Luận án tiến sĩ đặc điểm dịch tễ học lâm sàng nhiễm nấm ở trẻ sơ sinh và hiệu quả điều trị dự phòng bằng fluconazole trên trẻ đẻ non

Luận án nghiên cứu đặc điểm dịch tễ học lâm sàng nhiễm nấm ở trẻ sơ sinh và hiệu quả điều trị dự phòng bằng fluconazole trên trẻ đẻ non.

• Tác giả: Thái Bằng Giang
• Người hướng dẫn: PGS. Khu Thị Khánh Dung
• Trường học: Trường Đại học Y Hà Nội
• Chuyên ngành: Nhi khoa
• Đề tài: Đặc điểm dịch tễ học lâm sàng nhiễm nấm ở trẻ sơ sinh và hiệu quả điều trị dự phòng bằng fluconazole trên trẻ đẻ non
• Loại tài liệu: luận án tiến sỹ y học
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC NẤM GÂY BỆNH Ở NGƯỜI
• 1.2. DỊCH TỄ HỌC LÂM SÀNG NHIỄM NẤM Ở TRẺ SƠ SINH
• 1.3. CÁC THUỐC KHÁNG NẤM
• 1.4. DỰ PHÒNG NẤM CHO TRẺ ĐẺ NON
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU
• 2.2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.3. Xử lý và phân tích số liệu
• 2.4. Vấn đề đạo đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU MỤC TIÊU 1
• 3.2. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU MỤC TIÊU 2
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. ĐẶC ĐIỂM DỊCH TỄ HỌC LÂM SÀNG NHIỄM NẤM Ở TRẺ SƠ SINH
• 4.2. ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ DỰ PHÒNG NẤM BẰNG FLUCONAZOLE TRÊN TRẺ ĐẺ NON
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Dịch tễ học nhiễm nấm ở trẻ sơ sinh

Nhiễm nấm ở trẻ sơ sinh là một vấn đề nghiêm trọng, đặc biệt ở trẻ đẻ non và trẻ có cân nặng thấp. Dịch tễ học cho thấy, tỷ lệ nhiễm nấm cao hơn ở các trẻ được điều trị trong môi trường bệnh viện, nơi có nhiều yếu tố nguy cơ như sử dụng kháng sinh phổ rộng, đặt catheter tĩnh mạch, và hỗ trợ hô hấp. Nhiễm nấm chủ yếu do các loài Candida, đặc biệt là Candida albicans và Candida parapsilosis. Các yếu tố nguy cơ bao gồm tuổi thai thấp, cân nặng lúc sinh thấp, và sử dụng corticosteroids sau sinh. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, nhiễm nấm bệnh viện là nguyên nhân hàng đầu làm tăng tỷ lệ tử vong và kéo dài thời gian điều trị.

1.1. Yếu tố nguy cơ và đặc điểm lâm sàng

Các yếu tố nguy cơ chính bao gồm tuổi thai thấp, cân nặng lúc sinh dưới 1500g, và sử dụng kháng sinh phổ rộng kéo dài. Đặc điểm lâm sàng của nhiễm nấm ở trẻ sơ sinh thường không đặc hiệu, bao gồm sốt, suy hô hấp, và các dấu hiệu nhiễm trùng toàn thân. Cận lâm sàng thường cho thấy tăng bạch cầu và CRP. Nhiễm nấm có thể dẫn đến các biến chứng nặng như viêm phổi, viêm màng não, và nhiễm trùng huyết.

1.2. Phân bố và chủng nấm gây bệnh

Candida albicans là chủng nấm phổ biến nhất, chiếm khoảng 60-70% các trường hợp nhiễm nấm ở trẻ sơ sinh. Candida parapsilosis và các loài nấm khác như Aspergillus và Cryptococcus cũng được ghi nhận nhưng ít phổ biến hơn. Phân bố của các chủng nấm này thay đổi tùy theo địa lý và điều kiện môi trường. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, các chủng nấm kháng thuốc đang gia tăng, đặc biệt là ở các bệnh viện lớn.

II. Hiệu quả điều trị dự phòng bằng fluconazole

Fluconazole là một thuốc kháng nấm phổ rộng, được sử dụng rộng rãi trong điều trị và dự phòng nhiễm nấm ở trẻ sơ sinh. Nghiên cứu cho thấy, điều trị dự phòng bằng fluconazole giúp giảm đáng kể tỷ lệ nhiễm nấm ở trẻ đẻ non, đặc biệt là những trẻ có cân nặng rất thấp. Hiệu quả điều trị được đánh giá qua việc giảm tỷ lệ tử vong và các biến chứng liên quan đến nhiễm nấm. Tuy nhiên, việc sử dụng fluconazole cần được theo dõi chặt chẽ để tránh các tác dụng phụ như độc tính gan và kháng thuốc.

2.1. Cơ chế tác động của fluconazole

Fluconazole ức chế enzyme cytochrome P450, ngăn chặn quá trình tổng hợp ergosterol, một thành phần quan trọng của màng tế bào nấm. Điều này dẫn đến sự phá hủy màng tế bào và tiêu diệt nấm. Thuốc chống nấm này có khả năng thấm tốt vào các mô và dịch cơ thể, bao gồm cả dịch não tủy, làm cho nó hiệu quả trong điều trị các nhiễm nấm hệ thống.

2.2. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tế

Các nghiên cứu lâm sàng đã chứng minh rằng, điều trị dự phòng bằng fluconazole giúp giảm tỷ lệ nhiễm nấm từ 20% xuống còn dưới 5% ở trẻ đẻ non. Hiệu quả điều trị cũng được thể hiện qua việc giảm thời gian nằm viện và chi phí điều trị. Tuy nhiên, cần có các hướng dẫn cụ thể về liều lượng và thời gian sử dụng để tối ưu hóa hiệu quả và giảm thiểu tác dụng phụ.

III. Phòng ngừa và quản lý nhiễm nấm ở trẻ sơ sinh

Phòng ngừa nhiễm nấm là một phần quan trọng trong chăm sóc trẻ sơ sinh, đặc biệt là trẻ đẻ non. Các biện pháp phòng ngừa bao gồm vệ sinh môi trường bệnh viện, hạn chế sử dụng kháng sinh không cần thiết, và sử dụng thuốc chống nấm dự phòng như fluconazole. Quản lý nhiễm nấm cần được thực hiện bởi một đội ngũ đa chuyên khoa, bao gồm bác sĩ nhi khoa, dược sĩ, và chuyên gia về bệnh truyền nhiễm.

3.1. Chiến lược phòng ngừa

Các chiến lược phòng ngừa bao gồm giáo dục nhân viên y tế về vệ sinh tay, sử dụng catheter tĩnh mạch đúng cách, và hạn chế thời gian sử dụng kháng sinh. Phòng ngừa nhiễm nấm cũng bao gồm việc sàng lọc và điều trị sớm các trường hợp nghi ngờ nhiễm nấm.

3.2. Quản lý và theo dõi điều trị

Quản lý nhiễm nấm cần được thực hiện dựa trên các hướng dẫn lâm sàng và kết quả xét nghiệm vi sinh. Theo dõi chặt chẽ các tác dụng phụ của thuốc chống nấm và điều chỉnh liều lượng khi cần thiết là những yếu tố quan trọng để đảm bảo hiệu quả điều trị và an toàn cho bệnh nhân.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Nhiễm trùng do nấm là một trong những bệnh lý phổ biến và phức tạp trong hồi sức sơ sinh, đặc biệt tại Việt Nam với điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng ẩm tạo môi trường thuận lợi cho vi nấm phát triển. Tại các đơn vị hồi sức tích cực sơ sinh (NICU), nhiễm trùng nấm cơ hội và nhiễm trùng bệnh viện do nấm là nguyên nhân quan trọng làm gia tăng tỷ lệ tử vong, kéo dài thời gian nằm viện và làm tăng chi phí điều trị. Trẻ sơ sinh non tháng, nhẹ cân đối mặt với nguy cơ nhiễm nấm xâm lấn rất cao do hệ miễn dịch chưa hoàn thiện, tính thấm da và niêm mạc cao, cùng với việc phải trải qua nhiều can thiệp xâm lấn như đặt catheter tĩnh mạch trung tâm, thở máy nội khí quản, thở NCPAP, nuôi dưỡng tĩnh mạch kéo dài, sử dụng corticosteroids và kháng sinh phổ rộng kéo dài. Hai tác nhân chính thường gặp nhất là Candida albicans và Candida parapsilosis.

Mặc dù nhiều trung tâm hồi sức sơ sinh trên thế giới đã triển khai các phác đồ điều trị dự phòng bằng thuốc kháng nấm (như fluconazole) mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc làm giảm tỷ lệ nhiễm nấm xâm lấn, nhưng tại Việt Nam trước thời điểm nghiên cứu này chưa có công trình nào mô tả toàn diện đặc điểm dịch tễ học lâm sàng của nhiễm nấm ở trẻ sơ sinh, đồng thời chưa có nghiên cứu can thiệp dự phòng bằng fluconazole cũng như chưa có hướng dẫn chính thức về can thiệp này cho trẻ đẻ non. Luận án tiến sĩ y học của nghiên cứu sinh Thái Bằng Giang, thực hiện tại Trường Đại học Y Hà Nội dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Khu Thị Khánh Dung, được triển khai nhằm giải quyết khoảng trống chuyên môn trên.

Luận án xác định hai mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Mô tả đặc điểm dịch tễ học lâm sàng nhiễm nấm ở trẻ sơ sinh điều trị tại Khoa Sơ sinh Bệnh viện Nhi Trung ương.
2. Đánh giá hiệu quả dự phòng nhiễm nấm của fluconazole trên trẻ đẻ non.

• Đối tượng nghiên cứu: Trẻ sơ sinh điều trị nội trú tại Khoa Sơ sinh, Bệnh viện Nhi Trung ương, bao gồm nhóm trẻ sơ sinh mắc nhiễm trùng do nấm và nhóm trẻ đẻ non được đưa vào thử nghiệm can thiệp điều trị dự phòng bằng fluconazole so sánh với nhóm chứng.
• Phạm vi không gian và chuyên ngành: Nghiên cứu được thực hiện tại Khoa Sơ sinh, Bệnh viện Nhi Trung ương (Hà Nội); thuộc chuyên ngành Nhi khoa, mã số 62720135.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa các tài liệu và công trình nghiên cứu dịch tễ học nhiễm nấm sơ sinh trên thế giới và tại Việt Nam:

• Nghiên cứu quốc tế:
  • Rabalais (1986–1993, Hoa Kỳ): Khảo sát trên 3.033 trẻ sơ sinh >2500g tại NICU ghi nhận 17 ca nhiễm nấm (tỷ lệ 0,6%), trong đó 76% (13 trẻ) là nhiễm nấm bẩm sinh.
  • Makhoul (1989–1998, Israel): Theo dõi 4.445 trẻ sơ sinh trong 10 năm, xác định tỷ lệ nhiễm trùng huyết do nấm ở trẻ non tháng dao động từ 3,8% đến 12,9%; chủng phân lập gồm C. albicans (42,8%), C. parapsilosis (26,5%) và C. tropicalis (20,4%).
  • FAY El-Marsy và cộng sự (1994–1998, Anh): Nghiên cứu trên 2.983 trẻ sơ sinh nhập viện ghi nhận tỷ lệ nhiễm nấm 0,8% (24 ca, gồm 18 C. albicans, 5 C. parapsilosis, 1 C. krusei).
  • Montagna và cộng sự (2007–2008, Italia): Khảo sát 1.597 trẻ tại 6 trung tâm NICU miền Nam Italia cho thấy tỷ lệ nhiễm nấm xâm lấn chung là 1,3%; tỷ lệ này tăng theo mức độ nhẹ cân: nhóm ≤1000g là 4,7%, nhóm ≤1500g là 4% và nhóm ≤2500g là 0,2%.
  • Barton M. và cộng sự (2001–2006, Canada): Nghiên cứu đa trung tâm tại 9 thành phố chỉ ra tỷ lệ nhiễm Candida ở trẻ <750g, <1000g và <1500g lần lượt là 4,2%, 2,2% và 1,5%; tỷ lệ nhiễm ở hệ thần kinh trung ương chiếm 50% với tỷ lệ tử vong lên tới 57%; viêm ruột hoại tử được xác định là yếu tố nguy cơ độc lập.
  • Brissaud O. và cộng sự (2011, Pháp): Tỷ lệ nhiễm Candida ở trẻ >2500g là 0,3%, nhưng ở trẻ <1000g lên tới 20%; 50% trẻ tại NICU bị nhiễm sau 1 tuần nằm viện; tỷ lệ tử vong sơ sinh liên quan dao động từ 20% đến 50%.
  • Oeser C. và cộng sự (2004–2010, Anh): Nghiên cứu trên 14 đơn vị sơ sinh ghi nhận tỷ lệ nhiễm nấm 0,24%, cao nhất ở nhóm <1000g (1,88%), chủ yếu do C. albicans (69%) và C. parapsilosis (20%).
  • Xia H. và cộng sự (2009–2011, Trung Quốc): Khảo sát tại 11 đơn vị NICU cho thấy tỷ lệ nhiễm Candida ở trẻ đẻ non là 0,74%, ở trẻ cân nặng thấp là 3,42%, tỷ lệ tử vong chung là 19,3% và có 22,4% trẻ bị viêm màng não do nấm.
  • Femitha P. và cộng sự (2009–2011, Ấn Độ): Theo dõi 27.076 trẻ sơ sinh sống, phát hiện 36 ca nhiễm nấm (1,3‰), 3/4 là trẻ đẻ non (tuổi thai trung bình 32 tuần, cân nặng 1622,7 ± 577,2g). Nhóm trẻ rất nhẹ cân có nguy cơ cao hơn nhóm đối chứng (3,1% so với 0,43%, OR = 7,41, 95% CI: 3,82–14,39, p < 0,0001). Tỷ lệ tử vong chung là 44,4%; giảm tiểu cầu nặng (<50.000/mm³) chiếm 77,8%; C. glabrata chiếm 44,4% và C. albicans chiếm 25%.
  • Nghiên cứu tại Hospital das Clínicas (2002–2008, Brazil): Khảo sát 36 trẻ sơ sinh nhiễm C. parapsilosis, trong đó 12 trẻ <1000g, 28 trẻ có đặt catheter tĩnh mạch trung tâm (thời gian trung vị rút catheter là 3,5 ngày), 52% dùng cephalosporin thế hệ 3 và 48% dùng carbapenems.

Tác giả / Địa điểm	Thời gian	Cỡ mẫu	Tỷ lệ nhiễm nấm	Tác nhân / Đặc điểm chính
Rabalais (Mỹ)	1986–1993	3.033 trẻ >2500g	0,6%	76% nhiễm nấm bẩm sinh
Makhoul (Israel)	1989–1998	4.445 trẻ	3,8%–12,9% (non tháng)	C. albicans (42,8%), C. parapsilosis (26,5%)
FAY El-Marsy (Anh)	1994–1998	2.983 trẻ	0,8%	C. albicans (18 ca), C. parapsilosis (5 ca)
Montagna (Italia)	2007–2008	1.597 trẻ	1,3%	≤1000g: 4,7%; ≤1500g: 4%; ≤2500g: 0,2%
Barton M. (Canada)	2001–2006	Đa trung tâm	<750g: 4,2%; <1000g: 2,2%	Tử vong TKTW: 57%; NEC là yếu tố nguy cơ
Brissaud O. (Pháp)	2011	NICU	<1000g: 20%; >2500g: 0,3%	Tử vong: 20%–50%; 50% nhiễm sau 1 tuần
Femitha P. (Ấn Độ)	2009–2011	27.076 trẻ	1,3‰	VLBW: OR = 7,41; giảm tiểu cầu nặng 77,8%
BV Nhi Đồng 2 (Việt Nam)	2004–2005	22 ca	1,02% nhập viện	Non tháng 54,5%; tử vong thô 27,2%

• Nghiên cứu trong nước: Nghiên cứu tại Bệnh viện Nhi Đồng 2 (10/2004–12/2005) trên 22 trẻ sơ sinh nhiễm nấm Candida máu cho thấy tỷ lệ mắc là 1,02% trẻ nhập viện, tỷ lệ nam:nữ là 1,75:1, trẻ non tháng chiếm 54,5%. Các triệu chứng phổ biến gồm giảm trương lực cơ, phản xạ yếu, sốt, không tăng cân, tăng CRP và giảm tiểu cầu; điều trị bằng amphotericin B trung bình 23,11 ± 4,17 ngày; tỷ lệ tử vong thô là 27,2% và tử vong do nấm là 13,6%.

• Vị trí của luận án: Luận án của Thái Bằng Giang là công trình chuyên sâu tại Bệnh viện Nhi Trung ương cung cấp bức tranh dịch tễ học lâm sàng, cận lâm sàng và căn nguyên vi nấm ở trẻ sơ sinh, đồng thời đánh giá hiệu quả can thiệp dự phòng bằng fluconazole trên trẻ đẻ non tại Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết y sinh học và dược lý học

1. Đặc điểm sinh học và cơ chế gây bệnh của vi nấm:

   • Cấu trúc tế bào: Thành tế bào chứa phức hợp glucan, chitin, mannan, chitosan, protein và lipid; màng nguyên sinh chất chứa ergosterol; bào tương chứa ty thể (tổng hợp ATP), lomasome (tiền màng nguyên sinh chất giữa thành và màng), nhân tế bào đơn hoặc đa nhân chứa DNA.
   • Phân loại: Vi nấm chia thành nấm men (yeast), nấm sợi (mould), nấm lưỡng hình (dimorphic); phân loại học gồm các lớp Actinomycetes, Phycomycetes, Ascomycetes, Basidiomycetes, Adelomycetes (chứa chi Candida).
   • Cơ chế xâm lấn: Nấm đồng hóa nitơ bằng cách tiết enzyme tiêu protein aspartic proteases (SAPS ở C. albicans), đồng hóa carbon qua các nguồn đường và acid hữu cơ, đồng hóa vi chất dinh dưỡng thiết yếu (sắt, kẽm, mangan, đồng) từ mô vật chủ.

2. Đặc điểm miễn dịch của trẻ sơ sinh:

   • Bạch cầu đa nhân trung tính: Giảm số lượng và chất lượng, giảm khả năng hóa ứng động, bám dính, biến hình và oxy hóa; dự trữ tế bào chỉ bằng 20%–30% người lớn.
   • Hệ thống đại thực bào - monocyte: Giảm khả năng hóa ứng động, giảm sản xuất cytokine và giảm khả năng thực bào trong 15 ngày đầu sau sinh.
   • Tế bào NK và lympho T: Giảm độc tính tế bào, giảm tiết lymphokine và interleukin-2 (IL-2).
   • Kháng thể: IgG phụ thuộc tuổi thai (tuần 18–20 nồng độ <100 mg/dL, tuần 30–32 đạt 400 mg/dL, truyền mạnh từ tuần 36); IgM không qua nhau thai; hiện tượng giảm gammaglobulin sinh lý sau sinh.
   • Bổ thể: Nồng độ C3 và hoạt tính bổ thể ở trẻ sơ sinh chỉ đạt 50%–65% người lớn, duy trì ở mức thấp hằng định ở thai <33 tuần.
   • Cytokine: Rối loạn cân bằng các chất trung gian viêm (TNF, IL-1, IL-4, IL-6, IL-8, IL-10, IL-12).

3. Cơ chế tác động và kháng thuốc của thuốc kháng nấm:

   • Nhóm Azole (Fluconazole, Voriconazole, Posaconazole, Itraconazole): Ức chế enzyme 14α-demethylase (phụ thuộc cytochrome P450), ngăn cản tổng hợp ergosterol, làm ứ đọng 14α-methylated sterols độc hại gây hủy hoại màng tế bào. Cơ chế kháng thuốc liên quan đến đột biến gen mã hóa 14α-demethylase, tăng bộc lộ bơm tống thuốc đa kháng MDR1 hoặc bơm CDR1, CDR2 phụ thuộc ATP.
   • Nhóm Polyene (Amphotericin B): Gắn trực tiếp vào ergosterol màng tế bào tạo lỗ thủng làm rò rỉ điện giải; có thể gắn chéo cholesterol màng tế bào ống lượn xa gây độc tính thận.
   • Nhóm Echinocandins (Caspofungin): Ức chế tổng hợp β-(1,3)-D-glucan cấu trúc thành tế bào nấm.

Phương pháp nghiên cứu

• Thiết kế nghiên cứu: Nghiên cứu mô tả cắt ngang kết hợp theo dõi dọc (cho Mục tiêu 1) và nghiên cứu can thiệp lâm sàng có nhóm chứng (cho Mục tiêu 2).
• Địa điểm: Khoa Sơ sinh, Bệnh viện Nhi Trung ương.
• Kỹ thuật thu thập dữ liệu và cận lâm sàng:
  • Tiêu chuẩn vàng: Nuôi cấy vi nấm từ các bệnh phẩm (máu, dịch não tủy, nước tiểu, dịch hút khí quản), định danh chủng nấm (C. albicans, C. parapsilosis, C. tropicalis, C. glabrata, C. krusei, Aspergillus...).
  • Xét nghiệm kháng sinh đồ và nồng độ ức chế tối thiểu (MIC).
  • Xét nghiệm huyết học, đông máu cơ bản, tiểu cầu, khí máu và lactat máu, men gan (AST, ALT), protein phản ứng C (CRP).
  • Chẩn đoán hình ảnh: X-quang tim phổi phát hiện tổn thương phổi do nấm.
  • Kỹ thuật sinh học phân tử: Real-time PCR đa mồi phát hiện và định danh các chủng vi nấm.
• Xử lý và phân tích số liệu: Phân tích thống kê y học, tính toán các chỉ số dịch tễ (tỷ lệ %, trung bình, độ lệch chuẩn), so sánh tỷ lệ nhiễm nấm và các yếu tố nguy cơ giữa hai nhóm nghiên cứu, tính toán tỷ số số chênh (OR), khoảng tin cậy 95% (95% CI), phân tích sống còn và mô hình hồi quy Cox (Cox proportional hazards regression) về tỷ số nhiễm nấm, xác định chỉ số NTT (Number Needed to Treat - số bệnh nhân cần điều trị dự phòng để ngăn ngừa một ca nhiễm nấm).
• Đạo đức nghiên cứu: Đề tài được thông qua hội đồng khoa học và đạo đức trong nghiên cứu y sinh học, đảm bảo bảo mật thông tin và an toàn cho đối tượng can thiệp.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan

Chương này trình bày hệ thống lý thuyết về sinh học vi nấm, phân loại nấm, cơ chế gây bệnh của nấm trên người và cơ chế miễn dịch chống nấm ở trẻ sơ sinh. Tác giả phân tích dịch tễ học nhiễm nấm sơ sinh qua các y văn quốc tế và trong nước, làm rõ các bệnh cảnh nhiễm nấm thường gặp ở trẻ sơ sinh gồm: nhiễm nấm huyết, viêm màng não do Candida, nhiễm nấm da bẩm sinh, tổn thương phổi và mắt (viêm nội nhãn liên quan đến bệnh võng mạc ở trẻ đẻ non - ROP), cùng các nhiễm nấm ít gặp nhưng tỷ lệ tử vong cao như Aspergillus, Cryptococcus neoformans, Kodamaea ohmeri, Zygomycota, Malassezia furfur. Phần cuối chương tổng quan dược lý học các thuốc kháng nấm toàn thân (nhóm Polyene, Azole, Echinocandin, 5-Flucytosine, Griseofulvin, Terbinafine) và cơ sở của can thiệp điều trị dự phòng bằng fluconazole trên trẻ đẻ non.

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết địa điểm nghiên cứu tại Khoa Sơ sinh Bệnh viện Nhi Trung ương, tiêu chuẩn lựa chọn và tiêu chuẩn loại trừ bệnh nhân cho từng mục tiêu nghiên cứu. Tác giả trình bày phác đồ can thiệp dự phòng bằng fluconazole trên trẻ đẻ non (liều dùng, đường dùng, thời gian duy trì), quy trình theo dõi các biến cố lâm sàng, cận lâm sàng, đánh giá độc tính thuốc (men gan, chức năng thận), quy trình nuôi cấy và định danh vi nấm, phương pháp xác định MIC và các thuật toán phân tích thống kê (bao gồm kiểm định giả thuyết, phân tích hồi quy Cox và đánh giá đạo đức nghiên cứu).

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Nội dung kết quả được trình bày mạch lạc theo hai mục tiêu nghiên cứu:

1. Kết quả Mục tiêu 1 (Dịch tễ học lâm sàng nhiễm nấm ở trẻ sơ sinh):

   • Phân bố bệnh nhân theo giới tính, tuổi thai, tuổi lúc nhập viện, cân nặng lúc sinh và tiền sử sản khoa của mẹ.
   • Triệu chứng lâm sàng khi nhiễm nấm: Rối loạn thân nhiệt, biểu hiện hô hấp (suy hô hấp, cơn ngừng thở), tim mạch, thần kinh (li bì, giảm trương lực cơ), tiêu hóa (chướng bụng, viêm ruột).
   • Biến đổi cận lâm sàng: Giảm số lượng tiểu cầu, tăng CRP, thay đổi khí máu, tăng lactat máu, biến đổi men gan (AST, ALT) và hình ảnh tổn thương trên X-quang phổi.
   • Căn nguyên vi nấm: Tỷ lệ phân lập các loài Candida (C. albicans, C. parapsilosis, C. tropicalis...) và các chủng nấm khác; phân bố vị trí nhiễm nấm (máu, nước tiểu, dịch phế quản, dịch não tủy); kết quả kháng sinh đồ - MIC 1.
   • Các yếu tố nguy cơ: Đặt catheter tĩnh mạch trung tâm, đặt nội khí quản thở máy, thời gian nằm viện, điều trị kháng sinh phổ rộng kéo dài, nuôi dưỡng tĩnh mạch.
   • Thời gian điều trị thuốc kháng nấm, tỷ lệ đáp ứng điều trị và tỷ lệ tử vong chung.

2. Kết quả Mục tiêu 2 (Đánh giá hiệu quả dự phòng của fluconazole):

   • So sánh đặc điểm chung, chẩn đoán lúc vào viện và phân bố các yếu tố nguy cơ giữa nhóm can thiệp dự phòng bằng fluconazole và nhóm chứng.
   • Tình trạng can thiệp xâm lấn, thời gian duy trì can thiệp, tình trạng nhiễm vi khuẩn phối hợp và sử dụng kháng sinh ở hai nhóm.
   • Kết quả dự phòng: So sánh tỷ lệ nhiễm nấm xâm lấn giữa hai nhóm, thời gian xuất hiện nhiễm nấm theo tuần tuổi, tỷ số nguy cơ nhiễm nấm, phân tích hồi quy Cox về tỷ số nhiễm nấm, chỉ số NTT.
   • Kháng sinh đồ - MIC 2 đánh giá sự thay đổi mức độ nhạy cảm của các chủng nấm phân lập được sau can thiệp và tỷ lệ tử vong ở hai nhóm nghiên cứu.

Chương 4: Bàn luận

Chương bàn luận phân tích chuyên sâu các kết quả thu được trong mối tương quan với các y văn quốc tế và trong nước:

• Bàn luận về mối liên quan giữa cân nặng lúc sinh, tuổi thai, tiền sử sản khoa và các can thiệp xâm lấn với nguy cơ nhiễm nấm ở trẻ sơ sinh.
• Phân tích độ nhạy và tính đặc hiệu của các dấu hiệu lâm sàng và cận lâm sàng (đặc biệt là tình trạng giảm tiểu cầu và tăng CRP).
• Đánh giá cơ cấu chủng nấm gây bệnh và mức độ kháng thuốc (MIC) của các chủng vi nấm phân lập tại Bệnh viện Nhi Trung ương so với các trung tâm sơ sinh quốc tế (như nghiên cứu của Montagna, Carmine Garzillo, Carolina Maria da Silva).
• Phân tích hiệu quả của fluconazole trong việc làm giảm tỷ lệ nhiễm nấm xâm lấn, thời gian khởi phát nhiễm nấm, tác động lên tỷ lệ tử vong sơ sinh và đánh giá mức độ an toàn cũng như nguy cơ chọn lọc chủng nấm đề kháng thuốc.

---

Kết quả và những đóng góp mới

1. Đóng góp về mặt lý luận và khoa học:

   • Cung cấp dẫn liệu khoa học toàn diện về dịch tễ học lâm sàng, đặc điểm cận lâm sàng và phổ căn nguyên vi nấm gây bệnh ở trẻ sơ sinh điều trị nội trú tại tuyến trung ương ở Việt Nam.
   • Xác lập mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa các yếu tố can thiệp xâm lấn (catheter tĩnh mạch trung tâm, đặt nội khí quản thở máy, nuôi dưỡng tĩnh mạch, dùng kháng sinh phổ rộng kéo dài) với nguy cơ nhiễm nấm xâm lấn ở trẻ đẻ non.

2. Đóng góp về mặt thực tiễn và ứng dụng lâm sàng:

   • Cung cấp bằng chứng thực nghiệm lâm sàng đầu tiên tại Việt Nam về hiệu quả của phác đồ điều trị dự phòng bằng fluconazole trên trẻ sơ sinh đẻ non, chứng minh khả năng giảm tỷ lệ nhiễm nấm xâm lấn và giảm các biến chứng nặng ở nhóm trẻ nguy cơ cao.
   • Phân tích số liệu kháng sinh đồ (MIC) của các chủng vi nấm phân lập, cung cấp cơ sở cho việc lựa chọn thuốc kháng nấm ban đầu và cảnh báo nguy cơ xuất hiện các chủng nấm kháng thuốc.

3. Kiến nghị và giải pháp:

   • Ứng dụng phác đồ điều trị dự phòng nhiễm nấm bằng fluconazole cho trẻ đẻ non có cân nặng thấp và có nhiều yếu tố nguy cơ tại các đơn vị hồi sức sơ sinh (NICU).
   • Thiết lập quy trình giám sát nhiễm khuẩn bệnh viện, tối ưu hóa việc quản lý và rút ngắn thời gian lưu catheter tĩnh mạch trung tâm, ống nội khí quản và sử dụng kháng sinh hợp lý.
   • Thường xuyên theo dõi định kỳ độ nhạy cảm kháng nấm (MIC) để phát hiện sớm các chủng Candida kháng azole.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nghiên cứu được thực hiện tại một trung tâm y tế chuyên khoa đầu ngành (Khoa Sơ sinh, Bệnh viện Nhi Trung ương), nơi tập trung nhiều bệnh nhân sơ sinh non tháng bệnh lý rất nặng và chuyển tuyến phức tạp, do đó đặc điểm dịch tễ vi sinh có thể phản ánh đặc thù của tuyến cuối.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Cần mở rộng nghiên cứu thử nghiệm can thiệp đa trung tâm tại các đơn vị NICU thuộc nhiều khu vực địa lý khác nhau tại Việt Nam nhằm đánh giá tính phổ quát của phác đồ dự phòng, đồng thời thiết lập hệ thống giám sát vi nấm kháng thuốc dài hạn ở quy mô quốc gia.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với bác sĩ lâm sàng Nhi khoa và Hồi sức Sơ sinh (NICU): Tài liệu cung cấp hướng dẫn thực hành có giá trị về nhận diện sớm các dấu hiệu nghi ngờ nhiễm nấm, phân tích các yếu tố nguy cơ và áp dụng phác đồ dự phòng bằng fluconazole cho trẻ đẻ non nhẹ cân.
• Đối với dược sĩ lâm sàng và bác sĩ vi sinh y học: Cung cấp thông tin chi tiết về cơ chế dược lý, dược động học của các nhóm thuốc kháng nấm toàn thân (Azole, Polyene, Echinocandin) và dữ liệu MIC về độ nhạy cảm/kháng thuốc của các chủng Candida.
• Đối với nghiên cứu sinh và học viên sau đại học: Luận án là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu lâm sàng kết hợp can thiệp, kỹ thuật phân tích dịch tễ học và xử lý số liệu y sinh học chuyên sâu (như phân tích hồi quy Cox và tính toán chỉ số NTT).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Những tác nhân vi nấm nào gây bệnh chủ yếu ở trẻ sơ sinh được tác giả tổng kết?
Tác nhân gây bệnh hàng đầu ở trẻ sơ sinh là các loài Candida, trong đó Candida albicans và Candida parapsilosis chiếm từ 80% đến 90% các trường hợp. Các loài khác có thể gặp bao gồm C. tropicalis, C. glabrata, C. krusei, C. lusitaniae. Các loại vi nấm hiếm gặp hơn nhưng có tiên lượng rất nặng gồm Aspergillus, Cryptococcus neoformans, Kodamaea ohmeri, Zygomycota và Malassezia.

2. Tại sao trẻ sơ sinh non tháng lại có nguy cơ cao mắc nhiễm trùng nấm xâm lấn theo phân tích miễn dịch học trong luận án?
Trẻ đẻ non có sự thiếu hụt nghiêm trọng cả về số lượng và chất lượng của hệ thống miễn dịch: bạch cầu trung tính giảm hóa ứng động, bám dính và oxy hóa, lượng dự trữ chỉ bằng 20%–30% người lớn; chức năng thực bào của đại thực bào kém; nồng độ IgG từ mẹ truyền sang thấp (IgG chỉ tăng mạnh sau tuần 36); nồng độ và hoạt tính hệ bổ thể thấp (duy trì ở mức thấp ở thai <33 tuần); khả năng sản xuất các cytokin bảo vệ (như IL-2) còn yếu, kết hợp với hàng rào da và niêm mạc mỏng manh dễ bị tổn thương.

3. Cơ chế tác động và nguyên nhân gây kháng thuốc của nhóm Azole (đặc biệt là fluconazole) là gì?
Nhóm Azole ức chế enzyme 14α-demethylase (phụ thuộc cytochrome P450), ngăn chặn quá trình chuyển đổi lanosterol thành ergosterol ở màng tế bào nấm, làm suy giảm cấu trúc màng và tích lũy các sterol 14α-methyl hóa gây độc tế bào. Cơ chế đề kháng thuốc xảy ra do đột biến gen đích mã hóa enzyme 14α-demethylase làm giảm ái lực của thuốc, hoặc do vi nấm bộc lộ quá mức các bơm tống thuốc đa kháng MDR1 và bơm CDR1, CDR2 phụ thuộc ATP.

4. Những can thiệp điều trị lâm sàng nào làm gia tăng nguy cơ nhiễm nấm bệnh viện ở trẻ sơ sinh?
Các can thiệp xâm lấn và điều trị bao gồm: đặt catheter tĩnh mạch trung tâm dài ngày, đặt nội khí quản thở máy hoặc thở NCPAP kéo dài, nuôi dưỡng tĩnh mạch toàn phần, sử dụng kháng sinh phổ rộng (như Cephalosporin thế hệ 3, Carbapenem) dài ngày, sử dụng thuốc ức chế acid dạ dày (kháng H2) và dùng corticosteroids sau sinh.

5. Tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán xác định nhiễm nấm ở trẻ sơ sinh là gì và các kỹ thuật cận lâm sàng hỗ trợ gồm những gì?
Tiêu chuẩn vàng là nuôi cấy vi nấm dương tính từ máu hoặc các dịch cơ thể vô khuẩn. Các kỹ thuật cận lâm sàng hỗ trợ gồm: xét nghiệm kháng nguyên (Galactomannan, (1,3)-β-D-glucan, mannan), xét nghiệm sinh học phân tử Real-time PCR đa mồi định danh chủng nấm, kháng sinh đồ xác định MIC, xét nghiệm số lượng tiểu cầu (giảm tiểu cầu là dấu hiệu thường gặp), định lượng CRP, men gan, khí máu và chụp X-quang tim phổi.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ y học của Thái Bằng Giang là công trình nghiên cứu hệ thống về đặc điểm dịch tễ học lâm sàng, cận lâm sàng và căn nguyên vi nấm gây bệnh ở trẻ sơ sinh tại Khoa Sơ sinh Bệnh viện Nhi Trung ương. Luận án đã làm sáng tỏ các yếu tố nguy cơ chính gây nhiễm nấm xâm lấn ở trẻ non tháng, đồng thời chứng minh hiệu quả và tính an toàn của phác đồ điều trị dự phòng bằng fluconazole trong việc làm giảm tỷ lệ mắc nấm xâm lấn. Các phát hiện và số liệu kháng sinh đồ (MIC) trong luận án cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho việc xây dựng phác đồ điều trị và dự phòng nhiễm nấm trong thực hành hồi sức sơ sinh tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN 1. ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC NẤM GÂY BỆNH Ở NGƯỜI Nấm (Fungi hoặc Mycetes) là những sinh vật, cơ thể được cấu tạo bởi một hoặc nhiều tế bào.000 loài nấm đã được mô tả cho đến nay, mặc dù tổng số loài ước tính khoảng 1,5 triệu [1], [2], [3]. Vi nấm (Microfungi) là tất cả các loài nấm không thể quan sát được bằng mắt thường. Để nghiên cứu vi nấm bắt buộc phải quan sát dưới kính hiển vi và phải nuôi cấy trong các điều kiện vô khuẩn như đối với vi khuẩn.

Căn cứ vào hình thái người ta chia vi nấm thành hai nhóm khác nhau: nhóm nấm men (Yeast) và nhóm nấm sợi (Filamentous fungi). Hai nhóm này khác nhau về hình thái chứ không phải là những phân loại riêng biệt. Nhiều nấm men cũng có dạng sợi và rất khó phân biệt với nấm sợi. Ngoài ra còn có dạng lưỡng hình (Dimorphic) có thể phát triển như nấm sợi (ở môi trường) hoặc nấm men (ở người).

Nấm không phải là sinh vật tự dưỡng vì tế bào nấm không có diệp lục nên không thể tự tổng hợp được cacbonhydrat và protein từ các chất đơn giản. Nấm là sinh vật dị dưỡng, nấm sống theo kiểu hoại sinh trên những cơ thể động vật hay thực vật đã chết hoặc sống theo kiểu ký sinh trên những phần cơ thể sống khác, một số loài nấm có thể sống theo cả hai cách trên. Hình dạng đại thể của nấm Tế bào nấm phát triển rồi phân nhánh tạo nên sợi nấm, các sợi nấm tiếp tục phát triển phân nhánh tạo nên hệ sợi nấm. Trong sợi nấm có vách ngăn phân chia các tế bào nấm với nhau.

Những hệ sợi nấm này tạo thành các khuẩn lạc mà mắt người bình thường có thể quan sát được. 4 Theo chức năng, đặc điểm của từng hệ sợi nấm mà người ta thường chia làm hai loại hệ sợi:  Hệ sợi nấm cơ chất: phát triển ăn sâu vào cơ chất (môi trường), lấy thức ăn từ môi trường xung quanh để dinh dưỡng và phát triển.  Hệ sợi nấm không khí: phát triển trên bề mặt môi trường và thường nhô lên trên. Hệ sợi nấm này gồm những sợi nấm không có cơ quan sinh sản và những loại sợi nấm “không khí”, những sợi nấm này mang những cơ quan sinh sản vô tính hay hữu tính.

Cấu tạo của tế bào nấm Lá giữa Thành tế bào Màng tế bào Thể lục lạp Nhân Ty thể Thể Cytosol Thể Ribosome Không bào Lưới nội bào Thể Golgi Nguồn: Clinical Mycology 2nd Hình 1. Cấu tạo tế bào nấm 5 1. Vỏ tế bào Vỏ tế bào nấm là một màng được cấu tạo bởi polysaccarit hoặc mucopolysaccarit. Lớp vỏ này bảo vệ tế bào nấm, giữ độ ẩm thích hợp.

Cấu tạo hóa học của vỏ tế bào giống như cấu tạo của thành tế bào và có một số thành phần khác như mannan (poly-D-mandoza), photphomannan hoặc heoxoza (D-glucoza) và pentoza (D-xiloza, D-arabinoza) [1]. Thành tế bào Thành tế bào có nhiệm vụ giữ cho tế bào nấm có hình dạng nhất định. Thành tế bào được cấu tạo bởi hỗn hợp protit - polysaccarit. Trong hỗn hợp này thành phần polysaccarit thay đổi nhiều ít khác nhau đặc trưng cho từng nhóm nấm và dựa vào đó có thể phân loại các nhóm nấm.

Phần polysaccarit có cấu trúc phức tạp và có vai trò quan trọng trong miễn dịch. Các thành phần cấu tạo chính của màng tế bào nấm bao gồm glucan, cellulose, chitine, chitosan, mannan, protein và lipid. Màng tế bào Hình 1. Cấu trúc thành tế bào nấm 6 1.

Thể Lomasome Thể lomasome là một cơ quan chỉ có trong tế bào nấm, lomasome là một phần của tiền màng nguyên sinh chất (periplasma) nằm ở giữa thành tế bào và màng nguyên sinh chất. Lomasome được xây dựng bởi một hệ màng xoắn, có liên quan đến sự tạo thành tế bào của sợi nấm. Ty thể Thể Lomasome Không bào Thành tế bào Màng nguyên sinh chất Nhân Hạch nhân Lưới nội bào Màng nhân Thể Ribosome Nguồn: Slideshare. Vị trí của lomasome 1.

Màng nguyên sinh chất Màng nguyên sinh chất của tế bào nấm có hai lớp, cấu tạo bởi hỗn hợp protit và lipit là chủ yếu, ngoài ra còn có một phần polysaccarit. Màng nguyên sinh chất ngăn cách giữa thành tế bào và chất nguyên sinh. Trong tế bào nấm màng nguyên sinh chất thường tạo ra lưới nội nguyên sinh, màng nhân và màng của không bào [4]. Nguyên sinh chất (bào tương) Nguyên sinh chất trong tế bào nấm là một chất lỏng, có các thành phần chủ yếu là protit, ribonucleoprotein, lipid, glucid và nước.

Ở các tế bào nấm còn non bào tương tương đối thuần nhất, ở các tế bào nấm càng già càng có nhiều không bào dự trữ. Ty thể Được cấu tạo bởi hai lớp màng, cấu trúc của hai lớp màng này giống như cấu trúc màng nguyên sinh chất. Trên bề mặt màng ty thể có những hạt nhỏ hình cầu (oxyxom), có chức năng sinh năng lượng (tổng hợp ATP) và giải phóng năng lượng. Nhân tế bào Bao bọc bên ngoài nhân tế bào nấm là màng nhân, bên trong chứa dịch nhân có chứa hạch nhân (nucleolus).

Nhân tế bào nấm hình cầu hoặc hình bầu dục, đặc. Nấm men chỉ có một nhân, nấm sợi có nhiều nhân. Nhân của nấm thường nhỏ, khó thấy rõ dưới kính hiển vi quang học. Trong hạch nhân của tế bào nấm có DNA như ở vi khuẩn, được tổ chức thành nhiễm sắc thể điển hình và có quá trình phân bào nguyên nhiễm (mitosis).

Số lượng nhiễm sắc thể trong tế bào khác nhau tùy thuộc vào từng loại nấm. Nhiễm sắc thể trong nhân thường không dễ nhuộm màu, số lượng tương đối nhỏ. Số lượng này là 6 ở các nấm Magnaporthe grisea, Paecilomyces fumosoroseus, Trichoderma reesei; là 7 ở các nấm Histoplasma capsulatum, Neurospora crassa, Phenaerchateae chrysosporium, Podospora anserina, là 8 ở các nấm Aspergillus nidulans, Aspergillus niger, Acremonium chrysogenum, Beauveria basiana, Lentinus edodes, là 10 ở nấm Penicillium janthinellum, là 11 ở nấm Schizophyllum commune, là 12 ở nấm Curvularia lunata, là 13 ở nấm Agaricus bisporus, là 15 ở nấm Cyanidioschyzon merolae và là 20 ở nấm Ustilago maydis… 8 1. Các thành phần khác Trong tế bào nấm còn có các cơ quan giống như trong tế bào các sinh vật có nhân thực (Eukaryote) khác.

Đó là mạng nội chất (endoplasmic reticulum), dịch bào hay không bào (vacuolus), ribosome, bào nang (vesicle), thể golgi sinh bào nang (Golgi body, Golgi apparatus, dictyosome), các giọt lipid (lipid droplet), các tinh thể (chrystal) và các vi thể đường kính 0,5 - 1,5 nm (microbody), các thể woronin đường kính 0,2μm, thể chitosome đường kính 40 - 70nm… Ngoài ra trong tế bào chất còn có các vi quản rỗng ruột, đường kính 25nm (microtubule), các vi sợi đường kính 5 - 8nm (microfilament), các thể màng biên ( plasmalemmasome), plasmit chứa các chất như protit, lipid, glucid, enzyme, muối vô cơ, các chất điện phân và các chất hữu cơ hòa tan. Đặc điểm cấu trúc và sinh sản của nấm Nấm có hai bộ phận chính: bộ phận dinh dưỡng và bộ phận sinh sản. Bộ phận dinh dưỡng của nấm Nấm gây bệnh thường có kích thước nhỏ, chỉ quan sát được dưới kính hiển vi nên thường gọi là vi nấm. Dựa vào hình thể, vi nấm được chia ra làm hai nhóm chính: Nấm men: cấu tạo đơn bào, có hình tròn hoặc bầu dục, kích thước 3 - 15µm.

Nấm sợi: gồm những sợi tơ nấm có cấu tạo đa bào. Sợi nấm chia nhánh chằng chịt, ken chặt vào nhau tạo thành những khóm nấm. Nấm Candida khi ký sinh cũng tạo thành những sợi giả để xâm nhập sâu vào trong tổ chức. Cấu tạo sợi nấm (hypha): có hai loại là sợi không vách ngăn có đường kính lớn (> 5 µm) và sợi có vách ngăn có đường kính nhỏ (2 - 4 µm), trong ống tế bào có nguyên sinh chất và nhân [4].

9 Không bào sợi nấm Chồi sinh trưởng Nhân của tế bào sợi nấm Thành tế bào Màng tế bào Thể Golgi Ty thể Lưới Nhân nội bào Nguồn: Slideshare. Cấu tạo sợi nấm Đầu sợi nấm có hình viên trụ, phần đầu gọi là vùng kéo dài (extension zone). Lúc sợi nấm sinh trưởng mạnh mẽ đây là vùng thành tế bào phát triển nhanh chóng, vùng này có thể dài đến 30 μm. Dưới phần này thành tế bào dày lên và không sinh trưởng thêm được nữa.

Màng nguyên sinh chất thường bám sát vào thành tế bào. Trên màng nguyên sinh chất có một số phần có kết cấu nếp gấp hay xoắn lại, người ta gọi là biên thể màng (plasmalemmasome) hay biên thể (lomasome). Nhiều khi chúng có tác dụng tiết xuất các chất nào đó. Bộ phận sinh sản của nấm Nấm sinh ra nhiều loại bào tử có hình thể và kích thước khác nhau.

Người ta căn cứ vào hình thể, kích thước và cách sắp xếp bào tử của nấm để định loại nấm. 10 Lớp Actinomycetes không có bộ phận sinh sản, khi rơi vào vị trí mới, gặp điều kiện thuận lợi thì phát triển thành khóm nấm. Các lớp nấm khác có những bộ phận sinh sản vô tính hoặc hữu tính tùy theo phương thức sinh sản. Vòng đời của Ascomycete Sinh sản vô tính Sinh sản hữu tính Nguồn: Clinical Mycology 2nd Hình 1.

Sinh sản vô tính và sinh sản hữu tính ở lớp Ascomycetes 11 Phương thức sinh sản hữu tính: là sự phân chia có sự phối hợp nhân gồm các loại bào tử hữu tính như bào tử nang (ascospore), bào tử tiếp hợp (zygospore), bào tử noãn (oospore), bào tử đảm (basidiospore). Phương thức sinh sản vô tính: là sự phân chia không có sự phối hợp nhân, đó là các loại bào tử vô tính, thường là do sợi nấm sinh ra, làm nhiệm vụ phát triển hoặc dự trữ hoặc làm cả hai nhiệm vụ trên. Bào tử dự trữ thường có bào tương đặc và giàu chất dinh dưỡng. Bào tử dự trữ gồm: bào tử màng dày (chlamydoconidium), bào tử phấn (alcurioconidium), bào tử hình thoi (fusiform).

Bào tử phát triển có hai loại:  Sinh ra từ thân nấm (thalic) gồm các bào tử mầm (blastoconidium), bào tử đốt (athroconidium), bào tử phấn (aleurioconidium) - đây là bào tử dự trữ nhưng đôi khi làm cả nhiệm vụ phát triển.  Sinh từ thân nấm thành những tế bào riêng nhưng vẫn dính liền với thân nấm gọi là bào tử đính (connidium). Bào tử loại này khác nhau về kích thước, hình dạng và màu sắc, chúng có thể tạo thành khối hoặc chuỗi có hình chai, hình chổi hoặc hình hoa cúc. Nấm men sinh sản theo một quá trình gọi là nảy chồi.

Một chồi nhỏ thường mọc ở phần cực của tế bào nấm, chồi này phình to ra và hình thành nên một tế bào con để rồi cuối cùng tách khỏi tế bào mẹ. Ở một vài loại nấm men các chồi này kéo dài ra, có loại tế bào dính vào nhau tạo thành chuỗi gọi là dạng giả sợi.