CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận về chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất 1. Khái niệm về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư a) Bồi thường: Theo Trung tâm Ngôn ngữ và Văn hóa Việt Nam, Đại từ điển Tiếng việt (1998): Bồi thường là đền bù những tổn hại đã gây ra. Đền bù là trả lại tương xứng với giá trị hoặc công lao.
Như vậy, bồi thường là trả lại tương xứng với giá trị hoặc công lao cho một chủ thể bị thiệt hại vì hành vi của một chủ thể khác (Phạm Phương Nam và Cs, 2013) Luật Đất đai năm 2003 giải thích: “Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho người bị thu hồi đất” (Khoản 6 Điều 4 Luật đất đai, 2003) Luật Đất đai 2013 giải thích: ‘‘ Bồi thường về đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất thu hồi cho người sử dụng đất’’ (Khoản 12, Điều 3 Luật đất đai, 2013) b) Hỗ trợ: Trung tâm Ngôn ngữ và Văn hóa Việt Nam, Đại từ điển Tiếng việt (1998) định nghĩa: Hỗ trợ là giúp đỡ nhau, giúp thêm vào. Theo Luật Đất đai năm 2003: “Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước giúp đỡ người bị thu hồi đất thông qua đào tạo nghề sớm, bố trí việc làm mới, cấp kinh phí để di dời đến địa điểm mới” (Luật đất đai, 2003) Theo Luật Đất đai năm 2013: “Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trợ giúp cho người có đất thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển” (Luật đất đai, 2013) c) Tái định cư 5 Tái định cư là khu việc sinh sống được thành lập để sinh sống và làm ăn. TĐC bắt buộc đó là sự di chuyển không thể tránh khỏi khi Nhà nước thu hồi đất hoặc trưng thu đất để thực hiện các dự án phát triển. Theo Ngân hàng phát tr<ển Châu Á (ADB): định nghĩa TĐC là xây dựng khu dân cư mớ<, có đất để sản xuất và đủ cơ sở hạ tầng công cộng tạ< một địađ<ểm khác (Ngân hàng phát triển Châu Á, 2018) Như vậy tái định cư là hoạt động nhằm giảm nhẹ những ảnh hưởng xấu về mặt kinh tế - xã hội khi người dân cư phải gánh chịu vì sự phát triển chung của xã hội.
Hiện nay, ở nước ta khi các hộ dân bị thu hồi đấtđể phục vụ cho sự phát triển kinh tế xã hội, thì được bố trí tái định cư bằng một trong các hình thức: - Bồi thường bằng nhà ở. - Bồi thường bằng giao đất mới - Bồi thường bằng tiền để người dân tự lo chỗ ở. Nội dung của bồi thường, hỗ trợ và tái định cư 1. Nguyên tắc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư Người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất nếu có đủ điều kiện được bồi thường quy định tại Điều 75 của Luật đất đai năm 2013 này thì được bồi thường, hỗ trợ và tái định cư.
Việc bồi thường được thực hiện bằng việc giao đất có cùng mục đích sử dụng với loại đất thu hồi, nếu không có đất để bồi thường thì được bồi thường bằng tiền theo giá đất cụ thể của loại đất thu hồi do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định tại thời điểm quyết định thu hồi đất. Việc bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất phải bảo đảm dân chủ, khách quan, công bằng, công khai, kịp thời và đúng quy định của pháp luật. Chính sách bồi thường, hỗ trợ tái định cư 6 Theo Nghị định số 47/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 về Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất bao gồm những nội dung cơ bản sau: Thứ nhất, về chính sách bồi thường, chính sách bồi thường bao gồm bồi thường đất và tài sản trên đất: Nhà nước thu hồi đất của người đang sử dụng có điều kiện về pháp lý thì iv được bồi thường; trường hợp không đủ điều kiện được bồi thường thì được xem xét để hỗ trợ. Giá đất để tính bồi thường là giá đất theo mục đích đang sử dụng theo giá chuyển nhượng trên thị trường trong điều kiện bình thường.
Chủ sở hữu tài sản gắn liền với đất khi Nhà nước thu hồi đất mà bị thiệt hại, thì được bồi thường. Mức bồi thường thiệt về tài sản trên đất được xác định trên cơ sở giá trị xây dựng mới của nhà, công trình hoặc giá trị hiện của cây trồng, chi phí di chuyển, hao hụt trong quá trình di chuyển đối với vật nuôi và các tài sản là dây chuyền, thiết bị sản xuất có thể tháo rời, vận chuyển và lắp đặt lại được (Chính phủ, 2014) Thứ hai, về chính sách hỗ trợ, chính sách hỗ trợ, bao gồm: hỗ trợ di chuyển, hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất, hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và tạo việc làm, hỗ trợ tái định cư và hỗ trợ khác. Thứ ba, về chính sách tái định cư: Người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất mà phải di chuyển chỗ ở thì được bố trí tái định cư bằng một trong các hình thức sau: Bồi thường bằng nhà ở; bồi thường bằng giao đất ở mới; bồi thường bằng tiền để tự lo chỗ ở mới (Chính phủ, 2014). Vai trò của công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư đối với việc phát triển cơ sở hạ tầng và kinh tế - xã hội Hạ tầng kinh tế xã hội là một khái niệm dùng để chỉ một một phần thuộc những ngành phục vụ trong quá trình hoạt động kinh tế, văn hóa xã hội, quốc kế dân sinh như hệ thống đường xã, giao thông vận tải, thủy lại, cấp thoát nước, sân bay, bến cảng, bệnh viện, trường học, các công trình phòng 7 chống thiên tai, công trình bảo vệ đất, rừng.
Để các vấn đề trên được thực hiện tốt công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng đóng vai trò to lớn: - Vai trò của giải phóng mặt bằng Đối với sự phát triển cơ sở hạ tầng: Ở mỗi một giai đoạn phát triển kinh tế xã hội đều ứng với một sự phát triển của cơ sở hạ tầng nhất định. Với vai trò quan trọng là phương tiện vật chất kỹ thuật, hạ tầng kinh tế xã hội quyết định sự phát triển của nền kinh tế xã hội. Điều đáng lưu ý là giải phóng mặt bằng là điều kiện đầu tiên quyết để định dự án có được triển khai hay không. Nói cách khác, giải phóng mặt bằng là một trong những yếu tố quyết định sự phát triển của cơ sở hạ tầng.
Trong thời gian qua đã rất nhiều dự án ngừng thi công hoặc thời gian thi công kéo dài do không hoàn thiện được công tác giải phóng mặt bằng, nguyên nhân chủ yếu do chính sách chưa đồng bộ, nhiều thay đổi trong quá trình triển khai, giá đền bù các hạng mục trong quá trình bồi thường chưa sát với giá thị trường dẫn đến sự phản đối của người dân không bàn giao đất. Từ đó, cho thấy công tác giải phóng mặt bằng đóng vai trò quan trọng trong quá trình thúc đẩy đầu tư các dự án lớn mang tính tầm cỡ quốc gia được triển khai tại địa phương, khi thực hiện chủ động được nguồn đất sạch. Đối với sự phát triển kinh tế - xã hội: Để các dự án lớn được xây dựng thì công tác giải phóng mặt bằng đóng vai trò quan trọng. Có thực hiện được công tác GPMB thì các dự án mới được triển khai thực hiện.
Nhờ đó, các khu công nghiệp, thương mại đã được xây dựng tạo công ăn việc làm cho hàng triệu người dân, sản phẩm nông nghiệp, tiểu thủ công nghiệp được tiêu thụ. Từ đó, thu nhập của người dân ngày càng cao, đời sống vật chất ngày càng chất lượng. Ngoài ra, trên thực tế đã xảy ra rất nhiều dự án “treo” do công tác giải phóng mặt bằng không được thực hiện tốt, diện tích đất trong quy hoạch chưa 8 được bàn giao đủ, dẫn đến thời gian thi công kéo dài, chất lượng công trình bị giảm, từ đó làm lãng phí ngân sách nhà nước trong đầu tư xây dựng và ngược lại. - Sự cần thiết của giải phóng mặt bằng Đối với tiến độ hoàn thành dự án: Tiến độ thực hiện dự án phụ thuộc vào rất nhiều các điều kiện khác nhau: Tài chính, con người, điều kiện tự nhiên, tập quán của địa phương quy hoạch nhưng yếu tố ảnh hưởng nhiều nhất đến tiến độ của dự án đó là yếu tố giải phóng mặt bằng.
Vì có giải phóng mặt bằng thì công tác xây dựng mới được triển khai và thực hiện. Về mặt lý thuyết, giải phóng mặt bằng thực hiện đúng tiến độ đề ra sẽ tiết kiệm được thời gian và việc thực hiện dự án sẽ có hiệu quả, GPMB được thực hiện tốt sẽ giảm tối đa chi phí cho công tác giải tỏa đền bù, có điều kiện tập trung vốn đầu tư cho các công trình khác. Ngược lại, tiến độ giải phóng mặt bằng chậm dẫn đến chi phí cho công trình tăng lên, ảnh hưởng đến phát triển kinh tế xã hội của địa phương. Nhân tố ảnh hưởng đến công tác bồi thường giải phóng mặt bằng, hỗ trợ và tái định cư: Công tác bồi thường GPMB là khâu quan trọng trong quá trình thực hiện dự án, để dự án được thực hiện đúng thời gian theo kếhoạch đề ra thì công tác bồi thường, GPMB phải được thực hiện.
Trong khi đó, để thực hiện công tác bồi thường, GPMB thì có sự phối hợp giữa nhiều cấp, nhiều ngành, và rất nhạy cảm, phức tạp gắn liền với quyền lợi của người dân, nhất là trong việc xác định nguồn gốc sử dụng đất đai, thẩm định tính hợp pháp, hợp lệ về đất đai và giá bồi thường về đất đai, tài sản, cây cối, hoa màu. Cụ thể: * Yếu tố chính sách, pháp luật đất đai Đất đai là nguồn tài nguyên của quốc gia, là đối tượng quản lý phức tạp và luôn có sự biến động từng ngày. Để thực hiện công tác quản lý Nhà nước về đất đai được tốt đòi hỏi các văn bản pháp lý về đất đai phải có sự thống nhất, ổn định và phù hợp với từng điều kiện thực tế. Vì công tác bồi thường giải phóng mặt bằng là công tác thực thi những chính sách, pháp luật đưa ra.
9 Tuy nhiên, tính ổn định và sự thống nhất của chính sách, pháp luật đất đai qua các thời kỳ có sự thay đổi liên tục làm ảnh hưởng đến công tác bồi thường, GPMB.