Nghiên cứu một số đặc điểm lâm học của loài bảy lá một hoa paris polyphylla var chinensis franch h hara phục vụ công tác bảo tồn tại khu bảo tồn thiên nhiên pù luông thanh hóa

Loài Bảy lá một hoa (Paris polyphylla var.Hara) là một trong những loài cây quý hiếm tại Khu bảo tồn thiên nhiên… 71 trang · Đại học Lâm Nghiệp Hà Nội · 2017.

• Tác giả: Vũ Văn Chính
• Người hướng dẫn: ThS. Phạm Thành Trang
• Trường học: Đại học Lâm Nghiệp Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên cứu một số đặc điểm lâm học của loài Bảy lá một hoa tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông – Thanh Hóa
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Thanh Hóa

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• TÓM TẮT KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP
• MỤC LỤC
• DANH MỤC VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC HÌNH ẢNH
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Cơ sở khoa học nghiên cứu
• 1.2. Lịch sử phát triển và tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 1.3. Tình hình nghiên cứu tại Việt Nam. Ở khu vực nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu chung
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Đối tượng và địa điểm nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp kế thừa số liệu
• 2.4.2. Công tác ngoại nghiệp
• 2.4.3. Nghiên cứu đặc điểm hình thái và vật hậu loài Bảy lá một hoa
• 2.4.4. Nghiên cứu một số đặc điểm sinh thái loài Bảy lá một hoa
• 2.4.5. Đề xuất một số giải pháp bảo tồn loài Bảy lá một hoa tại khu vực nghiên cứu
• 2.4.6. Công tác nội nghiệp
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN CỦA KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.2. Đặc điểm địa hình
• 3.1.3. Khí hậu thuỷ văn
• 3.1.4. Đặc điểm đất đai
• 3.1.5. Mức độ ĐDSH tại Khu BTTN Pù Luông
• 3.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 3.2.1. Chất lượng, quy mô, cơ cấu dân số và lao động
• 3.2.2. Thực trạng cơ sở hạ tầng
• 3.2.2.1. Hệ thống cấp điện
• 3.2.2.2. Hệ thống thông tin liên lạc
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ PHÂN TÍCH NGHIÊN CỨU
• 4.1. Nghiên cứu đặc điểm hình thái và vật hậu loài Bảy lá một hoa
• 4.1.1. Đặc điểm hình thái loài Bảy lá một hoa
• 4.1.1.1. Đặc điểm hình thái thân cây
• 4.1.1.2. Đặc điểm hình thái lá
• 4.1.1.3. Đặc điểm cấu tạo hoa, quả
• 4.1.1.4. Đặc điểm về vật hậu
• 4.1.2. Đặc điểm sinh thái
• 4.1.3. Đặc điểm phân bố của loài Bảy lá một hoa tại KBTTN Pù Luông
• 4.1.3.1. Đặc điểm phân bố cây Bảy lá một hoa theo các trạng thái rừng
• 4.1.3.2. Đặc điểm phân bố của cây Bảy lá một hoa theo độ cao
• 4.1.3.3. Đặc điểm phân bố tự nhiên của cây Bảy lá một hoa theo vị trí địa hình
• 4.1.3.4. Nhận xét chung về đặc điểm phân bố loài Bảy lá một hoa tại KBTTN Pù Luông
• 4.1.4. Cấu trúc tổ thành rừng
• 4.1.4.1. Cấu trúc tổ thành tầng cây cao
• 4.1.4.2. Cấu trúc tổ thành tầng cây tái sinh
• 4.1.5. Đặc điểm tái sinh cây Bảy lá một hoa
• 4.1.6. Đặc điểm lớp cây bụi, thảm tươi
• 4.1.7. Đặc điểm đất tại khu vực có loài Bảy lá một hoa phân bố
• 4.2. Đề xuất một số giải pháp kỹ thuật lâm sinh để phát triển và bảo tồn loài Bảy lá một hoa tại KBTTN Pù Luông
• 4.3. Các yếu tố ảnh hưởng tới công tác bảo tồn loài Bảy lá một hoa tại KBTTN Pù Luông
• 4.4. Một số giải pháp góp phần bảo tồn loài Bảy lá một hoa
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về đặc điểm lâm học loài Bảy lá một hoa tại Pù Luông

Loài Bảy lá một hoa (Paris polyphylla var.Hara) là một trong những loài cây quý hiếm tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, Thanh Hóa. Đặc điểm lâm học của loài này không chỉ thể hiện qua hình thái mà còn qua môi trường sống và vai trò sinh thái của nó. Cây Bảy lá một hoa thường mọc ở những khu vực có độ cao trên 600m, nơi có độ ẩm cao và đất tơi xốp. Việc nghiên cứu đặc điểm lâm học của loài này là rất cần thiết để bảo tồn và phát triển nguồn gen quý hiếm này.

1.1. Đặc điểm hình thái của loài Bảy lá một hoa

Cây Bảy lá một hoa có thân cỏ, cao từ 0,5 đến 1m, với lá mọc vòng từ 4 đến 10 lá, thường là 7 lá. Phiến lá có hình trái xoan ngược, dài từ 14 đến 21cm. Đặc điểm này giúp cây thích nghi tốt với môi trường sống ẩm ướt và ánh sáng hạn chế.

1.2. Môi trường sống của loài Bảy lá một hoa

Loài Bảy lá một hoa thường phân bố ở các khu vực núi đá vôi, nơi có đất tơi xốp và độ cao trên 800m. Môi trường sống này không chỉ cung cấp điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của cây mà còn tạo ra một hệ sinh thái phong phú xung quanh.

II. Tình trạng bảo tồn loài Bảy lá một hoa tại Pù Luông

Tình trạng bảo tồn loài Bảy lá một hoa đang gặp nhiều thách thức do khai thác quá mức và mất môi trường sống. Việc nghiên cứu tình trạng này là cần thiết để đưa ra các biện pháp bảo tồn hiệu quả. Theo Sách Đỏ Việt Nam, loài này được xếp vào danh sách các loài nguy cấp, cần được bảo vệ khẩn cấp.

2.1. Nguyên nhân suy giảm số lượng loài Bảy lá một hoa

Sự suy giảm số lượng loài Bảy lá một hoa chủ yếu do khai thác thương mại không bền vững và mất môi trường sống do phát triển nông nghiệp và đô thị hóa. Điều này đã dẫn đến việc giảm sút nghiêm trọng số lượng cá thể trong tự nhiên.

2.2. Tình trạng bảo tồn hiện tại của loài Bảy lá một hoa

Hiện nay, loài Bảy lá một hoa được bảo vệ trong Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, nhưng vẫn cần có các biện pháp bảo tồn cụ thể hơn để đảm bảo sự phát triển bền vững của loài này. Việc theo dõi và nghiên cứu thường xuyên là rất quan trọng.

III. Phương pháp bảo tồn loài Bảy lá một hoa hiệu quả

Để bảo tồn loài Bảy lá một hoa, cần áp dụng các phương pháp bảo tồn hiệu quả, bao gồm bảo tồn tại chỗ và phát triển nhân giống. Các biện pháp này không chỉ giúp bảo vệ loài mà còn duy trì đa dạng sinh học trong khu vực.

3.1. Bảo tồn tại chỗ cho loài Bảy lá một hoa

Bảo tồn tại chỗ là phương pháp quan trọng giúp duy trì quần thể tự nhiên của loài Bảy lá một hoa. Cần thiết lập các khu vực bảo vệ nghiêm ngặt để ngăn chặn khai thác và bảo vệ môi trường sống tự nhiên của loài.

3.2. Phát triển nhân giống loài Bảy lá một hoa

Phát triển nhân giống là một trong những giải pháp quan trọng để tăng cường số lượng cá thể loài Bảy lá một hoa. Việc nhân giống có thể thực hiện thông qua các phương pháp như gieo hạt và nhân giống vô tính, nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững của loài.

IV. Ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu loài Bảy lá một hoa

Nghiên cứu về loài Bảy lá một hoa không chỉ có giá trị trong việc bảo tồn mà còn có thể ứng dụng trong y học và phát triển kinh tế địa phương. Loài cây này được biết đến với nhiều công dụng dược liệu quý giá, góp phần nâng cao sức khỏe cộng đồng.

4.1. Giá trị dược liệu của loài Bảy lá một hoa

Bảy lá một hoa được sử dụng trong y học cổ truyền để chữa trị nhiều bệnh như ung thư, viêm nhiễm và các bệnh liên quan đến hệ tiêu hóa. Việc khai thác và sử dụng hợp lý loài cây này có thể mang lại lợi ích kinh tế cho người dân địa phương.

4.2. Tác động đến phát triển kinh tế địa phương

Việc bảo tồn và phát triển loài Bảy lá một hoa có thể tạo ra cơ hội việc làm cho người dân địa phương thông qua các hoạt động du lịch sinh thái và sản xuất dược liệu. Điều này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn nâng cao đời sống cho cộng đồng.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho loài Bảy lá một hoa

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy loài Bảy lá một hoa cần được bảo tồn khẩn cấp để tránh nguy cơ tuyệt chủng. Các biện pháp bảo tồn cần được thực hiện đồng bộ và hiệu quả để đảm bảo sự phát triển bền vững của loài này trong tương lai.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn loài Bảy lá một hoa

Bảo tồn loài Bảy lá một hoa không chỉ có ý nghĩa về mặt sinh thái mà còn góp phần bảo tồn di sản văn hóa và y học của người dân địa phương. Việc bảo vệ loài này là trách nhiệm của tất cả chúng ta.

5.2. Đề xuất các biện pháp bảo tồn trong tương lai

Cần có các chính sách và chương trình bảo tồn cụ thể nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của loài Bảy lá một hoa. Đồng thời, cần tăng cường hợp tác giữa các cơ quan chức năng và tổ chức phi chính phủ trong công tác bảo tồn.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Việt Nam nằm trong khu vực nhiệt đới gió mùa, chịu sự giao thoa của hai luồng thực vật chính là luồng Nam Trung Hoa và luồng Malaysia, tạo nên tính đa dạng sinh học phong phú. Trong nhóm lâm sản ngoài gỗ, tài nguyên cây thuốc chiếm tỷ lệ đáng kể với khoảng 4.000 loài thực vật được sử dụng trong y học cổ truyền và dân gian. Tuy nhiên, áp lực khai thác thương mại quá mức cùng sự suy thoái sinh cảnh rừng tự nhiên đang đẩy nhiều loài thảo dược bản địa quý hiếm vào tình trạng cạn kiệt.

Loài Bảy lá một hoa (Paris polyphylla var. Hara) thuộc họ Trọng lâu (Trilliaceae) là loài cây thảo dược sống lâu năm bản địa tại Việt Nam. Cây có giá trị dược liệu cao, được ứng dụng trong điều trị rắn độc cắn, ung thư, kháng viêm, diệt khuẩn và an thần. Trong tự nhiên, loài phân bố hẹp ở các khe núi ẩm tối, ven suối có độ cao trên 600 m tại một số tỉnh miền núi phía Bắc như Lào Cai (Sa Pa), Bắc Kạn (Ba Bể), Ninh Bình (Cúc Phương), Thái Nguyên (Đại Từ), Lạng Sơn, Hòa Bình. Do bị thu gom ráo riết từ thập niên 1990 để bán qua biên giới và phương thức thu hái tận diệt thân rễ, trữ lượng và chất lượng loài bị suy giảm nghiêm trọng. Loài đã được đề nghị bổ sung vào danh mục bảo vệ theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP (nghiêm cấm hoặc hạn chế khai thác thương mại) và xếp ở cấp Nguy cấp (EN A1c,d) trong Sách Đỏ Việt Nam năm 2007.

Tại Khu bảo tồn thiên nhiên (KBTTN) Pù Luông (tỉnh Thanh Hóa), các công trình nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào khu hệ thực vật chung, thảm thực vật hoặc các nhóm phong lan, hạt trần. Tài nguyên cây thuốc chỉ mới được khảo sát sơ bộ vào năm 2015 bởi Ban quản lý Khu bảo tồn phối hợp với Trung tâm Nghiên cứu Dược liệu Bắc Trung Bộ, trong đó loài Bảy lá một hoa chỉ được ghi nhận phân bố rải rác tại khu vực vùng núi đá vôi Son Bá Mười (xã Lũng Cao, huyện Bá Thước) mà chưa có công trình điều tra chuyên biệt, định lượng.

Xuất phát từ thực tiễn trên, khóa luận xác định các mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Mục tiêu chung: Thông qua việc nghiên cứu đặc điểm sinh vật học và điều kiện hoàn cảnh nơi loài Bảy lá một hoa phân bố tại khu vực nghiên cứu nhằm cung cấp cơ sở khoa học để đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển nguồn gen loài cây thuốc quý này.
2. Mục tiêu cụ thể:
   • Bổ sung một số đặc điểm hình thái và vật hậu của loài Bảy lá một hoa tại khu vực nghiên cứu.
   • Phản ánh điều kiện hoàn cảnh về đất đai, địa hình và thảm thực vật nơi có loài Bảy lá một hoa phân bố.
   • Đề xuất một số giải pháp bảo tồn và phát triển loài Bảy lá một hoa tại KBTTN Pù Luông.

• Đối tượng nghiên cứu: Cây Bảy lá một hoa (Paris polyphylla var. Hara).
• Phạm vi không gian: Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, thuộc địa giới hành chính của huyện Quan Hóa và huyện Bá Thước, tỉnh Thanh Hóa.
• Phạm vi thời gian: Đề tài hoàn thành công tác điều tra và tổng hợp số liệu vào tháng 06 năm 2017.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên khung lý thuyết phân loại thực vật của Nguyễn Thị Đỏ và Nguyễn Tiến Bân (2005) về chi Paris thuộc họ Trọng lâu (Trilliaceae) tại Việt Nam; các tiêu chuẩn đánh giá mức độ bị đe dọa của Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN); Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 và khung pháp lý tại Nghị định số 32/2006/NĐ-CP ngày 30/03/2006 của Chính phủ về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm. Bên cạnh đó, đề tài kế thừa các công trình nghiên cứu dược lý thế giới về hoạt tính ức chế khối u in-vitro, hoạt tính chống đột biến, tác dụng an thần và giảm đau của các hợp chất saponin steroid chiết xuất từ thân rễ loài Paris polyphylla.

Phương pháp nghiên cứu thực địa kết hợp điều tra lâm sinh và điều tra xã hội học lâm nghiệp bao gồm:

• Phương pháp kế thừa tài liệu: Kế thừa các số liệu thứ cấp về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, tài liệu khí tượng thủy văn, bản đồ hiện trạng rừng tại KBTTN Pù Luông và các kết quả nghiên cứu hệ thực vật liên quan.
• Phương pháp điều tra hình thái: Tiến hành quan sát, mô tả chi tiết trên 5 cá thể cây trưởng thành ngoài thực địa; đo đếm các chỉ tiêu về chiều cao vút ngọn ($H_{vn}$), đường kính thân ($D$), chiều dài và chiều rộng của phiến lá, cuống lá, lá đài; thu thập mẫu vật củ, thân, lá, hoa và chụp ảnh lưu trữ.
• Phương pháp điều tra vật hậu: Áp dụng phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA và RRA) thông qua phỏng vấn 20 người dân địa phương kết hợp quan sát định kỳ ngoài thực địa theo biểu theo dõi các pha sinh trưởng (ra chồi, ra hoa, tạo quả, quả chín, rụng lá).
• Phương pháp điều tra sinh thái và phân bố:
  • Thiết kế tuyến điều tra: Thiết lập 2 tuyến khảo sát đại diện qua các dạng sinh cảnh và địa hình chính: Tuyến I (Trạm kiểm lâm xã Thành Lâm đi Piửng Thắm, xã Cổ Lũng) và Tuyến II (Piửng Thắm, xã Cổ Lũng đi Núi Dốc É, xã Lũng Cao). Quy cách điều tra: cứ mỗi 200 m quan sát mở rộng sang hai bên tuyến với bán kính 50 m.
  • Thiết lập ô tiêu chuẩn (OTC): Tại các điểm bắt gặp quần thể Bảy lá một hoa, tiến hành lập 3 OTC điển hình tạm thời, diện tích $1.000,\text{m}^2$ mỗi ô ($25,\text{m} \times 40,\text{m}$), cạnh dài đặt song song với đường đồng mức.
• Phương pháp điều tra cấu trúc thảm thực vật:
  • Tầng cây cao: Trong 3 OTC, đo đếm toàn bộ cây gỗ có đường kính ngang ngực $D_{1.3} \ge 6,\text{cm}$ bằng thước kẹp kính theo hai hướng vuông góc; đo chiều cao vút ngọn ($H_{vn}$) bằng thước đo cao Blumless; đánh giá phẩm chất cây theo 3 cấp A (tốt), B (trung bình), C (xấu); xác định tọa độ bằng máy định vị GPS (hệ tọa độ VN-2000) và đo độ dốc bằng địa bàn.
  • Tầng cây tái sinh: Bố trí 5 ô dạng bản (ODB) diện tích $25,\text{m}^2$ ($5,\text{m} \times 5,\text{m}$) tại 4 góc và vị trí trung tâm của mỗi OTC. Điều tra tên loài, cấp chiều cao ($<0{,}5,\text{m}$; $0{,}5 - 1{,}0,\text{m}$; $>1{,}0,\text{m}$), phẩm chất sinh trưởng và xác định nguồn gốc tái sinh (hạt hay chồi).
  • Tầng cây bụi, thảm tươi: Điều tra trên cùng 5 ODB ($25,\text{m}^2$), xác định tên loài, đo chiều cao bình quân và ước lượng độ che phủ chung (%).
• Phương pháp điều tra đặc điểm đất đai: Do đặc thù phân bố trên các mỏm đá vôi dốc không thể đào phẫu diện đất tiêu chuẩn, tác giả tiến hành thu gom lớp đất mặt tại các hốc đá nơi có loài phân bố; xác định độ dày tầng đất bằng thước đo cm, độ chặt bằng phương pháp đâm dao nhọn và độ ẩm bằng phương pháp cảm quan nắm tay.
• Phương pháp điều tra xã hội học: Phỏng vấn bán cấu trúc bằng phiếu điều tra đối với 15 người dân bản địa và 5 cán bộ kiểm lâm thuộc KBTTN Pù Luông về tình hình khai thác, tiêu thụ, tập quán sử dụng và kinh nghiệm gây trồng loài.
• Phương pháp xử lý số liệu: Số liệu được tổng hợp và phân tích trên phần mềm Microsoft Excel; tính toán các giá trị trung bình cộng, trung bình gia quyền; xác định mật độ cây ($M = \frac{N}{S}$ cá thể/ha) và xác định công thức tổ thành (CTTT) tầng cây cao theo tỷ lệ số cây:

$$K_i = \frac{N_i}{N} \times 10$$

Trong đó $N_i$ là số cây của loài $i$, $N$ là tổng số cây điều tra. Chỉ những loài có số cá thể lớn hơn hoặc bằng số cây trung bình mỗi loài ($N_i \ge N_{tb}$) mới được đưa vào công thức tổ thành chính thức; các loài còn lại được gộp vào nhóm loài khác (LK).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương này hệ thống hóa các cơ sở lý luận về suy giảm đa dạng sinh học và các tiêu chí phân cấp bảo tồn theo IUCN và Sách Đỏ Việt Nam. Tác giả tổng hợp lịch sử nghiên cứu loài Paris polyphylla trên thế giới, bắt nguồn từ dãy Himalaya qua biên giới Trung Quốc và Ấn Độ; dẫn chứng các nghiên cứu hóa dược của Viện Y học Phóng xạ Bắc Kinh, Đại học Nam Kinh và Đại học Dược Nam Kinh chứng minh các phân đoạn chiết xuất saponin steroid, pariphyllin A, gracillin có khả năng ức chế tế bào khối u tiêu hóa in-vitro, giảm đau, kháng viêm và an thần; nghiên cứu của Nhật Bản về tác dụng ức chế tổn thương dạ dày do cồn ở chuột.

Tại Việt Nam, chi Paris chỉ có 6–7 loài, trong đó P. polyphylla bị khai thác cạn kiệt từ những năm 1990 để bán qua biên giới. Tác giả điểm lại các chương trình bảo tồn tại chỗ loài Paris tại Tam Đảo, Nà Hang, Đắk Krông, Hoàng Liên Sơn và dự án khai thác nguồn gen của Viện Nghiên cứu và Phát triển Vùng phối hợp với VQG Pù Mát (năm 2013). Đồng thời, chương I khẳng định tại KBTTN Pù Luông trước năm 2017 chưa có bất kỳ công trình khoa học nào điều tra toàn diện về lâm học và sinh thái của loài Bảy lá một hoa ngoài ghi nhận sơ bộ tại khu vực Son Bá Mười năm 2015.

Chương II: Mục tiêu, đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Nội dung chương trình bày chi tiết mục tiêu chung, 3 mục tiêu cụ thể và 3 nội dung trọng tâm của đề tài. Tác giả mô tả toàn bộ quy trình chuẩn bị trang thiết bị thực địa (địa bàn, máy GPS, thước kẹp kính, thước đo cao Blumless, thước dây, máy ảnh); kỹ thuật thiết kế 2 tuyến điều tra thực địa dài hàng kilomet qua các xã Thành Lâm, Cổ Lũng, Lũng Cao; phương pháp lập 3 OTC điển hình diện tích $1.000,\text{m}^2$ trên sinh cảnh núi đá vôi. Tác giả quy định cụ thể hệ thống biểu mẫu thu thập dữ liệu (Biểu 01 đến Biểu 05) dành cho đo đếm hình thái thân - lá - hoa - quả, theo dõi vật hậu, điều tra cây gỗ lớn, cây tái sinh, cây bụi thảm tươi và phiếu phỏng vấn cộng đồng; thiết lập thuật toán xác định công thức tổ thành tầng cây cao theo tiêu chuẩn lâm học.

Chương III: Đặc điểm cơ bản của khu vực nghiên cứu

Chương III phân tích các điều kiện hoàn cảnh tự nhiên và kinh tế - xã hội tại KBTTN Pù Luông (tọa độ $20^\circ 21' - 20^\circ 34'$ vĩ độ Bắc, $105^\circ 02' - 105^\circ 20'$ kinh độ Đông), nằm trên địa bàn 5 xã thuộc huyện Quan Hóa và 4 xã thuộc huyện Bá Thước. Địa hình khu bảo tồn gồm hai dãy núi chạy song song theo hướng Tây Bắc - Đông Nam bị chia cắt mạnh, độ dốc trung bình $30^\circ$ (nhiều nơi $>45^\circ$), đỉnh cao nhất đạt 1.700 m (đỉnh Pù Luông) và điểm thấp nhất là 60 m (tại xã Cổ Lũng). Khí hậu mang tính chất nhiệt đới gió mùa chịu ảnh hưởng sâu sắc của gió phơn Tây Nam khô nóng (gió Lào), nhiệt độ trung bình năm $23^\circ\text{C}$ (tối cao $38^\circ\text{C}$, tối thấp $0^\circ\text{C}$), mùa khô thiếu nước nghiêm trọng do khả năng giữ nước của địa hình karst rất kém. Thổ nhưỡng gồm 7 kiểu đất chính hình thành trên đá vôi, đá macma và lục nguyên (như Renzit, Luvisol, Leptosol, Cambisol, Acrisol).

Về mặt kinh tế - xã hội, khu vực vùng đệm có mật độ dân số bình quân $69{,}33,\text{người/km}^2$, dân tộc Thái chiếm đa số ($90{,}5%$), dân tộc Mường chiếm $8%$ và dân tộc Kinh chiếm $1{,}5%$. Cơ sở hạ tầng còn nhiều thiếu thốn: đường giao thông liên thôn dốc và xuống cấp, $10$ thôn bản chưa có điện lưới, hệ thống nước sinh hoạt mới đáp ứng khoảng $60%$ nhu cầu, tỷ lệ hộ nghèo và mù chữ cao. Điều kiện sống khó khăn thúc đẩy người dân vào rừng khai thác lâm sản ngoài gỗ và cây dược liệu để bán, gây sức ép nặng nề lên tài nguyên rừng.

Chương IV: Kết quả phân tích nghiên cứu

Chương IV trình bày các kết quả định lượng thu thập từ 3 OTC và 2 tuyến điều tra:

• Đặc điểm hình thái: Cây Bảy lá một hoa tại Pù Luông là loài thân thảo nhiều năm; thân rễ mập mọc ngang dài 5–40 cm, đường kính 2,5 cm, nhiều đốt và mang sẹo to; thân khí sinh mọc thẳng đứng cao trung bình 54,60 cm (biến thiên 20–120 cm), đường kính thân trung bình 1,2 cm (0,5–2,0 cm). Tầng lá gồm 4–8 lá mọc vòng (chủ yếu là 7 lá), phiến lá hình trái xoan ngược dài trung bình 16,3 cm, rộng 6,5 cm; cuống lá dài 2,5–3 cm. Hoa mọc đơn độc trên đỉnh cành, cách tầng lá 15–45 cm; lá đài hình mác màu lục gồm 5–10 cái (thường là 7) dài trung bình 3,9 cm; cánh hoa hình sợi màu vàng; nhụy màu tím đỏ. Quả mọng màu tím đen mang hơn 10 hạt màu vàng.
• Đặc điểm vật hậu: Cây ra chồi non từ tháng 11 đến tháng 2 năm sau; ra hoa từ cuối tháng 2 đến tháng 5; tạo quả non từ đầu tháng 4 đến đầu tháng 6; quả chín vào tháng 6; rụng lá lụi tàn vào tháng 7 đến đầu tháng 8.
• Phân bố sinh thái: Toàn bộ 12 cá thể tìm thấy chỉ xuất hiện ở đai cao $\ge 700,\text{m}$ (đạt tỷ lệ 100%, cụ thể ở độ cao 803 m, 826 m và 1.001 m). Về địa hình, loài phân bố tập trung ở sườn núi (83,33%) và đỉnh núi (16,67%), hoàn toàn không bắt gặp ở chân núi. Về trạng thái rừng, loài phân bố chủ yếu ở rừng gỗ tự nhiên núi đá lá rụng thường xanh trung bình - TXDB (83,33%) và một phần nhỏ ở rừng nghèo - TXDN (16,67%).
• Cấu trúc quần xã thực vật đi kèm: Công thức tổ thành tầng cây cao chung là: $$1{,}39\text{Đv} + 0{,}88\text{N} + 0{,}57\text{Cm} + 0{,}52\text{Tl} + 0{,}46\text{Vv} + 0{,}46\text{Sp} + 0{,}41\text{Vm} + 0{,}41\text{Mu} + 0{,}41\text{Ck} + 0{,}36\text{Tln} + 0{,}31\text{S} + 0{,}26\text{G} + 0{,}26\text{Gm} + 0{,}26\text{Ddx} + 0{,}26\text{Gn} + 2{,}78\text{LK}$$ Trong đó các loài cây gỗ chiếm ưu thế sinh thái là Đinh vang (Đv), Nghiến (N), Trai lý (Tl), Chòi mòi (Cm), Sồi (S). Tầng cây bụi và thảm tươi đi kèm gồm các loài: Dương xỉ, Địa lan, Lụi, Kim tuyến đá vôi, Cơm nguội, Giải thùy, Chân chim, Lâm trai không lông, Hoàng lan.
• Đặc điểm đất và tái sinh: Loài chỉ xuất hiện tại các vị trí đất mùn thô tơi xốp tích tụ trong các hốc đá vôi, có độ ẩm cao, tỷ lệ đá lộ đầu lớn. Nguồn gốc tái sinh tự nhiên chủ yếu bằng chồi từ thân rễ sót lại, mật độ tái sinh tự nhiên từ hạt cực kỳ thấp.

---

Kết quả và đóng góp

Số liệu thực nghiệm chính

Khóa luận đã định lượng hóa các đặc điểm lâm học cơ bản của loài Bảy lá một hoa (Paris polyphylla var. Hara) tại KBTTN Pù Luông thông qua các bảng số liệu đo đạc thực tế:

Bảng 1: Kích thước hình thái thân, lá và lá đài của loài Bảy lá một hoa

Cơ quan điều tra	Chỉ tiêu đo đếm	Giá trị lớn nhất (Max)	Giá trị nhỏ nhất (Min)	Giá trị trung bình (TB)
Thân cây	Đường kính thân $D$ (cm)	2,0	0,5	1,2
	Chiều cao vút ngọn $H_{vn}$ (cm)	120	20	54,60
Phiến lá	Chiều dài phiến lá (cm)	19,0	14,0	16,3
	Chiều rộng phiến lá (cm)	8,5	5,0	6,5
Lá đài	Chiều dài lá đài (cm)	5,0	2,5	3,9
	Chiều rộng lá đài (cm)	2,5	1,0	1,7

Bảng 2: Phân bố cá thể Bảy lá một hoa theo trạng thái rừng, đai cao và vị trí địa hình

Tiêu chí phân loại sinh cảnh	Phân nhóm điều tra	Số cá thể ghi nhận (cây)	Tỷ lệ (%)
Trạng thái rừng	Rừng lá rụng thường xanh trung bình (TXDB)	10	83,33
	Rừng lá rụng thường xanh nghèo (TXDN)	2	16,67
Đai cao	Đai cao $< 700,\text{m}$	0	0,00
	Đai cao $\ge 700,\text{m}$	12	100,00
Vị trí địa hình	Chân núi	0	0,00
	Sườn núi	10	83,33
	Đỉnh núi	2	16,67

Bảng 3: Các pha vật hậu của loài Bảy lá một hoa tại khu vực nghiên cứu

Pha vật hậu	Thời gian ghi nhận qua điều tra và phỏng vấn	Ghi chú sinh học
Mùa ra chồi	Từ tháng 11 đến tháng 2 năm sau	Xuất hiện ở cây trên 4 tuổi
Mùa ra hoa	Từ cuối tháng 2 đến tháng 5	Xuất hiện ở cây trên 5 tuổi, rộ nhất tháng 3 - 5
Mùa ra quả	Từ đầu tháng 4 đến đầu tháng 6	Bắt đầu đậu quả non từ đầu tháng 4
Mùa quả chín	Tháng 6	Quả chuyển màu tím đen, chứa trên 10 hạt
Mùa lá rụng	Từ tháng 7 đến đầu tháng 8	Toàn bộ tán lá lụi tàn, cây bước vào giai đoạn ngủ nghỉ

Giải pháp tác giả đề xuất

1. Giải pháp bảo tồn nguyên vị (in-situ): Khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt các diện tích rừng tự nhiên núi đá lá rụng thường xanh trung bình (TXDB) ở đai cao trên 800 m thuộc các xã Cổ Lũng, Thành Lâm, Lũng Cao nơi xác định có quần thể Bảy lá một hoa sinh sống; tăng cường tuần tra của lực lượng kiểm lâm tại các hốc núi hiểm trở nhằm ngăn chặn tình trạng khai thác đào bới thân rễ.
2. Giải pháp kỹ thuật lâm sinh: Điều tiết độ tàn che của tán rừng gỗ lớn tầng cao nhằm duy trì điều kiện ẩm ướt, râm mát dưới tán cây Nghiến, Đinh vang, Trai lý; dọn dẹp vệ sinh thảm tươi cạnh tranh dinh dưỡng cục bộ tại các hốc đá có cây non tái sinh.
3. Giải pháp nhân giống và bảo tồn chuyển vị (ex-situ): Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống vô tính bằng đoạn thân rễ có chồi ngủ; tổ chức thu hái hạt chín vào tháng 6 để thử nghiệm xử lý nảy mầm; xây dựng vườn lưu giữ nguồn gen và mô hình trồng khảo nghiệm bán tự nhiên dưới tán rừng tại vùng Son Bá Mười.
4. Giải pháp kinh tế - xã hội: Tuyên truyền giáo dục nâng cao nhận thức bảo tồn cho cộng đồng dân tộc Thái, Mường; xây dựng hương ước thôn bản cấm thu hái loài cây này; hỗ trợ sinh kế và tạo điều kiện cho người dân tham gia chuỗi nhân trồng dược liệu có kiểm soát.

Đóng góp mới của tác giả

Khóa luận là công trình khoa học đầu tiên cung cấp các dẫn liệu thực nghiệm chi tiết và có hệ thống về kích thước hình thái, chu trình vật hậu học, sinh cảnh phân bố và cấu trúc quần xã thực vật đi kèm của loài Paris polyphylla var. Hara tại KBTTN Pù Luông. Các kết quả điều tra đã lấp đầy khoảng trống dữ liệu về cây thuốc nguy cấp tại khu bảo tồn, cung cấp căn cứ lâm học phục vụ trực tiếp cho công tác lập quy hoạch bảo tồn nguồn gen thực vật quý hiếm của địa phương.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do giới hạn về thời gian thực tập tốt nghiệp, tác giả chưa thể theo dõi liên tục toàn bộ chu trình vật hậu ngoài thực địa mà phải kết hợp phương pháp hồi cố qua phỏng vấn người dân bản địa; số lượng cá thể bắt gặp trong tự nhiên rất hạn chế (chỉ ghi nhận 12 cây trong 3 OTC); cấu trúc địa hình karst hiểm trở khiến nghiên cứu không thể đào phẫu diện đất chuẩn mà chỉ mô tả lớp đất mặt tích tụ trong các hốc đá; phạm vi điều tra mới dừng lại ở 2 tuyến chính.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Cần thiết lập các ô định vị theo dõi vật hậu liên tục nhiều năm; mở rộng phạm vi điều tra sang toàn bộ các tiểu khu núi đá vôi khác của KBTTN Pù Luông; nghiên cứu sâu về sinh lý nảy mầm của hạt và thử nghiệm hoàn thiện quy trình nhân giống sinh dưỡng bằng thân rễ nhằm phục vụ công tác phục hồi quần thể loài trong tự nhiên.

---

Giá trị tham khảo

Tài liệu này là nguồn tư liệu hữu ích cho sinh viên, học viên cao học và cán bộ nghiên cứu chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học, Sinh thái học thực vật và Dược liệu học. Các số liệu định lượng về kích thước cơ quan sinh dưỡng, cơ quan sinh sản, chu trình sinh trưởng và cấu trúc tổ thành tầng cây cao (với các loài chỉ thị như Đinh vang, Nghiến, Trai lý) có giá trị ứng dụng cao cho Ban quản lý KBTTN Pù Luông cũng như các vườn quốc gia, khu bảo tồn có hệ sinh thái núi đá vôi tương đồng ở miền Bắc Việt Nam (như Cúc Phương, Ba Bể, Cát Bà) trong việc nhận biết sinh cảnh, quy hoạch vùng bảo tồn nguyên vị và thiết kế các chương trình điều tra thực địa đối với các loài thảo dược thuộc chi Paris.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Loài Bảy lá một hoa tại KBTTN Pù Luông phân bố chủ yếu ở độ cao và dạng địa hình nào?
Kết quả điều tra thực địa cho thấy $100%$ cá thể Bảy lá một hoa được phát hiện ở đai cao $\ge 700,\text{m}$ (cụ thể tại các điểm khảo sát có độ cao 803 m, 826 m và 1.001 m). Về địa hình, loài xuất hiện tập trung ở vị trí sườn núi ($83{,}33%$), một tỷ lệ nhỏ ở đỉnh núi ($16{,}67%$) và hoàn toàn không bắt gặp ở chân núi.

2. Chu trình vật hậu của loài Bảy lá một hoa tại khu vực nghiên cứu diễn ra như thế nào?
Cây bắt đầu ra chồi non từ tháng 11 đến tháng 2 năm sau (ghi nhận ở các cá thể trên 4 tuổi). Mùa ra hoa kéo dài từ cuối tháng 2 đến tháng 5 (đối với cây trên 5 tuổi). Cây tạo quả từ đầu tháng 4 đến đầu tháng 6, quả chín vào tháng 6 và toàn bộ phần thân lá trên mặt đất sẽ lụi tàn, rụng lá từ tháng 7 đến đầu tháng 8 để bước vào giai đoạn ngủ nghỉ.

3. Trạng thái rừng nào có sự phân bố nhiều nhất của Bảy lá một hoa và các loài cây gỗ ưu thế ở đó là gì?
Loài xuất hiện nhiều nhất ở trạng thái rừng gỗ tự nhiên núi đá lá rụng thường xanh trung bình (TXDB), chiếm $83{,}33%$ tổng số cá thể bắt gặp. Trong trạng thái này, tầng cây cao có 30 loài tham gia vào tổ thành rừng, trong đó các loài cây gỗ giữ vai trò ưu thế sinh thái lớn nhất là Đinh vang, Nghiến và Trai lý.

4. Đặc điểm hình thái thân rễ và hoa quả của cây Bảy lá một hoa tại Pù Luông có gì đặc biệt?
Cây có thân rễ mập, mọc ngang chia nhiều đốt mang sẹo to, dài từ 5–40 cm, đường kính 2,5 cm, màu vàng trắng hoặc xám vàng. Hoa mọc đơn độc ở ngọn cành, cách tầng lá khoảng 15–45 cm; lá đài hình mác màu xanh nom như lá; cánh hoa hình sợi màu vàng; bao phấn màu vàng nâu và bầu hoa màu tím đỏ. Quả thuộc dạng quả mọng màu tím đen, chứa các hạt to màu vàng, cây trưởng thành cho hơn 10 hạt.

5. Khả năng tái sinh tự nhiên và điều kiện lập địa nơi loài sinh trưởng tại Pù Luông được ghi nhận ra sao?
Nguồn gốc tái sinh tự nhiên của loài Bảy lá một hoa tại khu bảo tồn chủ yếu là tái sinh vô tính bằng chồi từ thân rễ, mật độ tái sinh tự nhiên từ hạt ở mức rất thấp. Đất nơi loài phân bố là lớp đất mùn thô tơi xốp tích tụ trong các hốc đá vôi ẩm ngầm, tầng đất mỏng và có mật độ đá lộ đầu cao.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Vũ Văn Chính đã làm rõ các đặc điểm hình thái, vật hậu học và mối quan hệ sinh thái giữa loài Bảy lá một hoa (Paris polyphylla var. Hara) với sinh cảnh rừng núi đá vôi tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông. Nghiên cứu xác định loài có mật độ cá thể rất thấp, phân bố tập trung ở đai cao trên 800 m thuộc trạng thái rừng lá rụng thường xanh trung bình trên sườn núi đá vôi ẩm. Các phát hiện thực nghiệm về cấu trúc thảm thực vật đi kèm và hiện trạng tái sinh tự nhiên kém là cơ sở khoa học quan trọng để đề xuất các giải pháp kỹ thuật lâm sinh, bảo vệ nghiêm ngặt nguyên vị và xúc tiến bảo tồn chuyển vị nguồn gen cây thuốc quý hiếm này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Việt Nam nằm trong khu vực nhiệt đới gió mùa, và có sự giao thoa của một số luồng thực vật trong khu vực là luồng thực vật nam Trung Hoa và luồng thực vật Malayxia, nên rất đa dạng về tài nguyên thực vật, trong đó tài nguyên Lâm sản ngoài gỗ là một thành phần rất quan trọng. Trong nguồn tài nguyên lâm sản ngoài gỗ thì nhóm cây thuốc chiếm tỷ lệ rất lớn với khoảng 4000 loài cây đƣợc sử dụng làm thuốc, thì có thể nói rằng Việt Nam có sự đa dạng rất lớn về tài nguyên cây thuốc [13]. Từ ngàn đời nay, cộng đồng ngƣời Việt sinh sống trên đất nƣớc ta đã biết sử dụng cây cỏ trong tự nhiên để làm thuốc chữa bệnh và bồi bổ sức khỏe. Cùng với đó là sự đa dạng về thành phần dân tộc với văn hóa, phong tục và tập quán khác nhau là sự đa dạng và phong phú về kinh nghiệm sử dụng cây thuốc với các bài thuốc gia truyền chữa đƣợc rất nhiều bệnh.

Với công nghệ hiện đại nhƣ hiện nay thì nhiều loại thuốc có nguồn gốc từ cây cỏ đã đƣợc bào chế mang lại hiệu quả chữa bệnh cao, đã thúc đẩy sử dụng cây thảo dƣợc làm thuốc ngày càng phát triển [13]. Loài Bảy lá một hoa (Paris polyphylla var.Hara) là một trong số những loài cây bản địa ở Việt Nam, có phân bố tự nhiên hiện còn sót lại ở vùng núi ở Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, tỉnh Thanh Hóa. Đây là loại Cây mọc hoang ở những vực khe ẩm tối, gần suối ở độ cao trên 600m. Gặp nhiều ở Lào Cai (Sapa), VQG Ba Bể, Ninh Bình (Cúc Phƣơng), Bắc Thái (Đại Từ), Lạng Sơn, Hoà Bình, Hà Bắc.

Loài này mang nhiều ý nghĩa về sinh thái, giá trị thƣơng mại, giá trị sử dụng, giá trị văn hóa cảnh quan. Hiện nay vùng phân bố tự nhiên bị thu hẹp nhanh chóng và một số cá thể trƣởng thành của loài bị giảm sút nghiêm trọng do nhiều nguyên nhân, nhƣng chủ yếu là do khai thác vì mục đích thƣơng mại. Vì vậy, loài này đang đứng trƣớc nguy cơ tuyệt chủng. Cần phải có ngay biện pháp kịp thời để bảo tồn và hƣớng tới phát triển nhân rộng loài cây thuốc quý, hiếm này [10].

1 Loài Bảy lá một hoa đƣợc đề nghị loài bổ xung vào danh lục các loài quý hiếm và nguy cấp theo nghị định 32/NĐ-CP/2006 nghiêm cấm khai thác và sử dụng với mục đích thƣơng mại [1]. Hiện nay trong Sách Đỏ Việt Nam 2007 Bảy lá một hoa xếp ở cấp nguy cấp (EN A1c,d) [1]. Bảy lá một hoa (Paris polyphylla var.Hara) tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông thuộc họ Trọng lâu (Trilliaceae) là một trong những loài cây thuốc quý có giá trị cao, thuốc đƣợc dùng chữa rắn độc cắn, ung thƣ, diệt khuẩn, kháng viêm mạnh, an thần…[1]. Nhƣng do khai thác quá mức, khai thác không đúng kỹ thuật và do nhu cầu tiêu dùng tăng nên trữ lƣợng và chất lƣợng Bảy lá một hoa ngày càng suy giảm, khả năng xuất hiện cây tái sinh tự nhiên rất thấp đã làm cho loài này đang đứng trƣớc nguy cơ đe dọa bị tuyện chủng.

Vì vậy, để làm cơ sở cho việc đề xuất các biện pháp nghiên cứu, phát triển nhân rộng cây Bảy lá một hoa, tôi đã tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu một số đặc điểm lâm học của loài Bảy lá một hoa (Paris polyphylla var.Hara) phục vụ công tác bảo tồn tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông – Thanh Hóa”. 2 CHƢƠNG I: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.