Luận Án Tiến Sĩ Về Quá Trình Vận Động Cục Diện Chính Trị Đông Á (1991-2011)

Chuyên đề nghiên cứu Cục Diện Chính Trị Đông Á: Biến Đổi Từ 1991 Đến 2011, cập nhật xu hướng mới, giá trị tham khảo cao cho chuyên gia chuyên ngành

• Tác giả: Trần Bách Hiếu
• Người hướng dẫn: PGS.TS Phạm Quang Minh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lịch sử thế giới cận đại và hiện đại
• Đề tài: Quá Trình Vận Động Của Cục Diện Chính Trị Đông Á Từ 1991 Đến 2011
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI
• 1.1. Những công trình nghiên cứu trong nước
• 1.2. Những công trình nghiên cứu ngoài nước
• 1.3. Một số đánh giá
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA CỤC DIỆN CHÍNH TRỊ ĐÔNG Á SAU CHIẾN TRANH LẠNH
• 2.1. Khái niệm cục diện
• 2.2. Khái niệm cục diện chính trị khu vực
• 2.3. Các yếu tố tác động làm thay đổi cục diện chính trị khu vực
• 2.4. Cơ sở thực tiễn
• 2.5. Bối cảnh quốc tế và khu vực Đông Á giai đoạn 1991 - 2001
• 2.6. Bối cảnh quốc tế và khu vực Đông Á giai đoạn 2001 - 2011
• 2.7. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: CỤC DIỆN CHÍNH TRỊ ĐÔNG Á TỪ 1991 ĐẾN 2011
• 3.1. Cục diện chính trị Đông Á giai đoạn 1991 - 2001
• 3.2. Vị trí, vai trò của các cường quốc khu vực
• 3.3. Vị trí, vai trò của các nước vừa và nhỏ thông qua các cơ chế hợp tác đa phương
• 3.4. Vị trí, vai trò của các cường quốc ngoài khu vực
• 3.5. Cục diện chính trị Đông Á giai đoạn 2001 - 2011
• 3.6. Vị trí, vai trò của các cường quốc khu vực
• 3.7. Vị trí, vai trò của các nước vừa và nhỏ thông qua các cơ chế hợp tác đa phương
• 3.8. Vị trí, vai trò của các cường quốc ngoài khu vực
• 3.9. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: MỘT SỐ NHẬN XÉT VỀ CỤC DIỆN CHÍNH TRỊ ĐÔNG Á TỪ 1991 ĐẾN 2011 VÀ KHUYẾN NGHỊ CHO VIỆT NAM
• 4.1. Một số nhận xét về các cường quốc khu vực Đông Á. Trung Quốc trỗi dậy ngày càng mạnh mẽ
• 4.2. Nhật Bản vận dụng công cụ ngoại giao kinh tế ngày càng linh hoạt, hiệu quả
• 4.3. Một số nhận xét về cơ chế hợp tác đa phương của ASEAN
• 4.4. Một số nhận xét về các cường quốc ngoài khu vực Đông Á
• 4.5. Hoa Kỳ áp đặt vị trí siêu cường của mình tại khu vực Đông Á
• 4.6. Nga phục hồi ngày càng mạnh mẽ sau khi Liên Xô sụp đổ
• 4.7. Mối quan hệ giữa cục diện kinh tế với cục diện chính trị Đông Á
• 4.8. Một số nhận định về cục diện chính trị Đông Á giai đoạn sau 2011. Sự tiếp tục vai trò chủ đạo của Mỹ
• 4.9. Sự trỗi dậy của Trung Quốc và những thách thức đối với Mỹ
• 4.10. ASEAN giữ vai trò trung tâm trong cục diện chính trị khu vực
• 4.11. Cục diện khu vực vẫn còn nhiều yếu tố bất ổn
• 4.12. Một số khuyến nghị đối với Việt Nam
• 4.13. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về tình hình nghiên cứu đề tài

Quá trình vận động của cục diện chính trị Đông Á từ 1991 đến 2011 là một đề tài mới mẻ tại Việt Nam. Nghiên cứu này được thực hiện trong bối cảnh Đảng và Nhà nước Việt Nam thực hiện chính sách đối ngoại đa phương hóa, nhằm tạo lập môi trường quốc tế thuận lợi cho phát triển. Các công trình nghiên cứu trong nước đã chỉ ra sự quan tâm ngày càng tăng đối với cục diện chính trị khu vực. Những công trình này được phân thành ba nhóm chính: nghiên cứu về cục diện và trật tự khu vực, nghiên cứu về quan hệ quốc tế trong khu vực Đông Á, và nghiên cứu về tác động của các cường quốc ngoài khu vực. Các tác giả đã nhấn mạnh vai trò của các cơ chế hợp tác đa phương như ASEAN, ARF, và APEC trong việc định hình cục diện chính trị khu vực.

1.1. Những công trình nghiên cứu trong nước

Nhiều công trình nghiên cứu trong nước đã được công bố trên các tạp chí uy tín, như Tạp chí Nghiên cứu Quốc tế và Nghiên cứu Đông Bắc Á. Các tác giả đã chỉ ra rằng cục diện chính trị Đông Á đang có sự chuyển biến mạnh mẽ, với sự gia tăng vai trò của các nước vừa và nhỏ thông qua các cơ chế hợp tác đa phương. Tuy nhiên, một số công trình chưa đề cập đầy đủ đến sự tương tác giữa các cường quốc trong khu vực và tác động của chúng đến cục diện chính trị toàn cầu.

II. Cơ sở lý luận và thực tiễn của cục diện chính trị Đông Á sau Chiến tranh Lạnh

Chương này phân tích khái niệm cục diện và cục diện chính trị khu vực. Sự thay đổi trong cục diện chính trị Đông Á từ 1991 đến 2011 được xem xét qua bối cảnh quốc tế và khu vực. Các yếu tố tác động như sự trỗi dậy của Trung Quốc, vai trò của Nhật Bản và sự can thiệp của các cường quốc ngoài khu vực như Hoa Kỳ và Nga đã tạo nên một bức tranh phức tạp. Sự thay đổi này không chỉ ảnh hưởng đến cục diện chính trị khu vực mà còn tác động đến an ninh và phát triển kinh tế của các quốc gia trong khu vực. Các cơ chế hợp tác đa phương như ASEAN đã trở thành nền tảng quan trọng trong việc duy trì ổn định và phát triển trong khu vực.

2.1. Bối cảnh quốc tế và khu vực Đông Á giai đoạn 1991 2001

Giai đoạn này chứng kiến sự sụp đổ của Liên Xô và sự chuyển mình của các quốc gia Đông Á. Chính trị Đông Á đã có những thay đổi lớn, với sự gia tăng ảnh hưởng của các cường quốc như Trung Quốc và Nhật Bản. Các nước trong khu vực đã bắt đầu tìm kiếm sự hợp tác đa phương để đối phó với những thách thức mới. Sự kiện 11/9/2001 đã làm thay đổi cục diện chính trị toàn cầu, tạo ra những điều chỉnh trong chiến lược của các quốc gia trong khu vực.

III. Cục diện chính trị Đông Á từ 1991 đến 2011

Chương này phân tích sự vận động của cục diện chính trị Đông Á qua hai giai đoạn: từ 1991 đến 2001 và từ 2001 đến 2011. Các cường quốc khu vực như Trung Quốc và Nhật Bản đã có những bước đi chiến lược nhằm củng cố vị thế của mình. Đồng thời, các nước vừa và nhỏ cũng đã tìm cách gia tăng ảnh hưởng thông qua các cơ chế hợp tác đa phương. Sự can thiệp của các cường quốc ngoài khu vực như Hoa Kỳ và Nga đã tạo ra những thách thức và cơ hội mới cho các quốc gia trong khu vực. Sự tương tác giữa các chủ thể này đã định hình lại cục diện chính trị khu vực, tạo ra một môi trường chính trị phức tạp và đa dạng.

3.1. Vị trí vai trò của các cường quốc khu vực

Trung Quốc và Nhật Bản đã trở thành hai cường quốc chủ chốt trong cục diện chính trị Đông Á. Trung Quốc với sự trỗi dậy mạnh mẽ đã khẳng định vai trò lãnh đạo trong khu vực, trong khi Nhật Bản đã sử dụng các công cụ ngoại giao kinh tế để duy trì ảnh hưởng. Sự cạnh tranh giữa hai nước này không chỉ ảnh hưởng đến quan hệ song phương mà còn tác động đến toàn bộ cục diện chính trị khu vực, tạo ra những thách thức cho các nước khác trong khu vực.

IV. Một số nhận xét về cục diện chính trị Đông Á từ 1991 đến 2011 và khuyến nghị cho Việt Nam

Chương cuối cùng của luận án tập trung vào việc đánh giá cục diện chính trị Đông Á từ 1991 đến 2011. Sự trỗi dậy của Trung Quốc và vai trò của Hoa Kỳ đã tạo ra những thách thức lớn cho Việt Nam. ASEAN đã giữ vai trò trung tâm trong việc duy trì ổn định khu vực, nhưng vẫn còn nhiều yếu tố bất ổn. Các khuyến nghị cho Việt Nam bao gồm việc tăng cường hợp tác với các nước trong khu vực, đồng thời duy trì quan hệ tốt với các cường quốc ngoài khu vực để đảm bảo an ninh và phát triển kinh tế.

4.1. Khuyến nghị cho Việt Nam

Việt Nam cần chủ động tham gia vào các cơ chế hợp tác đa phương để nâng cao vị thế của mình trong cục diện chính trị Đông Á. Đồng thời, việc duy trì quan hệ tốt với các cường quốc như Hoa Kỳ và Trung Quốc là rất quan trọng để đảm bảo an ninh và phát triển bền vững. Các chính sách đối ngoại cần linh hoạt và thích ứng với những thay đổi trong cục diện chính trị khu vực và toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I xác định cục diện kinh tế khu vực châu Á – Thái Bình Dương, làm rõ các xu hướng biến đổi chủ yếu về lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, qua đó thể hiện những thay đổi về thế và lực của các nền kinh tế, các chủ thể kinh tế trong khu vực. Chương II trình bày cục diện chính trị, an ninh khu vực châu Á – Thái Bình Dương, đưa ra một cách khái quát nhất thực trạng chính trị, an ninh, các quan hệ quốc tế, so sánh lực lượng chính trị - kinh tế, cơ chế và cách thức giải quyết các vấn đề của khu vực từ sau Chiến tranh lạnh đến nay, đồng thời đưa ra một số điểm thuận lợi, thách thức và xu hướng phát triển đến năm 2020. Chương III: Cục diện văn hoá, xã hội bàn về vấn đề văn hoá, dân tộc, tôn giáo, dân số, việc làm, phân tầng xã hội và phúc lợi xã hội. Tiếp theo, Chương IV đề cập đến sự tác động của cục diện châu Á – Thái Bình Dương đối với Việt Nam.

Qua đó, có thể thấy, Đông Á không chỉ là môi trường trực tiếp của Việt Nam, nơi chứa đựng những lợi ích cơ bản mà còn là khu vực có vị trí quan trọng trong hệ thống quan hệ đối ngoại của Việt Nam và là đầu cầu đi ra thế giới. Cuốn sách “Chính trị khu vực Đông Bắc Á từ sau Chiến tranh lạnh” do tác giả Trần Anh Phương chủ biên, xuất bản năm 2007, đã trình bày có hệ thống, toàn diện và sâu sắc quan hệ chính trị ở Đông Bắc Á. Ở đây, tác giả tập trung phân tích trên hai chiều cạnh cơ bản là: cạnh tranh (xung đột lợi ích và quyền lực biểu hiện thông qua các cuộc tranh chấp lãnh thổ và mâu thuẫn giữa các quốc gia) và hợp tác (liên kết khu vực) ở khu vực Đông Bắc Á. Theo tác giả, trục tam giác Mỹ - Nhật - Trung đóng vai trò quan trọng đối với chính trị khu vực.

Sự cọ xát chiến lược giữa ba chủ thể này là nguyên nhân cơ bản của những biến động chính trị khu vực. Tác giả cũng đưa ra nhận định về 9 z tương lai khu vực đến năm 2015 với xu hướng chủ đạo là liên kết và hợp tác, dân chủ, tự do hoá trong đời sống kinh tế - chính trị khu vực. Đồng thời, các tác giả cho rằng Việt Nam nên tranh thủ thời cơ hội nhập này để có thể tiếp cận được với khu vực Đông Bắc Á nhằm tìm kiếm được những lợi ích về kinh tế, khoa học, công nghệ. Tuy nhiên, cục diện chính trị khu vực dưới góc nhìn của tác giả vẫn tập trung vào các chủ thể quốc gia mà đánh giá thấp vai trò của các chủ thể phi quốc gia.

Tập kỷ yếu “An ninh châu Á - Thái Bình Dương những năm đầu thế kỷ XXI” do Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh biên tập năm 2008, đã phác hoạ bức tranh tổng quan về tình hình an ninh ở châu Á – Thái Bình Dương trên ba phương diện an ninh chung, chính sách an ninh của các nước lớn ở châu Á – Thái Bình Dương, cơ chế an ninh khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Tuy nhiên, cục diện chính trị khu vực chưa được các tác giả khắc hoạ rõ nét. Cuốn sách “Kinh tế, chính trị Đông Bắc Á giai đoạn 2011 – 2020” do hai tác giả là Nguyễn Xuân Thắng, Đặng Xuân Thanh chủ biên, nhà xuất bản Khoa học Xã hội ấn hành năm 2013 đã phân tích rõ luận điểm rằng thập niên 2001-2010 đánh dấu sự nổi lên của khu vực Đông Bắc Á như một trong những tâm điểm quan trọng nhất của thế giới về kinh tế và chính trị. Đông Bắc Á nói chung, các quốc gia và vùng lãnh thổ trong khu vực nói riêng, có vai trò và vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng đối với an ninh và phát triển của Việt Nam.

Trên cơ sở tập trung phân tích, đánh giá cục diện khu vực, kiến trúc an ninh, tiến trình hội nhập kinh tế ở Đông Bắc Á, các điểm nóng, vấn đề nổi bật, xu hướng biến chuyển của khu vực, cuốn sách đưa ra dự báo về xu hướng kinh tế, chính trị nổi bật trong thập niên 2011-2020 và tầm nhìn đến năm 2030. Bản báo cáo tổng hợp “Sự biến động địa chính trị Đông Á hai thập niên đầu thế kỷ XXI: Những vấn đề đặt ra và đối sách của Việt Nam” do 10 z PGS. Trần Khánh (Chủ nhiệm) cùng các đồng nghiệp chấp bút, in năm 2010, đã làm rõ bức tranh địa chính trị và đời sống chính trị khu vực từ thập niên 90 của thế XX đến cuối thập niên đầu tiên của thế kỷ XXI. Có thể nói, đây là công trình khoa học rất công phu và có giá trị học thuật lớn của tập thể các nhà nghiên cứu lịch sử quan hệ quốc tế hàng đầu Việt Nam hiện nay.

Bản báo cáo tổng hợp gồm 3 phần chính, chia thành 9 chương. Trong Phần thứ nhất: Bức tranh địa chính trị và trật tự Đông Á thập niên 90 của thế kỷ XX, bên cạnh việc làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn của sự hình thành khu vực địa chính trị Đông Á, các tác giả tập trung vào việc đánh giá và nêu ra những đặc điểm trong bức tranh địa chính trị Đông Á trong những năm cuối của thế kỷ XX. Phần thứ hai: Những biến đổi mới của thế giới và khu vực thập niên đầu thế kỷ XXI và tác động của chúng đến tương quan ảnh hưởng và trật tự quyền lực ở Đông Á hiện nay và trong thập niên tới, nội dung này của bản báo cáo đã luận giải những chiều cạnh của cục diện, trật tự địa chính trị Đông Á những năm đầu thế kỷ XXI. Trong đó, có sự phân tích khái quát và sâu sắc mối tương quan giữa các chủ thể cấu thành nên cục diện khu vực, từ quốc gia tới phi quốc gia; sự nổi lên của các vấn đề an ninh truyền thống và phi truyền thống, các vấn đề khủng hoảng năng lượng, biến đổi khí hậu, khủng hoảng tài chính,.

có ảnh hưởng tới chính sách đối ngoại của các quốc gia và phương thức giải quyết giữa các quốc gia đối với các vấn đề đó. Trong phần này, các thể chế khu vực cũng được nhắc tới như một chủ thể đang ngày càng đóng vai trò quan trọng trong cục diện khu vực, mà thiếu nó Đông Á sẽ trở thành một khu vực hỗn loạn và xung đột. Đó là sự gia tăng các mối cố kết khu vực cả về kinh tế lẫn chính trị như Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO), Hợp tác Đông Á theo các cơ chế ASEAN+1 và ASEAN+3, Hội nghị thượng đỉnh Đông Á (EAS) và Hợp tác Đông Bắc Á, Diễn đàn khu vực ASEAN (ARF),. Cuối phần này, cục diện chính trị khu vực hiện nay và trong tương lai được phác hoạ khá rõ nét với sự phân bậc vị thế các quốc gia cũng như sự thay đổi vị thế và so sánh ảnh 11 z hưởng quyền lực giữa các cường quốc chủ đạo trong khu vực.

Bên cạnh đó, còn là sự tái khẳng định và nổi lên mạnh mẽ của Nga, Ấn Độ, ASEAN và các nhân tố khác như Hàn Quốc, EU, các chủ thế khác sẽ là những yếu tố không nhỏ định hình nên cục diện chính chị trị Đông Á trong tương lai. Tại Phần thứ ba: Tác động của biến động địa chính trị, trật tự Đông Á và phản ứng chính sách của Việt Nam, các tác giả bàn luận về những hệ quả mà những biến động địa chính trị tạo nên ở Đông Á. Các phân tích trong phần này chủ yếu nhằm vào ASEAN và Việt Nam để tìm ra những phương thức ứng xử quốc tế phù hợp với sức mạnh và lợi ích của các quốc gia Đông Nam Á, mà quan trọng nhất là Việt Nam. Tuy vậy, đề tài này chưa đề cập đến sự tác động của các nền văn hoá – văn minh đối với cục diện chính trị khu vực.

Đông Nam Á là nơi giao thoa và gặp gỡ của rất nhiều các nền văn hoá khác nhau nên việc phân tích khu vực từ góc độ văn hoá – văn minh cũng là điều không thể thiếu. Cuốn sách “Cục diện thế giới đến 2020” do Phạm Bình Minh chủ biên, xuất bản năm 2010 đã tập trung phân tích về cục diện thế giới, những nhân tố tác động tới xu hướng phát triển của nó đến năm 2020. Các tác giả cũng đã phân tích về cục diện khu vực châu Á – Thái Bình Dương, đưa ra dự báo về quan hệ giữa các nước lớn (Hoa Kỳ, Trung Quốc, Nhật Bản và Nga) đến năm 2020. Trong cuốn sách này, các tác giả đã đưa những luận chứng về một số vấn đề lớn và phức tạp như quan hệ giữa các nước lớn, chiến lược đối ngoại của Mỹ, Trung Quốc, quan hệ và chính sách của Trung Quốc đối với các nước trong khu vực Đông Nam Á… Qua đó, phần nào cũng cho chúng ta thấy được sự vận động của cục diện chính trị Đông Á và xu hướng của sự vận động này đến năm 2020.

Thứ hai là nhóm các công trình nghiên cứu quan hệ quốc tế nói chung, quan hệ giữa các quốc gia trong khu vực Đông Á nói riêng Hai tác giả Hoàng Văn Hiển và Nguyễn Viết Thảo trong cuốn “Quan hệ quốc tế từ 1945 đến 1995” xuất bản năm 1998, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia ấn hành đã phản ánh nội dung trật tự chính trị thế giới nhưng đồng 12 z thời cũng mang tới một cái nhìn tổng thể về cục diện chính trị Đông Á những năm trước và sau Chiến tranh lạnh (1995) khá rõ nét. Tuy nhiên, đúng như tiêu đề của nó, cuốn sách chỉ đề cập đến giai đoạn 1945 – 1995, là giai đoạn mà khu vực đang trong giai đoạn tái định hình cục diện chính trị mới về hình thức. Thêm vào đó, các tác giả còn đưa ra được sự sắp xếp mang tính thứ bậc trong hệ thống quan hệ quốc tế ở Đông Á thời kỳ này lần lượt là Hoa Kỳ, Nhật Bản, Trung Quốc, Liên bang Nga và Tây Âu. Trong cuốn sách “Quan hệ của Mỹ với các nước lớn ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương”, tác giả Vũ Dương Huân đã khái quát tình hình thế giới khi bước vào thiên niên kỉ mới với những chuyển biến lớn lao.

Cục diện chính trị quốc tế biến đổi to lớn. Liên Xô tan rã, Mỹ trở thành siêu cường duy nhất còn lại trên thế giới với ưu thế vượt trội cả về kinh tế, quân sự, chính trị.