản xuất gắn với thị trường, mang lại lợi ích cho người sản xuất, người tiêu dùng không chỉ ở huyện Cao Lộc, Lạng Sơn nói riêng mà còn đối với người tiêu dùng ở các địa phương khác nói chung, đồng thời làm mô hình điểm phát triển sản xuất nông nghiệp bền vững để nhân rộng trên địa bàn. Bên cạnh những mục tiêu tích cực đặt ra trong quá trình phát triển dự án 2 các hoạt động trong quá trình xây dựng, vận hành và khai thác dự án sẽ có ảnh tác động tiêu cực tới môi trường đất, nước, không khí … ảnh hưởng cảnh quan hệ sinh thái khu vực. Việc đánh giá lựa chọn phương pháp xử lý ô nhiễm môi trường phù hợp cho Phát triển sản xuất an toàn nói chung trong hoạt động sản xuất rau an toàn nói riêng mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn cao.
Do vậy tôi tiến hành thực hiện đề tài “Đánh giá chất lượng môi trường tại Dự án Sản xuất rau an toàn gắn với tiêu thụ sản phẩm trên địa bàn huyện Cao Lộc, Lạng Sơn”. 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan về đánh giá tác động môi trƣờng 1. Khái niệm Đánh giá tác động môi trường bao gồm nhiều nội dung và không có định nghĩa thống nhất.
Một số định nghĩa về đánh giá tác động môi trường được nêu dưới đây: Luật Bảo vệ môi trường do Quốc hội nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam thông qua ngày 23/6/2014 định nghĩa “Đánh giá tác động môi trường là việc phân tích, dự báo tác động đến môi trường của dự án đầu tư cụ thể để đưa ra biện pháp bảo vệ môi trường khi triển khai dự án đó” Chương trình Môi trường của Liên Hợp quốc (UNEP, 1991): “ĐTM là quá trình nghiên cứu nhằm dự báo các hậu quả về mặt môi trường của một dự án phát triển”. Ủy ban Kinh tế Xã hội Châu Á và Thái Bình Dương (ESCAP, 1990): “ĐTM là quá trình xác định, dự báo và đánh giá tác động của một dự án, một chính sách đến môi trường”. Ngân hàng Thế giới (WB, 2011): “ĐTM là công cụ để nhận dạng và đánh giá các tác động tiềm năng đến môi trường của 1 dự án được đề xuất, đánh giá các phương án thay thế và thiết kế các biện pháp giảm thiểu, quản lý và giám sát phù hợp”. Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB, 2009): “Đánh giá môi trường là thuật ngữ dùng để mô tả quá trình phân tích môi trường và lập kế hoạch xem xét các tác động và rủi ro về môi trường liên quan với dự án.
Mục đích, ý nghĩa của đánh giá tác động môi trường ĐTM có thể đạt được nhiều mục đích, trong giáo trình Đánh giá tác động 4 môi trường - Phạm Ngọc Hồ và Hoàng Xuân Cơ đã chỉ ra vai trò, mục đích của ĐTM trong phát triển kinh tế - xã hội với 10 điểm chính sau: (1) ĐTM nhằm cung cấp một quy trình xem xét tất cả các tác động có hại đến môi trường của các chính sách, chương trình, hoạt động và của các dự án. Nó góp phần loại trừ cách “đóng cửa ra quyết định” như trước đây vẫn thường làm, không tính đến ảnh hưởng môi trường trong các khu vực công cộng và tư nhân. (2) ĐTM tạo ra cơ hội để có thể trình bày với người ra quyết định về tính phù hợp của chính sách, chương trình, hoạt động, dự án về mặt môi trường, nhằm ra quyết định có tiếp tục thực hiện hay không. (3) Đối với các chương trình, chính sách, hoạt động, dự án được chấp nhận thực hiện thì ĐTM tạo ra cơ hội trình bày sự phối kết hợp các điều kiện có thể giảm nhẹ tác động có hại tới môi trường.
(4) ĐTM tạo ra phương thức để cộng đồng có thể đóng góp cho quá trình ra quyết định thông qua các đề nghị bằng văn bản hoặc ý kiến gửi tới người ra quyết định. Công chúng có thể tham gia vào quá trình này trong các cuộc họp công khai hoặc trong việc hòa giải giữa các bên (thường là bên gây tác động và bên chịu tác động). (5) Với ĐTM, toàn bộ quá trình phát triển được công khai để xem xét một cách đồng thời lợi ích của tất cả các bên: bên đề xuất dự án, Chính phủ và cộng đồng. Điều đó góp phần lựa chọn được dự án tốt hơn để thực hiện.
(6) Những dự án mà về cơ bản không đạt yêu cầu hoặc đặt sai vị trí thì có xu hướng tự loại trừ, không phải thực hiện ĐTM và tất nhiên là không cần cả đến sự chất vấn của công chúng. (7) Thông qua ĐTM, nhiều dự án được chấp nhận nhưng phải thực hiện những điều kiện nhất định, chẳng hạn chủ dự án phải đảm bảo quá trình đo đạc, giám sát, lập báo cáo hàng năm, phải có phân tích sau dự án và kiểm toán độc lập. (8) Trong ĐTM phải xét cả đến các khả năng thay thế, chẳng hạn như công 5 nghệ, địa điểm đặt dự án phải được xem xét hết sức cẩn thận. (9) ĐTM được coi là công cụ phục vụ phát triển, khuyến khích phát triển tốt hơn, trợ giúp cho tăng trưởng kinh tế.
(10) Trong nhiều trường hợp, ĐTM chấp nhận sự phát thải, kể cả phát thải khí nhà kính cũng như việc sử dụng không hợp lý tài nguyên ở mức độ nào đấy, nghĩa là chấp nhận vì sự phát triển và tăng trưởng kinh tế. Qua phân tích mục đích, vai trò của ĐTM ta thấy rõ ý nghĩa to lớn của nó trong sự phát triển chung của nhân loại, thể hiện ở chỗ ĐTM là công cụ quản lý môi trường quan trọng. Song nó không nhằm thủ tiêu, loại trừ, gây khó dễ cho phát triển kinh tế - xã hội như nhiều người lầm tưởng mà hỗ trợ phát triển theo hướng đảm bảo hiệu quả kinh tế, bảo vệ môi trường. Vì vậy, nó góp phần vào mục tiêu phát triển bền vững.
Có thể tóm tắt ý nghĩa của ĐTM là: Làm công việc này tốt thì quản lý môi trường tốt, quản lý môi trường tốt thì công việc giữ gìn, bảo vệ môi trường sẽ tốt, đặc biệt là trong tương lai. Điều đó thể hiện qua một số điểm cụ thể sau: ĐTM khuyến khích công tác quy hoạch tốt hơn. Việc xem xét kỹ lưỡng dự án và những dự án có khả năng thay thế từ công tác ĐTM sẽ giúp cho dự án hoạt động có hiệu quả hơn. ĐTM có thể tiết kiệm được thời gian và tiền của trong thời hạn phát triển lâu dài.
Qua các nhân tố môi trường tổng hợp, được xem xét đến trong quá trình ra quyết định ở giai đoạn quy hoạch, mà các cơ sở và Chính phủ tránh được những chi phí không cần thiết, đôi khi tránh được những hoạt động sai lầm, phải khắc phục trong tương lai. ĐTM giúp cho Nhà nước, các cơ sở và cộng đồng có mối liên hệ chặt chẽ hơn. Các đóng góp của cộng đồng trước khi dự án được đầu tư, hoạt động có thể nâng cao mối liên hệ cộng đồng và đảm bảo hiệu quả đầu tư. Thực hiện công tác ĐTM tốt có thể đóng góp cho sự phát triển thịnh vượng trong tương lai.
Thông 6 qua các kiến nghị của ĐTM, việc sử dụng tài nguyên sẽ thận trọng hơn và giảm được sự đe dọa của suy thoái môi trường đến sức khoẻ con người và hệ sinh thái. Công tác ĐTM tại Việt Nam. Quá trình phát triển hệ thống ĐTM tại Việt Nam có thể chia thành 4 giai đoạn sau : + Giai đoạn 1 (trước ngày 27/12/1993): Từ năm 1983, Chương trình nghiên cứu về tài nguyên thiên nhiên và môi trường bắt đầu đi vào nghiên cứu phương pháp luận ĐTM. Năm 1985, trong Nghị quyết về công tác điều tra cơ bản, sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường, Hội đồng Bộ trưởng đã quy định trong xét duyệt luận chứng kinh tế - kỹ thuật của các công trình xây dựng lớn hoặc các chương trình phát triển kinh tế - xã hội quan trọng cần tiến hành ĐTM.
Cơ quan phụ trách vấn đề này ở cấp Trung ương là Uỷ ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước (năm 1992 được đổi tên thành Bộ KHCN&MT). Cục Môi trường là cơ quan thường trực quản lý các vấn đề môi trường ở cấp quốc gia bao gồm cả ĐTM. Ở cấp địa phương lần lượt được thành lập Sở KHCN&MT và trong bộ máy có Phòng Môi trường.