CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI * 1. Tên gọi và thuật ngữ sử dụng trong đề tài Biên giới Việt Nam – Campuchia (biên giới Tây Nam): Biên giới ở phía Tây Nam của Việt Nam, hình thành trong quá trình lịch sử, đến trước khi thực dân Pháp xâm nhập (thế kỷ XIX) biên giới Việt Nam – Campuchia đã ổn định, được các vương triều phong kiến hai nước thừa nhận. Trong thời kỳ thực dân Pháp đô hộ Đông Dương, biên giới giữa hai nước được hoạch định bởi thoả ước Pháp - CPC năm 1873 và đã được phân giới cắm mốc. Năm 1985, chính phủ hai nước Việt Nam và CPC kí hiệp ước hoạch định biên giới, biên giới Tây Nam (VN-CPC) dài 1.
Biên giới Tây Nam bộ: Biên giới đi qua các tỉnh Tây Nam bộ Long An, Đồng Tháp, An Giang, Kiên Giang cụ thể gồm có các huyện và xã biên giới như sau: Tỉnh Long An biên giới dài khoảng 136 km. Tỉnh có 05 huyện, 19 xã biên giới: Huyện Đức Huệ có 04 xã (Mỹ Quý Đông, Mỹ Quý Tây, Mỹ Thạnh Tây, Bình Hoà Hưng); huyện Thanh Hoá có 02 xã (Thuận Bình, Tân Hiệp); huyện Mộc Hoá có 05 xã (Bình Thạnh, Bình Hoà Tây, Thạnh Trị, Bình Hiệp, Bình Tân); huyện Vĩnh Hưng có 05 xã (Tuyên Bình, Thái Bình Trung, Thái Tri, Hưng Điền A, Khánh Hưng); huyện Tân Hưng có 03 xã (Hưng Hà, Hưng Điền, Hưng Điện B). Tỉnh Đồng Tháp có đường biên giới dài khoảng 49 km. Tỉnh có 02 huyện với 08 xã biên giới: Huyện Hồng Ngự có 05 xã (Bình Thạnh, Tân Hội, Thường Thới Hậu B, Thường Thới Hậu A, Thường Phước I); huyện Tân Hồng có 03 xã (Thông Bình, Tân Hộ Cơ, Bình Phú).
11 Tỉnh An Giang có đường biên giới dài khoảng 96 km. Tỉnh có 05 huyện, 17 xã biên giới: Huyện Tân Châu có 02 xã (Vĩnh Xương, Phú Lộc); huyện An Phú có 07 xã (Phú Hữu, Quốc Thái, Khánh An, Khánh Bình, Nhơn Hội, Phú Hội, Vĩnh Hội Đông); thị xã Châu Đốc có 02 xã (Vĩnh Ngươn, Vĩnh Tế); huyện Tịnh Biên có 04 xã (Nhơn Hưng, An Phú, Xuân Tô, An Nông); huyện Tri Tôn có 02 xã (Lạc Quới, Vĩnh Gia). Tỉnh Kiên Giang có đường biên giới dài khoảng 48 km. Tỉnh có 02 huyện thị, 5 xã phường biên giới: Huyện Kiên Lương có 03 xã (Vĩnh Điều, Tân Khánh Hoà, Phú Mỹ), Thị xã Hà Tiên có 01 xã và 01 phường (Mỹ Đức, phường Đông Hồ).
Campuchia Dân chủ: Chính quyền nhà nước ở Campuchia tồn tại từ ngày 17/4/1975 đến ngày 07/1/1979 do Pol Pot: Thủ tướng; leng Sary: Phó Thủ tướng, kiêm Ngoại giao; Vorn Vet: Phó Thủ tướng, kiêm Kinh tế; Son Sen Phó Thủ tướng, kiêm Quốc phòng; Keat Chhon: Bộ trưởng tại Văn phòng Thủ tướng; Hu Nim: Bộ trưởng Thông tin; Khieu Thirith: Bộ trưởng Các vấn đề xã hội; Yun Yat: Bộ trưởng Giáo dục và Văn hóa; Thiounn Thioeunn: Bộ trưởng Y tế; Kang Chap: Bộ trưởng Tư pháp; Toch Phoeun: Bộ trưởng Công trình công cộng; Non Suon: Bộ trưởng Nông nghiệp; Cheng On: Bộ trưởng Công nghiệp; Doeun: Bộ trưởng Thương mại; Mey Prang: Bộ trưởng Giao thông; Phuong: Bộ trưởng phụ trách trồng cao su. (Philip Short, 2004, tr.336-337) Khmer Đỏ (tiếng Pháp gọi là Khmer Rouge): Đảng Cộng sản Khmer cầm quyền tại Campuchia từ năm 1975 đến 1979. Tổ chức này tiếp nối của các tổ chức cộng sản ở Campuchia, từ Đảng Nhân dân Cách mạng Khmer (KPRP, 1951-1963) đến Đảng Công nhân Campuchia (1963-1970) rồi Đảng Cộng sản Campuchia (CPK, 1971-1981); khi nhà nước Campuchia Dân chủ thành lập còn gọi Đảng Campuchia Dân chủ. (Hội khoa học lịch sử TP.Hồ Chí Minh, 2018, tr.66) Diệt chủng (tiếng Anh là genocide): Theo từ điển Cambrigde, diệt chủng là việc giết hại hoàn toàn một nhóm người, đặc biệt là cả một quốc gia, chủng tộc, nhóm tôn giáo.
Từ điển Oxford định nghĩa “Genocide” là việc giết hại có chủ đích một nhóm đông người, đặc biệt là nhóm người thuộc về một quốc gia, dân tộc cụ thể nào đó. 12 Từ điển bách khoa toàn thư Việt Nam định nghĩa: “diệt chủng là tội ác tiêu diệt các nhóm cư dân, chủng tộc, dân tộc, tôn giáo, thiết lập một chế độ thống trị độc tài của một nhóm người; hoặc áp dụng các biện pháp để tuyệt diệt sự sinh đẻ trong các công dân nói trên. Diệt chủng là một trong những tội ác ghê tởm nhất chống nhân loại” (Hội đồng quốc gia chỉ đạo biên soạn từ điển bách khoa Việt Nam, 1995, tr. Công ước về ngăn ngừa và trừng trị tội diệt chủng được Liên hợp quốc thông qua và các nước trên thế giới ký kết ngày 09/12/1948, Điều 2 ghi: “diệt chủng có nghĩa là bất kỳ những hành vi nào cố ý tiêu diệt toàn bộ hay một phần, một dân tộc, chủng tộc, sắc tộc hay một nhóm tôn giáo”.
Angkar: Thuật ngữ Angkar xuất hiện trong Hiến pháp “Campuchia Dân chủ”: “nhân dân làm chủ, nhà nước quản lí, Angkar lãnh đạo”. Trong sách Tam giác Trung Quốc – Campuchia – Việt Nam, tác giả Wilfred Burchett giải thích Ăngka là “một bộ máy đàn áp và khủng bố khổng lồ như một thứ hỗn độn gồm Đảng, Chính phủ và Nhà nước, không phải theo nghĩa thông thường của từ này, mà đặc biệt nhấn mạnh vào đặc tính thần bí, gieo rắc cái chết và sự khủng bố nhân danh chính nó”. (Wilfred Burchett, 1986, tr. Quân đội: lực lượng vũ trang chuyên nghiệp (tập trung, thường trực) của một giai cấp, nhà nước, tập đoàn xã hội, làm công cụ bạo lực để tiến hành đấu tranh vũ trang nhằm thực hiện mục đích chính trị của giai cấp, nhà nước, tập đoàn xã hội tổ chức ra quân đội; sản phẩm của xã hội có giai cấp đối kháng và nhà nước.
(Bộ quốc phòng, 2004, tr.829) Quân khu 9: quân khu ở miền Tây Nam bộ. Thành lập 1961 trên cơ sở phân liên khu miền Tây, với tên gọi Quân khu 3, do Bộ tư lệnh miền trực tiếp chỉ đạo, gồm các tỉnh: Cà Mau, Rạch Giá, Sóc Trăng, Vĩnh Long, Cần Thơ, Trà Vinh và Hà Tiên. Đến năm 1976, có thêm một số tỉnh (do giải thể quân khu 8) và sát nhập, đổi tên một số tỉnh. (Bộ quốc phòng, 2004, tr.840) Nhân dân: cộng đồng người trong một nước, bao gồm nhiều giai cấp, các tầng lớp khác nhau, nhưng có chung một nhiệm vụ trong một giai đoạn lịch sử nhất định.
Thành phần nhân dân có thể thay đổi theo nhiệm vụ lịch sử của từng thời kì, ở mỗi quốc gia khác nhau. (Từ điển bách khoa lịch sử thế giới, 2003, tr.525) 13 Dân quân tự vệ: lực lượng vũ trang quần chúng, một thành phần trong ba thứ quân của lực lượng vũ trang nhân dân Việt Nam, có chức năng vừa lao động sản xuất vừa chiến đấu và sẵn sàng chiến đấu kết hợp với lực lượng an ninh cơ sở giữ gìn trật tự xã hội, anh ninh chính trị tại địa phương; là lực lượng chiến lược của chiến tranh nhân dân, làm nòng cốt cho phong trào toàn dân đánh giặc tại địa phương.(Bộ quốc phòng, 2004, tr. Gây hấn: gây xung đột đổ máu nhằm làm nổ ra chiến tranh. (Hoàng Phê, 2003, tr.377) Phản công: dạng đặc biệt của tiến công được tiến hành để đánh lại cuộc tiến công của quân địch.
Mục đích của phản công: đạp tan tập đoàn lực lượng tiến công của quân địch, phá cuộc tiến công của chúng, đánh chiếm khu vực (tuyến) chiến lược quan trọng, giành chủ động chiến lược, đôi khi kết thúc chiến tranh. (Bộ quốc phòng, 2004, tr. Tác chiến: hành động đánh địch có tổ chức của các đơn vị lực lượng vũ trang để thực hiện nhiệm vụ được giao. Tiến hành ở các quy mô: chiến lược, chiến dịch, chiến thuật ở trên bộ, trên biển, trên không.
Tác chiến có các loại cơ bản: tiến công (dạng đặc biệt là phản công) và phòng ngự. (Bộ quốc phòng, 2004, tr. Phòng ngự: loại hình tác chiến cơ bản dùng để ngăn chặn, làm chậm bước tiến, sát thương lớn, đánh bại tiến công của địch ưu thế về lực lượng, giữ vững các khu vực phòng ngự, tạo điều kiện chuyển sang phản công, tiến công hoặc hoạt động tác chiến khác. (Bộ quốc phòng, 2004, tr.
Chiến tranh tự vệ: chiến tranh chính nghĩa nhằm bảo vệ lợi ích chính đáng của quốc gia dân tộc, gồm: chiến tranh chống các thế lực xâm lược để bảo vệ độc lập dân tộc, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ (chiến tranh bảo vệ Tổ quốc) và cuộc tiến công đánh trả kẻ thù khi lợi ích an ninh quốc gia bị đe dọa, xâm hại. (Bộ quốc phòng, 2004, tr. Tình hình nghiên cứu trong nước Chiến tranh biên giới Tây Nam là đề tài quan tâm nghiên cứu của nhiều học giả trong nước và ngoài nước với nhiều góc độ tiếp cận khác nhau. Đề tài này đã có rất nhiều công trình sưu khảo, nghiên cứu, luận án, luận văn, bài viết về chiến tranh biên giới Tây Nam bộ được công bố, gồm các nhóm công trình sau.
Nhóm các công trình nghiên cứu chung về Việt Nam-Campuchia Đầu những năm 1990, Bộ Ngoại giao Việt Nam đã tổng kết công tác đối ngoại nói chung cũng như lịch sử truyền thống của ngành nói riêng sau 50 năm hình thành và phát triển; gồm “Tổng luận 50 năm ngoại giao Việt Nam”, “Kỷ yếu về hoạt động ngoại giao giai đoạn 1975 đến nay”… Các tác phẩm trên đều đề cập chủ yếu tới chính sách đối ngoại của Việt Nam qua các thời kỳ; trong đó, có một phần liên quan tới vấn đề Campuchia. Đây là nguồn tư liệu quan trọng của các lãnh đạo, chuyên gia hàng đầu của Bộ ngoại giao như Trần Quang Cơ, Đinh Nho Liêm, Hà Văn Lâu, Nguyễn Văn Lợi, Ngô Điền, Lưu Văn Lợi, Đào Huy Ngọc, Phan Doãn Nam… Đặc biệt, năm 2002, công trình “Ngoại giao Việt Nam 1945 – 2000” do Nguyễn Đình Bin chủ biên đã đề cập đến cuộc chiến tranh biên giới Tây Nam ở tiểu mục “Đấu tranh giữ vững an ninh biên giới Tây Nam và giúp đỡ nhân dân Campuchia loại trừ chế độ diệt chủng Pôn Pốt”. Qua đó, nhóm tác giả đã giới thiệu về bối cảnh những xung đột đầu tiên, tiến trình đấu tranh ngoại giao nhằm giải quyết xung đột giữa Việt Nam và tập đoàn diệt chủng Pol Pot. Đồng thời, tác phẩm còn thể hiện quan điểm lập trường của Đảng và chính phủ Việt Nam trong vấn đề mang tính quốc tế, bảo vệ độc lập, chủ quyền quốc gia.
Năm 2006, Ban tư tưởng – Văn hóa Trung ương phối hợp với Ban biên giới (Bộ Ngoại giao) phát hành cuốn sách “Các văn kiện pháp lý về việc giải quyết biên giới Việt Nam – Campuchia”. Nội dung cuốn sách gồm 2 phần: Cung cấp các thông tin tổng quan về biên giới Việt Nam – Campuchia; Giới thiệu các hiệp ước, hiệp định song phương về biên giới nước ta và nước bạn.