ĐẶT VẤN ĐỀ Việt Nam nằm trong khu vực nhiệt đới gió mùa, và có sự giao thoa của một số luồng thực vật trong khu vực là luồng thực vật nam Trung Hoa và luồng thực vật Malayxia, nên rất đa dạng về tài nguyên thực vật, trong đó tài nguyên Lâm sản ngoài gỗ là một thành phần rất quan trọng. Trong nguồn tài nguyên lâm sản ngoài gỗ thì nhóm cây thuốc chiếm tỷ lệ rất lớn với khoảng 4000 loài cây đƣợc sử dụng làm thuốc, thì có thể nói rằng Việt Nam có sự đa dạng rất lớn về tài nguyên cây thuốc [13]. Từ ngàn đời nay, cộng đồng ngƣời Việt sinh sống trên đất nƣớc ta đã biết sử dụng cây cỏ trong tự nhiên để làm thuốc chữa bệnh và bồi bổ sức khỏe. Cùng với đó là sự đa dạng về thành phần dân tộc với văn hóa, phong tục và tập quán khác nhau là sự đa dạng và phong phú về kinh nghiệm sử dụng cây thuốc với các bài thuốc gia truyền chữa đƣợc rất nhiều bệnh.
Với công nghệ hiện đại nhƣ hiện nay thì nhiều loại thuốc có nguồn gốc từ cây cỏ đã đƣợc bào chế mang lại hiệu quả chữa bệnh cao, đã thúc đẩy sử dụng cây thảo dƣợc làm thuốc ngày càng phát triển [13]. Loài Bảy lá một hoa (Paris polyphylla var.Hara) là một trong số những loài cây bản địa ở Việt Nam, có phân bố tự nhiên hiện còn sót lại ở vùng núi ở Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, tỉnh Thanh Hóa. Đây là loại Cây mọc hoang ở những vực khe ẩm tối, gần suối ở độ cao trên 600m. Gặp nhiều ở Lào Cai (Sapa), VQG Ba Bể, Ninh Bình (Cúc Phƣơng), Bắc Thái (Đại Từ), Lạng Sơn, Hoà Bình, Hà Bắc.
Loài này mang nhiều ý nghĩa về sinh thái, giá trị thƣơng mại, giá trị sử dụng, giá trị văn hóa cảnh quan. Hiện nay vùng phân bố tự nhiên bị thu hẹp nhanh chóng và một số cá thể trƣởng thành của loài bị giảm sút nghiêm trọng do nhiều nguyên nhân, nhƣng chủ yếu là do khai thác vì mục đích thƣơng mại. Vì vậy, loài này đang đứng trƣớc nguy cơ tuyệt chủng. Cần phải có ngay biện pháp kịp thời để bảo tồn và hƣớng tới phát triển nhân rộng loài cây thuốc quý, hiếm này [10].
1 Loài Bảy lá một hoa đƣợc đề nghị loài bổ xung vào danh lục các loài quý hiếm và nguy cấp theo nghị định 32/NĐ-CP/2006 nghiêm cấm khai thác và sử dụng với mục đích thƣơng mại [1]. Hiện nay trong Sách Đỏ Việt Nam 2007 Bảy lá một hoa xếp ở cấp nguy cấp (EN A1c,d) [1]. Bảy lá một hoa (Paris polyphylla var.Hara) tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông thuộc họ Trọng lâu (Trilliaceae) là một trong những loài cây thuốc quý có giá trị cao, thuốc đƣợc dùng chữa rắn độc cắn, ung thƣ, diệt khuẩn, kháng viêm mạnh, an thần…[1]. Nhƣng do khai thác quá mức, khai thác không đúng kỹ thuật và do nhu cầu tiêu dùng tăng nên trữ lƣợng và chất lƣợng Bảy lá một hoa ngày càng suy giảm, khả năng xuất hiện cây tái sinh tự nhiên rất thấp đã làm cho loài này đang đứng trƣớc nguy cơ đe dọa bị tuyện chủng.
Vì vậy, để làm cơ sở cho việc đề xuất các biện pháp nghiên cứu, phát triển nhân rộng cây Bảy lá một hoa, tôi đã tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu một số đặc điểm lâm học của loài Bảy lá một hoa (Paris polyphylla var.Hara) phục vụ công tác bảo tồn tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông – Thanh Hóa”. 2 CHƢƠNG I: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở khoa học nghiên cứu Hiện nay trên thế giới cũng nhƣ Việt Nam đa dạng sinh học đang ngày càng suy giảm làm cho số lƣợng các loài động thực vật giảm sút nhanh chóng, đặc biệt là các loài động, thực vật quý hiếm. Dựa trên các tiêu chuẩn đánh giá tình trạng các loài của IUCN, chính phủ Việt Nam đã công bố trong Sách đỏ Việt Nam để hƣớng dẫn, thúc đẩy công tác bảo vệ tài nguyên sinh vật thiên nhiên.
Đây cũng là tài liệu khoa học đƣợc sử dụng vào việc soạn thảo và ban hành các qui định, luật pháp của Nhà nƣớc về bảo vệ tài nguyên sinh vật thiên nhiên, tính đa dạng sinh học và môi trƣờng sinh thái. Các loài đƣợc xếp vào các bậc theo các tiêu chí về mức độ đe dọa tuyệt chủng nhƣ tốc độ suy thoái (rate of decline), kích thƣớc quần thể (population size), phạm vi phân bố (area of geographic distributiorì), và mức độ phân tách quần thể và khu phân bố (degree of population and distribution fragmentation).[2] • Tuyệt chủng (EX) • Tuyệt chủng trong tự nhiên (EW) • Cực kì nguy cấp (CR) • Nguy cấp (EN) • Sắp nguy cấp (VU) • Sắp bị đe dọa • Ít quan tâm • Thiếu dữ liệu • Không đƣợc đánh giá Để bảo vệ và phát triển các loài Động thực vật quý hiếm Chính phủ đã ban hành Nghị định số 32 /2006/NĐ-CP ngày 30 tháng 3 năm 2006. Nghị định quy định các loài động, thực vật quý, hiếm gồm hai nhóm chính: - Nhóm I: Thực vật rừng, động vật rừng nghiêm cấm khai thác, sử dụng vì mục đích thƣơng mại. - Nhóm II: Thực vật rừng, động vật rừng hạn chế khai thác, sử dụng vì 3 mục đích thƣơng mại.
Dựa vào phân cấp bảo tồn loài và đa dạng sinh học tại KBTTB – Pù Luông, tỉnh Thanh Hóa có rất nhiều loài động thực vật đƣợc xếp vào cấp bảo tồn CR, EN và VU cần đƣợc bảo tồn nhằm gìn giữ nguồn gen quý giá cho thành phần đa dạng sinh học ở Việt Nam nói riêng và thế giới nói chung, một trong những loài thực vật cần đƣợc bảo tồn gấp đó chính là loài cây Bảy lá một hoa tại KBTTB – Pù Luông [10], đây là cơ sở khoa học để tôi tiến đến nghiên cứu và thực hiện đề tài. Lịch sử phát triển và tình hình nghiên cứu trên thế giới Paris Polyphylla bắt nguồn từ dãy Himalaya trên biên giới của Trung Quốc và Ấn Độ. Paris polyphylla var. (Satuwa) là một trong những cây thuốc đƣợc liệt kê nhƣ là dễ bị tổn thƣơng bởi các IUCN cho biết khả năng tồn tại Seed đã đƣợc tìm thấy là thấp và các hạt không nảy mầm trong điều kiện phòng thí nghiệm, ngay cả dƣới điều trị hóa học khác nhau.
Có vẻ là một nhu cầu nâng cao nhận thức của ngƣời dân sống trong các môi trƣờng mà trong đó Paris Polyphylla truyền. Các nhà khoa học phải phổ biến việc sử dụng bền vững của thân rễ và thực hành canh tác của mình cho việc bảo tồn các nhà máy này. Nếu một số phần của thân rễ có chứa nụ còn lại dƣới lòng đất, ngƣời ta cho rằng nhà máy sẽ trở nên bền vững hơn và sẽ giúp đỡ trong việc bảo tồn dân số của nó trong tƣơng lai [11]. Có rất nhiều nghiên cứu về dƣợc liệu từ cây paris polopyla nhƣ: Các nhà khoa học Trung Quốc trong Dƣợc phẩm và công nghệ sinh học đã phân lập và nghiên cứu chống khối u thành phần hoạt động từ thân rễ của Paris Polyphylla.
Các nghiên cứu trong ống nghiệm đã chứng minh rằng tất cả sáu hợp chất có từ trung bình đến sự ức chế đáng kể [11]. Để bổ sung trên các Viện Bắc Kinh của y học phóng xạ, có quản lý để cô lập cây saponin steroid mới từ thân rễ của cây. Đại học Nam Kinh trong công ty với bộ phận khoa ung thƣ của Bệnh viện Drum Tower (Trung Quốc), đã tiến hành một nghiên cứu in-vitro chống ung thƣ để điều tra hoạt động của các chất 4 chiết xuất từ dung dịch nƣớc và các chiết xuất ethanol của mƣời lăm loại thuốc truyền thống của Trung Quốc về tiêu hóa dòng tế bào khối u của con ngƣời [11]. Ở Trung Quốc một nghiên cứu hóa sinh đã khai thác các hoạt động antimutagenic của 36 chiết xuất thảo dƣợc từ các loại thuốc chống ung thƣ trong y học Trung Quốc.
Công trình này đƣợc trình bày rằng cùng với bốn loại thảo mộc khác Actinidia( chinensis P., Artemisia lavendulaefolia DC. Và Ampelopsis brevipedunculata T), Paris Polyphylla, chứa các yếu tố antimutagenic chống lại cả hai môi chịu acid picrolonic và benzo pyrene- đột biến gây ra [11]. Các nhà nghiên cứu từ Nhật Bản đã trình bày rằng methanol từ thân rễ của Paris polyphylla var. đã đƣợc tìm thấy để potently ức chế ethanol (và / indomethacin) -induced tổn thƣơng dạ dày ở chuột [11] Một nghiên cứu đƣợc thực hiện bởi Đại học Naujing dƣợc ở Trung Quốc báo cáo các thuốc giảm đau và an thần hành động của Rhizoma Paridis.
Tất cả các thử nghiệm 6 loài và giống sử dụng phổ biến có hiệu quả. Trong số đó Paris Polyphylla var. yunnanensis có hành động giảm đau mạnh hơn. Hành động an thần của P.
thibetica cũng mạnh mẽ. Ngoài ra, pariphyllin A và gracillin cũng đƣợc sử dụng trong thí nghiệm [11] 1.Tình hình nghiên cứu tại việt Nam. Theo Nguyễn Thị Đỏ và Nguyễn Tiến Bân (2005), họ trọng lâu (Trilliaceae) ở Việt Nam chỉ có 1 chi Paris với 6-7 loài. Xuất phát từ cách gọi tên loài Paris polyphylla của Trung Quốc, dịch ra tiếng Việt là “Bảy lá một hoa”.
Các loài trong chi này ở Việt Nam có 6 – 9 lá, nên nhiều ngƣời cũng gọi chung là “Bảy lá một hoa” [11]. Bảy lá một hoa chủ yếu đƣợc sử dụng trong phạm vi nhân dân để làm thuốc.Trong những năm 90 thế kỷ trƣớc, loài cây thuốc này đã bị thu gom nhiều 5 ở các tỉnh phía Bắc để bán qua biên giới. Vốn là loài cây thuốc hiếm, chúng đã trở nên càng hiếm gặp hơn ở các tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam [11]. Tất cả các loài Bảy lá một hoa đều có tên trong Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ cây thuốc Việt Nam bảo tồn tại chỗ một số loài: P.hainanensis ở VQG Tam Đảo và Khu BTTN Nà Hang; P.chinensis ở KBTTN Đắk Krông (Quảng Trị); P.yunnanensisở VQG Hoàng Liên Sơn.
Các loài khác cần điều tra thu thập bảo tồn [11]. Từ năm 2013, viện nghiên cứu và phát triển vùng phối hợp với VQG Pù mát, VQG Hoàng liên sơn thực hiện khai thác và phát triển nguồn gen Bảy lá một hoa làm nguyên liệu sản xuất [11]. Các nghiên cứu về cây Bảy lá một hoa Cây Bảy lá một hoa là một loại cỏ nhỏ, có dạng rất khác biệt, sống lâu năm, thân rễ ngắn, dài chừng 5-15cm, đƣờng kính 2.5cm rất nhiều đốt, vết bẻ trông nhƣ có bột, màu vàng trắng hay xám vàng. Từ thân rễ nổi lên mặt đất một thân mọc thẳng đứng cao tới 1m, phía gốc có một số lá thoái hoá thành vẩy, bao lấy thân cây.
Giữa thân có một tầng lá mọc vòng gồm 3 đến 10 lá, nhƣng thƣờng là 7 lá, cuống lá dài 2.