MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Lịch sử chính trị - ngoại giao Đông Nam A trong các thé ki XVIII — XIX đã chứng kiến nhiều biến động to lớn của mối quan hệ đa chiều, phức tạp, luôn đan xen lợi ích và xung đột giữa các vương quốc. Ở đó, nền độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thé của các quốc gia có quan hệ chặt chẽ với chính sách đối ngoại của mỗi vương triều phong kiến, trong bối cảnh mưu đồ thôn tính từ bên ngoài luôn thường trực và sẵn sàng bùng phát mỗi khi có cơ hội. Những xáo trộn chính trị trên bán đảo Trung - Ấn trong suốt nhiều thế kỉ trước đó là minh chứng rõ nét cho thành công hay thất bại của các chính sách đầy chủ định nêu trên.
Nhanh chóng xác lập được vị thế trong mối quan hệ với các vương quốc láng giềng, sự ra đời của quốc gia thống nhất thuộc quyền quản lý của vương triều Nguyễn trên lãnh thé Việt Nam đầu thé ki XIX đã tạo nên nhiều thay đối to lớn trong tương quan quyên lực tại khu vực Đông Nam A lục địa. Triều Nguyễn, dưới sự tri vì của vua Gia Long, đã thé hiện được vai trò tích cực trong việc giúp cân bằng và ồn định tình hình chính trị khu vực thông qua chính sách ngoại giao khéo léo, nhưng cũng không kém phần cương quyết trước các nước lân bang. Tuy nhiên, khi các nguyên tắc hành xử và chuẩn mực pháp lý quốc tế còn chưa được phổ biến tại khu vực này, dưới sự chi phối sâu sắc của thế giới quan phong kiến phương Đông và tham vọng bá quyên, các mối quan hệ ngoại giao hữu hảo đã nhanh chóng bị thay thế bởi những xung đột về lợi ích, tat yêu dẫn đến tình trạng chiến tranh giữa các bên, mà thắng lợi trước đối phương là một chỉ dấu quan trọng cho nỗ lực xác lập vị thế và củng cé ảnh hưởng của mỗi quốc gia trong khu vực. Chiến tranh chống Xiêm của nhà Nguyễn dưới thời các vua Minh Mệnh và Thiệu Trị là một biểu hiện sinh động cho mối quan hệ phức tạp Ấy, mà một phần nguyên nhân phát xuất từ tham vọng bành trướng và quyết tâm mở rộng ảnh hưởng của người Thái tại hạ lưu châu thổ Mekong, nơi gắn liền với vùng biên cương Tây Nam vốn luôn mang ý nghĩa chiến lược trọng yếu về an ninh - quốc phòng của nhà Nguyễn.
Tìm hiểu chiến tranh chống Xiêm của nhà Nguyễn ở nửa dau thế ki XIX nhằm khắc hoạ một cách sâu sắc và toàn diện hơn công cuộc bảo vệ toàn vẹn chủ quyền quốc gia (đặc biệt tại vùng biên giới Tây Nam) cũng như khả năng ứng đối của đất nước thời các vua đầu nhà Nguyễn (thời Nguyễn sơ) khi xảy ra xung đột vũ trang (qua hai lần giao chiến vào các năm 1833 — 1834 và 1841 — 1845), trong tương quan vị thế và lực lượng cũng như trong các mối quan hệ chính trị - ngoại giao với vương quốc láng giềng Xiêm La, thê hiện trong tầm nhìn nhận thức và ý đồ chiến lược của những người đứng đầu triều đình Nguyễn khi ấy. Điều này có tác dụng quan trọng giúp nhận thức đầy đủ, khách quan hơn về vai trò, vị trí của vương triều Nguyễn trong công cuộc bảo vệ toàn ven chủ quyền lãnh thổ đất nước, khuếch trương vi thé quốc gia cũng như trong diễn trình phát triển của lịch sử dân tộc. Mặt khác, thông qua đề tài, luận văn muốn củng cố nhận thức: kiến tạo môi trường hòa bình, 6n định tại khu vực, thiết lập quan hệ ngoại giao hữu nghị, hợp tác là điều kiện tiên quyết cho việc xây dựng sức mạnh tổng hợp quốc gia và phát huy ảnh hưởng của đất nước trong xu thế toàn cầu hóa và hội nhập mạnh mẽ hiện nay. Hiện nay, công tác giảng dạy và học tập lich sử ở nhà trường pho thông của giáo viên lẫn học sinh đang đặt ra yêu cầu bồ sung, hoàn thiện hơn nữa hệ thống tài liệu tham khảo khoa học.
Do vậy, qua việc tập hợp, chắt lọc nhiều tư liệu đáng tin cậy, luận văn có thể trở thành nguồn tài liệu tham khảo hữu ích, phục vụ hiệu quả cho quá trình học tập, tìm hiểu và giảng day lịch sử tại trường phổ thông, nhất là giảng day lich sử dân tộc thời kì trị vi của nhà Nguyễn nửa dau thế ki XIX (1802 — 1858). Từ những lý do trên, tôi quyết định chọn đề tài Chiến tranh chống Xiêm của nhà Nguyễn ở nửa dau thé ki XIX làm đề tài luận văn thạc sĩ Lịch sử của mình. Tổng quan tình hình nghiên cứu Trong những năm gần đây, nhiều công trình nghiên cứu có giá trị đã ra đời nhằm phục dựng bức tranh toàn cảnh về tình hình đất nước dưới triều Nguyễn về nhiều mặt (kinh tế, chính trị, văn hóa — xã hội, ngoại giao. Liên quan đến đề tài Chiến tranh chong Xiêm của nhà Nguyễn ở nửa dau thé ki XIX, đã có nhiều công trình nghiên cứu đê cập một cách trực tiêp hoặc gián tiêp ở các khía cạnh sau: 2.
Những công trình nghiên cứu về hoạt động quốc phòng của triều Nguyễn Dưới góc độ lịch sử tư tưởng quân sự, các tác giả thuộc Viện Lịch sử quân sự Việt Nam (Bộ Quốc phòng) đã nghiên cứu và tổ chức biên soạn bộ sách Lich sử tu tưởng quân sự Việt Nam gồm 5 tập, phân tích và nêu bật những nội dung cơ bản về tư tưởng quân sự xuyên suốt diễn trình lịch sử dân tộc. Tập II của công trình tập trung phân tích và đánh giá tư tưởng, chiến lược quân sự của các triều đại phong kiến từ năm 1428 đến năm 1858 (từ khi nhà Lê sơ thành lập đến lúc nhà Nguyễn tri vì đất nước nửa đầu thế kỉ XIX). Với nhận thức tư tưởng quân sự là “hệ thống quan điểm, luận điểm cá nhân, giai cấp, chính đảng về quân sự và các vấn đề liên quan đến quân sự như: quan hệ giữa chiến tranh và quân sự, xây dựng lực lượng vũ trang, xây dựng quốc phòng và tiến hành chiến tranh, nghệ thuật quân sự” của các triều đại hay tập đoàn phong kiến thống trị thời kì này (Bộ Quốc phòng — Viện Lịch sử Quân sự Việt Nam, 2014, tr. 8), các tác giả cho rằng đây là những quan điểm có tính định hướng, chiến lược về nhiều mặt trên lĩnh vực quân sự, quốc phòng.
Chương IV của tập sách phân tích kĩ tư tưởng quân sự triều Nguyễn trong hơn 50 năm đầu thế ki XIX, thé hiện qua các chủ trương, hành động cu thé nhằm tăng cường an ninh biên giới và bảo đảm sự thống nhất, toàn vẹn chủ quyền lãnh thổ. Hoạt động ngoại giao với các nước láng giềng Đông Nam Á, được xem như một phần trong chiến lược an ninh quốc phòng của đất nước cũng được đề cập, bao gồm hai cuộc chiến tranh chống Xiêm thời Minh Mệnh và Thiệu Trị. Tuy nhiên, các tác giả có phần khắt khe khi đánh giá chính sách đối ngoại của triều Nguyễn với các nước trong khu vực là “sai lầm [.] đi ngược lại yêu cầu lịch sử, làm tổn hại đến quan hệ láng giềng” (Bộ Quốc phòng — Viện Lịch sử Quân sự Việt Nam, 2014, tr. Năm 2018, nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật phát hành sách Thuy quân triều Nguyễn (1802-1884) của TS Bùi Gia Khánh, một thành viên trong nhóm nghiên cứu đề tài cấp Nhà nước: Tổ chức và hoạt động bảo vệ biển đảo Việt Nam dưới triều Nguyễn thời kỳ 1802 — 1885.
Đây là công trình khoa học tái hiện toàn bộ cơ cau tổ chức, trang bị, huấn luyện va các hoạt động của thủy quân Nguyễn giai đoạn 1802-1884, từ đó đánh giá đầy đủ hơn vị thé, vai trò, trách nhiệm của triều Nguyễn trong hoạt động bảo vệ chủ quyên, an ninh quốc gia, đặc biệt tại các vùng biển và hải đảo. Trong phần cuối sách, tác giả đã dành ra 14 trang để phân tích, đánh giá vai trò của lực lượng thủy quân trong các cuộc chiến tranh với vương quốc Xiêm, đồng thời đưa ra nhiều kiến giải quan trọng có tính gợi mở về các sự kiện này. Trong số các tác phâm viết về vùng đất Nam Bộ, Tim hiểu đất Hậu Giang và Lịch sử đất An Giang là hai tập biên khảo do nhà văn Sơn Nam thực hiện, được nhà xuất bản Trẻ tái bản năm 2019. Được xuất bản lần đầu tiên tại Sài Gòn năm 1959, Tìm hiểu dat Hậu Giang viết về vùng đất rộng lớn ở hữu ngạn sông Tiền và hai bên bờ sông Hậu (khu vực các tinh nam đồng bằng sông Cửu Long hiện nay)”, khái lược toàn bộ miền Hậu Giang với những dấu ấn đậm nét của con người và vùng đất Nam Bộ (vị trí địa lý, bối cảnh lịch sử, đặc điểm văn hóa, sinh hoạt.
Lịch sử đất An Giang (xuất bản lần đầu năm 1988) là tập biên khảo khái quát toàn bộ tiến trình lịch sử của cộng đồng các dân tộc Việt Nam tại An Giang — vùng đất địa đầu từng chứng kiến bao biến thiên thời cuộc, những lần đương đầu trước âm mưu xâm chiếm của các thế lực ngoại bang (mà Xiêm là một điển hình). Do đó, Tim hiểu dat Hậu Giang và Lịch sử đất An Giang góp phần giúp người đọc hiểu thêm về vùng biên địa trọng yếu thời mở đất, về những cuộc dau tranh bảo vệ toàn ven chủ quyền lãnh thổ của tô quốc. Tuy nhiên, do tính chất biên khảo của tác phẩm, cuộc chiến tranh chống quân Xiêm xâm phạm thời Minh Mệnh và Thiệu Trị chỉ được trình bày lược thuật, điểm qua những sự kiện chính nhằm giới thiệu những nét đặc trưng của vùng đất này. Những công trình viết về lịch sử Đông Nam Á và quan hệ ngoại giao giữa Việt Nam với các nước trong khu vực Đã từ lâu, lịch sử khu vực Đông Nam Á trở thành một nội dung thu hút sự quan tâm của nhiêu học giả, nhà nghiên cứu trong nước và quôc tê bởi tính chât đa a Vung đất Hậu Giang trong biên khảo nay không đơn thuần là khu vực tỉnh Hậu Giang bây giờ.
Đây là vùng datrong lớn trải dài trên 10 tỉnh — thành phố Tây Nam Bộ hiện nay. lời tựa quyên sách do giáo sư Nguyễn Thiệu Lâu viết (xuất bản năm 1959) có lưu ý: “Miễn Hậu Giang là miền đồng bằng, rất rộng ở vê phía Nam con sông Hậu [. | Không cần phải đo diện tích thời miễn Hậu Giang là một phan ba đất Nam [.] Trừ Ba Xuyên và An Xuyên, tức là miền Bạc Liêu và Cà Mau trước thời một phần ba là bùn lầy, đầy rừng, nhung nhúc những rắn” (Sơn Nam, 2019, tr. dạng về lịch sử, văn hóa và tộc người cùng vị trí chiến lược của khu vực này.