Chương 1 NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CHỦ YẾU CỦA LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM THỜI NGÔ, ĐINH, TIỀN LÊ, LÝ VÀ TRẦN (Từ thế kỷ X đến thế kỷ XV) 1. NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CHỦ YẾU CỦA LUẬT HÌNH SỰ THỜI NGÔ, ĐINH, TIỀN LÊ Năm 938, sau khi đánh bại quân Nam Hán, Ngô Quyền đã đem lại nền độc lập, tự chủ cho đất nước. Ông cho định đô ở Cổ Loa, phục hồi, phát triển nền kinh tế, xã hội và thiết lập các thiết chế chính trị, pháp luật để cai trị đất nước. Tuy nhiên, thời kỳ này thì các văn bản liên quan đến pháp luật nước ta không còn nhiều, chúng đã bị quân xâm lược nhà Minh cướp mất, đến nay không còn để lại gì nên việc nghiên cứu rất khó khăn, chúng ta chỉ biết vài nét về các hình phạt nặng nề được sử dụng ở thời kỳ này, như để trấn áp những kẻ chống đối, nhà Đinh dùng những hình phạt khốc liệt như đặt vạc dầu lớn giữa sân triều, nuôi hổ dữ trong cũi và quy định: Ai có tội sẽ bị bỏ vào vạc dầu nấu hay cho hổ ăn.
Theo lời Tống Cảo, sứ nhà Tống sang ta năm 990 thì dưới thời Tiền Lê quan lại tả hữu có lỗi nhỏ cũng bị giết, hoặc bị đánh từ 100 đến 200 roi. Bọn quan lại giúp việc, ai hỏi việc gì làm phật ý quan trên cũng bị đánh từ 30 đến 50 roi, truất xuống làm lính gác cổng, khi hết giận cho gọi về phục chức cũ. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, năm 1002, Lê Hoàn bắt đầu định luật lệ. Căn cứ vào ghi chép này, một số người cho rằng có thể thời đó đã có bộ luật thành văn.
Nhưng nhiều ý kiến thiên về giả thiết là Lê Hoàn có ý định ban hành một bộ luật nhưng dự định đó chưa thành hiện thực. Đến thời Lê Long Đĩnh, nhà vua thường áp dụng những hình phạt giết người dã man, tàn bạo như: thiêu người, xẻo thịt cho chết dần (lăng trì), giam người vào nhà tù dưới nước (thủy lao) để cho nước triều dâng lên làm ngập chết, bắt trèo cây rồi ở dưới chặt cho cây đổ, róc mía trên đầu nhà sư… 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Các hình phạt trên đây được định ra như thế nào, theo một quy chế thành văn ra sao chúng ta chưa rõ. Tuy vậy, vào thời kỳ này pháp luật tồn tại dưới hình thức tục lệ còn rất phổ biến và đóng vai trò rất quan trọng trong xã hội. Có thể nói, tính chất đàn áp khắc nghiệt cao độ của hình pháp trong thời kỳ này thể hiện rõ trong hình phạt dưới các triều Đinh và Tiền Lê.
Các triều đại này coi tội phạm hóa các hành vi đe dọa quyền lực của triều đình là sự tiếp tục và hỗ trợ cho cuộc đấu tranh quân sự chống lại những tàn dư của nạn cát cứ diễn ra trước đó, nhằm ổn định, thống nhất đất nước. Tính chất khắc nghiệt của luật hình sự thời Ngô, Đinh, Tiền Lê là có lý do của nó. Tình hình chính trị, xã hội của quốc gia Đại Cồ Việt trong thời kỳ này là không ổn định, khi Ngô Quyền đánh bại quân Nam Hán, đem lại nền tự chủ cho đất nước, ông đã cố gắng thiết lập một chế độ chính trị vững vàng nhằm cai trị đất nước nhưng khi ông mất đi, đất nước rơi vào cảnh loạn lạc, cát cứ. Mặc dù, Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân nhưng việc tập trung quyền lực vào triều đình còn yếu, việc này thể hiện ở chỗ, kinh đô Hoa Lư của hai triều Đinh, Tiền Lê, kinh đô này nằm giữa một thung lũng đá vôi thuộc huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình, nó chỉ mang tính chất một thành trì quân sự, dễ phòng thủ trước các cuộc tấn công nhưng không có sự giao lưu với toàn bộ đất nước.
Do tính chất của hai triều Đinh và Tiền Lê là những triều đại mang tính chất quân sự như vậy nên pháp luật của những triều đại này là pháp luật của binh quyền. Sự cai trị chủ yếu là của cá nhân chuyên quyền, pháp luật chưa được chú ý. Sự tồn tại ngắn ngủi của hai triều đại này cũng làm cho việc xây dựng và áp dụng pháp luật không có được vị trí như nó vốn có. Tuy vậy, tôi rất đồng ý với quan điểm của GS.TSKH Lê Cảm khi cho rằng: Những người trị vì nước ta trước thế kỷ XI đã có thể áp dụng các đạo luật của đế chế Trung Hoa thời nhà Đường (618 - 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 907) để bảo vệ cho các lợi ích của giai cấp phong kiến, vì trong giai đoạn này Bộ luật nhà Đường của đế chế Trung Hoa đã có ảnh hưởng đáng kể đến sự hình thành hệ thống pháp luật của các nước Viễn Đông như Nhật Bản, Triều Tiên, Việt Nam, v.
Ví dụ: theo các nhà nghiên cứu về lịch sử pháp luật Nhật Bản thì Bộ luật hình sự phong kiến Taikho (Taikhoritsu) của đất nước này được ban hành vào đầu thế kỷ thứ XIII (702 - 718) là bản sao hoàn toàn Bộ luật hình sự nhà Đường [1]. Đại Cồ Việt lúc bấy giờ vừa thoát khỏi ách đô hộ nghìn năm của Trung Hoa phong kiến, mà như chúng ta đã biết đế chế Đường là đế chế phát triển nhất trong lịch sử phong kiến Trung Hoa. Vì vậy, một nước nhỏ như Đại Cồ Việt, hơn nữa vừa thoát khỏi ách đô hộ nên bị ảnh hưởng bởi pháp luật đời Đường cũng là điều dễ hiểu. Nghiên cứu pháp luật hình sự trong giai đoạn này là một điều rất khó khăn bởi những lý do lịch sử.
Tất cả các văn bản pháp luật trong thời kỳ này không còn và các sử gia cũng không ghi lại điều gì, chúng ta chỉ có thể nghiên cứu pháp luật thời kỳ này qua sự ảnh hưởng của pháp luật đời Đường, Tống của Trung Hoa phong kiến đối với Việt Nam thời kỳ đó. Mặc dù không để lại một văn bản nào ghi nhận rằng thời kỳ đó các triều đại đã xây dựng luật thành văn hay chưa nhưng với những phân tích trên có thể cho phép chúng ta suy luận rằng thời kỳ này đã sử dụng pháp luật thành văn tuy rằng nó không được phổ biến rộng rãi do hoàn cảnh lịch sử của Việt Nam lúc đó. Thời kỳ đầu của quá trình đem lại nền độc lập, tự chủ nước nhà nên việc ổn định, phát triển đất nước là công việc hết sức khó khăn nên việc tồn tại những hình phạt hà khắc là cần thiết để đảm bảo ổn định cho đất nước. Pháp luật là một công cụ để ổn định và phát triển xã hội nên tùy thuộc từng hoàn cảnh, điều kiện của mỗi thời kỳ mà nó tồn tại để nó phù hợp với hoàn cảnh, điều kiện của thời kỳ đó.
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CHỦ YẾU CỦA LUẬT HÌNH SỰ THỜI NHÀ LÝ (1010 - 1225) Triều Tiền Lê đã có những cống hiến to lớn vào sự nghiệp dựng nước và giữ nước, nhưng dưới thời Lê Long Đĩnh, vua sa đọa không đủ năng lực điều khiển đất nước, lòng dân ly tán. Vì vậy, sau khi Lê Long Đĩnh chết (năm 1009) triều đình đã suy tôn một người khác họ là Lý Công Uẩn lập ra triều Lý, mở ra một giai đoạn mới của lịch sử dân tộc, giai đoạn xây dựng đất nước với quy mô lớn, đặt nền tảng vững chắc cho sự phát triển của dân tộc. Ngay sau khi dời đô về Thăng Long, nhà Lý đã tiến hành hàng loạt các biện pháp nhằm phát triển kinh tế, văn hóa của đất nước, thi hành nhiều chính sách củng cố quyền lực của nhà nước tập quyền.
Chế độ sở hữu nhà nước về ruộng đất chiếm ưu thế trong xã hội và là cơ sở quan trọng của chế độ trung ương tập quyền. Đại bộ phận ruộng đất lúc đó là ruộng đất của công xã, các công xã còn bảo lưu được nhiều quyền tự trị. Ruộng đất của công xã do công xã quản lý và phân phối cho các thành viên cày cấy. Kinh tế đã có những bước phát triển to lớn, dân số gia tăng nên công cuộc khẩn hoang và xây dựng các công trình thủy lợi diễn ra với tần suất, quy mô lớn.
Cùng với sự phát triển của nông nghiệp là sự phát triển của thương nghiệp, nhà Lý cho lập trang Vân Đồn làm nơi trao đổi với thương nhân nước ngoài. Các triều vua đời Lý đã từng bước mở mang bờ cõi về phía nam và đánh bại cuộc xâm lược của nhà Tống, giữ vững nền độc lập của dân tộc, đồng thời chăm lo, củng cố chính quyền, bước đầu xây dựng hệ thống pháp luật. Cùng với sự phát triển của chế độ trung ương tập quyền, đến thời Lý, hoạt động lập pháp của nhà nước đã bắt đầu phát triển, được thể chế hóa và quy định chặt chẽ. Các thời Ngô - Đinh - Tiền Lê pháp luật chưa thấy quy định thành văn (ít nhất cho tới thời điểm này chúng ta chưa biết đến).
Năm 1042, Lý Thái Tông sai quan trung thư: "San định luật lệ, châm chước những điều thời thế thông dụng, xếp thành môn loại, biên rõ điều mục làm thành 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quyển Hình thư của một triều đại cho mọi người dễ hiểu. Sách làm xong, có chiếu ban hành, nhân dân lấy làm tiện" [22]. Bộ luật Hình thư thời Lý có ba quyển, đây là bộ luật thành văn đầu tiên của nước ta, đánh dấu mốc quan trọng trong lịch sử pháp luật Việt Nam, chứng tỏ bộ máy nhà nước trung ương tập quyền đã có tính chất tương đối ổn định và đã được xây dựng với các thiết chế tương đối hoàn thiện của nó. Sau khi ban bố Hình Thư, các triều vua Lý tiếp tục ban hành những luật, lệ, chiếu, chỉ, sắc về hình sự.
Pháp luật của các triều vua đời Lý có đặc điểm: - Bảo vệ nhà nước trung ương tập quyền, đặc biệt pháp luật thời kỳ này đã hạn chế thế lực của tầng lớp quan lại, quý tộc nhằm tập trung quyền lực vào tay hoàng đế. Luật quy định: Những tên trộm cướp trốn tránh đã bắt được mà lại bị nhà thế gia chiếm đoạt thì nhà thế gia ấy cùng tội với người trốn. - Được hình thành dựa trên nền tảng pháp luật hai triều đại phong kiến Trung Hoa là Đường và Tống, luật hình sự triều Lý đương nhiên lĩnh hội các chế định pháp luật của đế chế Trung Hoa (trong Bộ luật nhà Đường năm 653 và Bộ luật nhà Tống năm 936) như: chế định ngũ hình với năm hình phạt cổ điển (xuy, trượng, đồ, lưu, tử); chế định chuộc tội bằng tiền, chế định trách nhiệm hình sự tập thể…) [2].