CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐỊNH HƯỚNG GIÁ TRỊ NGHỀ NGHIỆP 1. Vài nét về lịch sử nghiên cứu vấn đề giá trị, định hướng giá trị nghề nghiệp Giá trị, định hướng giá trị nghề nghiệp là một phạm trù quan trọng được nhiều lĩnh vực, chuyên ngành khoa học trong và ngoài nuớc nghiên cứu. Các nghiên cứu về giá trị và định hướng giá trị trên thế giới - Các nghiên cứu định hướng giá trị nhân cách S.Freud (1856 – 1939), nhà tâm lý học người Áo, người sáng lập trường phái Phân tâm học khi mô tả về mô hình nhân cách và các giá trị nhân cách hướng tới đã đưa ra các khái niệm cái Tôi, - cái Tôi ý thức và cái Tôi siêu ý thức.
“Cái Tôi” ý thức được coi là cái có logic, có lý trí, chịu đựng sự ức chế và điều hành của nhân cách. Chức năng của “cái Tôi” ý thức là kìm hãm những nhu cầu của “cái Nó” hoặc giúp “cái Nó” biểu hiện các nhu cầu dưới các hình thức có thể được xã hội chấp nhận. “Cái Tôi” siêu ý thức hay còn gọi là “Cái siêu Tôi” thể hiện cho một nhánh đạo đức bao gồm các quy ước, luật lệ, chuẩn mực trong hoạt động hàng ngày của chúng ta. Chức năng của nó là kiểm soát hành vi theo các chuẩn đối với con người khi có hành vi xấu, ngăn cấm không cho “cái Tôi” làm những điều không đúng nhằm thỏa mãn nhu cầu của cái Nó.
Có thể nói, thông qua cái Tôi và cái siêu Tôi, định hướng giá trị nhân cách của cá nhân được thể hiện. Đặc biệt, cái siêu Tôi có thể hiện sự mong muốn, hướng tới một con người hoàn thiện, phù hợp với các chuẩn mực xã hội, một con người lý tưởng [25,tr.59] 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.Maslow nhà tâm lý học người Mỹ (1908 – 1966) đã đưa ra tháp nhu cầu với 5 bậc nhu cầu khác nhau bao gồm: nhu cầu sinh lý cơ bản, nhu cầu an toàn, nhu cầu yêu thương, nhu cầu được tôn trọng và nhu cầu tự khẳng định bản thân. Qua việc phân loại các nhu cầu theo thứ bậc theo quan điểm của Maslow ta thấy các nhu cầu bậc cao như nhu cầu được tôn trọng, nhu cầu tự khẳng định bản thân cũng là sự thể hiện định hướng giá trị nhân cách của con người, trong đó rõ nét nhất là nhu cầu tự khẳng định bản thân – cá nhân muốn khẳng định cái tôi của mình trước mọi người xung quanh. Karen Horney, nhà tâm lý học người Mỹ đã đưa ra thuyết lo lắng xã hội, theo bà, các cá nhân có sự khác biệt thể hiện ở tính cân bằng của ba loại định hướng liên nhân cách là: định hướng đến mọi người, định hướng chống lại mọi người và định hướng xa lánh mọi người.
Đồng thời họ cũng có những cái tôi được lý tưởng hóa khác nhau dẫn đến những hình thức thích ứng khác nhau đối với sự lo lắng cơ bản. Theo bà, các cơ chế tự vệ làm cản trở sự bừng hiểu, nhưng việc nghiên cứu cái tôi lại có thể đưa đến kết quả. Như vậy, trong học thuyết của mình, Karen Horney đã nghiên cứu định hướng giá trị của cá nhân thông qua việc nghiên cứu sự khác nhau ở tính chất cân bằng của ba loại định hướng liên nhân cách. Tuy nhiên, học thuyết của bà cũng có những hạn chế nhất định.
Đánh giá thuyết lo lắng của Horney, tác giả Trần Trọng Thủy cho rằng bằng việc vạch ra tính quy định xã hội – lịch sử của các hình thức bệnh tâm căn, Horney đã có những đóng góp vào lý luận chung về nhân cách… Tuy nhiên, bà đã không đề ra các con đường để biến đổi cơ bản cái xã hội mà bà phê phán, cũng như không chỉ ra được những đặc điểm của các mối quan hệ xã hội là những nhân tố của sự hình thành nhân cách lành mạnh về mặt tâm lý [9,tr.15] Tiếp theo các quan điểm trên, Allport nhà tâm lý học người Mỹ đã đưa ra khái niệm về “cái Tôi”. Theo ông, cái tôi được phát triển, trải qua các giai 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Các giai đoạn này được chỉ ra nhưng chưa được nghiên cứu một cách chi tiết. Trong quá trình phát triển của mỗi cá nhân sẽ hình thành nên những động cơ mới trên cơ sở cá nhân tự điều chỉnh hành vi của bản thân.
Chiều hướng phát triển của hành vi lại dựa trên cơ sở “cái tự thân”, “cái cá tính”. Ông cho rằng “sự tự điều động là cơ chế chủ yếu và duy nhất hình thành các động cơ mới”. Trong lý thuyết của ông yếu tố xã hội và hoạt động cá nhân không được đề cập đến. Như vậy, từ một số các lý thuyết về định hướng giá trị trong nhân cách trên, có thể thấy được các lý thuyết trên đều quan tâm tìm hiểu các giá trị mà cái tôi hướng đến.
Nói một cách khác, các quan điểm đó chỉ ra cá nhân muốn thể hiện, muốn khẳng định mình trong các quan hệ xã hội như thế nào, mong muốn bản thân mình sẽ trở thành con người như thế nào. - Nghiên cứu định hướng giá trị nghề nghiệp Ở Pháp năm 1849 đã xuất bản cuốn sách " Hướng dẫn chọn nghề ". Đầu thế kỷ XX ở Đức, Mỹ, Anh đã có những tổ chức đầu tiên là phòng tư vấn chỉ dẫn cho thanh niên tìm việc làm. Đến các phòng này thanh niên học sinh được tư vấn về việc lựa chọn nghề nghiệp cho tương lai của họ.
Ngoài ra các nước phương Tây như Bỉ, áo. cũng đã có sự quan tâm rất lớn đến lĩnh vực định hướng giá trị nghề nghiệp như khuynh hướng nghề nghiệp của thanh niên trong nhà trường; công tác tư vấn nghề nghiệp, trưng cầu ý kiến của phụ huynh học sinh; các nhà giáo dục nói chuyện với học sinh cuối khoá để làm trung gian trong việc xác định công việc cho học sinh tốt nghiệp… Năm 1977 - 1978, trung tâm nghiên cứu khoa học về thanh niên Bungari, trong công trình nghiên cứu về vấn đề giáo dục đạo đức cho thanh niên cũng đã đề cập nhiều đến vấn đề định hướng giá trị cho thanh niên cũng như so sánh sự khác biệt giữa thang giá trị của thanh niên hiện nay với thế hệ cha ông trước đó. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Năm 1983, Viện nghiên cứu thế giới của Nhật Bản đã chỉ đạo phòng nghiên cứu thanh niên, lấy mẫu chung thanh niên ở lứa tuổi 18-24 của 11 nước như: Nhật, Mỹ, Anh, Đức, Pháp, Thụy Sỹ, Thụy Điển, Nam Tư, Philipin, Hàn Quốc, Braxin… , còn viện khảo sát xã hội Châu Âu (EVS) điều tra thanh niên lứa tuổi từ 15 - 25 ở 10 nước Châu Âu: Pháp, Bỉ, Hà Lan, Italia, Đức, Lucxambua, Đan Mạch, Ailen, Anh và Hy Lạp. Mục đích chung của cả hai cuộc điều tra đều đề cập đến vấn đề giá trị và định hướng gía trị nghề nghiệp của thanh niên, nhằm chuẩn bị cho họ sẵn sàng bước vào cuộc sống.
Trong những năm trở lại đây, các nước Châu Á và Đông Nam Á đã có nhiều cuộc hội thảo, tập huấn về vấn đề nghiên cứu gía trị và giáo dục giá trị , nhiều tài liệu về giáo dục giá trị của các nước được công bố như" Chương trình giáo dục cho người Philipin ", 1988 và tập tài liệu " giá trị trong hành động " của trung tâm canh tân và công nghệ giáo dục thuộc tổ chức bộ trưởng giáo dục Đông Nam Á, xuất bản 1992.Tài liệu này đã trình bày quan điểm, mục tiêu, chương trình và cách đưa giáo dục giá trị vào nhà trường và cộng đồng của các nước Indonesia, Philipin, Singapo, Malaysia, Thái Lan. Từ các công trình nghiên cứu về định hướng giá trị nghề nghiệp trên, có thể thấy ở các nước công nghiệp phát triển, vai trò và tầm quan trọng của định hướng giá trị nghề nghiệp luôn đánh giá cao và có sự quan tâm nghiên cứu đúng mức. Cũng qua đó, có thể thấy được việc tìm hiểu định hướng giá trị nghề nghiệp của công nhân làm sạch công nghiệp sẽ có giá trị thực tiễn không nhỏ trong việc định hướng nghề nghiệp cho người lao động. Các nghiên cứu về giá trị và định hướng giá trị ở Việt Nam: Ở Việt Nam có rất nhiều công trình nghiên cứu có liên quan đến vấn đề giá trị, định hướng giá trị, có thể kể đến một số công trình như: 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Các tác giả Nguyễn Văn Thạc, Mạc Văn Trang, Nguyễn Quang Uẩn trong Chương trình khoa học công nghệ cấp nhà nước KX-07-04 (1995) đã đề cập đến vấn đề giá trị, giá trị nhân cách, giá trị nghề nghiệp và giáo dục giá trị của học sinh, sinh viên, công nhân viên chức và một số các nhà doanh nghiệp.
Đề tài khoa học cấp nhà nước KX- 07 - 10- 1993 ," giá trị - định hướng giá trị sự biến đổi định hướng giá trị của con người Việt Nam hiện nay " do Thái Duy Tuyên cùng một số tác giả đã bàn đến vấn đề giá trị, định hướng giá trị và những thay đổi cơ bản trong hệ thống giá trị của con người Việt Nam hiện nay. Cũng trong chương trình khoa học cấp nhà nước do G.S - Phạm Minh Hạc làm chủ nhiệm nghiên cứu đề tài KX-07 " Con người Việt Nam , mục tiêu và động lực của sự phát triển kinh tế xã hội " tổ chức tại Hà Nội tháng 7/1994 đã đề cập đến vấn đề giá trị và định hướng giá trị của con người Việt Nam hiện nay. Tác giả Thái Duy Tuyên trong cuốn sách “Tìm hiểu định hướng giá trị nghề nghiệp của thanh niên Việt Nam trong điều kiện kinh tế thị trường” (Hà Nội, 1994) đã chỉ ra những khái niệm cơ bản như giá trị, định hướng giá trị… Từ những khái niệm cơ bản này, tác giả đưa ra hệ thống giá trị ở Việt Nam cũng như xu hướng biến đổi hệ thống giá trị này. Trong cuốn sách này, tác giả cũng đã làm rõ định hướng giá trị của thanh niên trong vấn đề nghề nghiệp, việc làm như: nghề nghiệp, việc làm là mối quan tâm hàng đầu, giá trị quan trọng của thanh niên hiện nay; thanh niên có xu hướng chọn những nghề vừa dễ tìm việc làm, vừa có thu nhập cao, họ quan tâm đến việc làm nhiều hơn là chọn nghề mình hứng thú.36] Cũng trong chương trình KX – 07 – 04, tác giả Nguyễn Quang Uẩn tiến hành nghiên cứu đề tài “ Những đặc trưng và xu thế phát triển nhân cách của con người Việt Nam trong sự phát triển kinh tế xã hội”.
Đề tài tập trung làm 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.