Công Tác Xã Hội Với Trẻ Em Trong Gia Đình Bố Mẹ Ly Hôn Tại Thủ Dầu Một

Khóa luận phân tích công tác xã hội với trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn tại Thủ Dầu Một, Bình Dương, từ thực tiễn và giải pháp.

• Tác giả: Vi Thị Tâm Lai
• Người hướng dẫn: PGS. Bùi Thị Xuân Mai
• Trường học: Trường Đại học Thủ Dầu Một
• Chuyên ngành: Công Tác Xã Hội
• Đề tài: Công tác xã hội với trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn từ thực tiễn thành phố Thủ Dầu Một tỉnh Bình Dương
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Bình Dương

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH VÀ BIỂU ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
• Mục tiêu nghiên cứu
• Nhiệm vụ nghiên cứu
• Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu
• Câu hỏi nghiên cứu
• Giả thuyết nghiên cứu
• Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Khách thể nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Phương pháp luận
• Phương pháp thu thập dữ liệu
• Phương pháp xử lý dữ liệu
• Ý nghĩa nghiên cứu
• Ý nghĩa thực tiễn
• Cấu trúc của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA CÔNG TÁC XÃ HỘI ĐỐI VỚI TRẺ EM TRONG GIA ĐÌNH BỐ MẸ LY HÔN
• 1.1. Tổng quan một số nghiên cứu về trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn
• 1.1.1. Các nghiên cứu ngoài nước về trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn
• 1.1.2. Các nghiên cứu trong nước về trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn
• 1.2. Tổng quan một số nghiên cứu về CTXH với trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn
• 1.2.1. Các nghiên cứu ngoài nước về CTXH với trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn
• 1.2.2. Các nghiên cứu trong nước về CTXH với trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn
• 1.3. Một số lý thuyết ứng dụng trong nghiên cứu
• 1.3.1. Lý thuyết hệ thống sinh thái
• 1.3.2. Lý thuyết về các giai đoạn phát triển con người của Erikson
• 1.4. Một số lý luận về gia đình, gia đình ly hôn và trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn
• 1.4.1. Một số lý luận về gia đình và gia đình ly hôn
• 1.4.2. Khái niệm trẻ em và nhu cầu trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn
• 1.5. Một số lý luận về công tác xã hội và công tác xã hội với trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn
• 1.5.1. Khái niệm về công tác xã hội
• 1.5.2. Công tác xã hội với trẻ em trong gia đình có bố mẹ ly hôn
• 1.5.2.1. Khái niệm công tác xã hội với trẻ em trong gia đình có bố mẹ ly hôn
• 1.5.2.2. Các vấn đề của trẻ em và người chăm sóc trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn
• 1.5.2.3. Nội dung các hoạt động chuyên môn (phương pháp) NVXH thực thi trong quá trình trợ giúp trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn
• 1.5.2.4. Yêu cầu chuyên môn đối với NVXH trong thực thi công tác trợ giúp trẻ em trong gia đình có bố mẹ ly hôn
• 1.6. Một số yếu tố ảnh hưởng đến các hoạt động chuyên môn công tác xã hội với trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn
• 1.7. Quan điểm, đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước về chăm sóc, hỗ trợ trẻ em trong gia đình ly hôn
• 1.8. Khung phân tích
• 1.9. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CÔNG TÁC XÃ HỘI VỚI TRẺ EM TRONG GIA ĐÌNH BỐ MẸ LY HÔN TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ THỦ DẦU MỘT, TỈNH BÌNH DƯƠNG
• 2.1. Đặc điểm địa bàn nghiên cứu và khách thể nghiên cứu
• 2.1.1. Đặc điểm địa bàn nghiên cứu
• 2.1.2. Đặc điểm khách thể nghiên cứu
• 2.2. Thực trạng đời sống của cha mẹ và trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn tại thành phố TDM, tỉnh Bình Dương
• 2.2.1. Thực trạng đời sống của cha mẹ trẻ trong gia đình có bố mẹ ly hôn
• 2.2.2. Thực trạng đời sống của trẻ trong gia đình bố mẹ ly hôn
• 2.3. Thực trạng công tác xã hội với trẻ em trong gia đình có bố mẹ ly hôn
• 2.3.1. Thực trạng các hoạt động chuyên môn CTXH cá nhân với trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn
• 2.3.2. Thực trạng các hoạt động chuyên môn CTXH nhóm với trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn
• 2.3.3. Thực trạng các hoạt động chuyên môn CTXH cộng đồng với nhóm trẻ trong gia đình bố mẹ ly hôn
• 2.4. Một số yếu tố tác động đến hoạt động chuyên môn CTXH với trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn
• 2.4.1. Yếu tố về chính sách
• 2.4.2. Yếu tố về mạng lưới dịch vụ
• 2.4.3. Yếu tố về trình độ chuyên môn của nhân viên CTXH
• 2.4.4. Yếu tố về sự phối kết hợp các bên liên quan (Tư pháp, Y tế, LĐTBXH, Giáo dục, Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên Cộng sản HCM)
• 2.5. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CHUYÊN MÔN CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG VIỆC TRỢ GIÚP TRẺ TRONG GIA ĐÌNH BỐ MẸ LY HÔN
• 3.1. Định hướng phát triển các hoạt động chuyên môn CTXH với trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn
• 3.2. Một số giải pháp phát triển hoạt động chuyên môn CTXH với trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn
• 3.2.1. Giải pháp về thực hiện chính sách
• 3.2.2. Giải pháp về phát triển mạng lưới dịch vụ
• 3.2.3. Giải pháp về phát triển trình độ chuyên môn CTXH
• 3.2.4. Giải pháp về phía trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn và người chăm sóc, nuôi dưỡng
• 3.3. Tiểu kết chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Công Tác Xã Hội Với Trẻ Em Bố Mẹ Ly Hôn

Công tác xã hội (CTXH) với trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn là một lĩnh vực quan trọng, đặc biệt tại thành phố Thủ Dầu Một. Việc ly hôn không chỉ ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình mà còn tác động sâu sắc đến tâm lý và sự phát triển của trẻ em. Theo thống kê, tỷ lệ ly hôn tại Thủ Dầu Một đang gia tăng, kéo theo đó là số lượng trẻ em phải đối mặt với những khó khăn trong cuộc sống. CTXH đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ trẻ em vượt qua những thách thức này.

1.1. Khái Niệm Công Tác Xã Hội Với Trẻ Em

Công tác xã hội với trẻ em là một hoạt động chuyên nghiệp nhằm hỗ trợ trẻ em trong việc phát triển toàn diện, đặc biệt là những trẻ em sống trong gia đình bố mẹ ly hôn. CTXH không chỉ giúp trẻ em giải quyết các vấn đề tâm lý mà còn tạo ra môi trường sống an toàn và lành mạnh cho trẻ.

1.2. Tình Trạng Trẻ Em Bố Mẹ Ly Hôn Tại Thủ Dầu Một

Tại Thủ Dầu Một, số lượng trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn ngày càng tăng. Theo số liệu từ Tòa án nhân dân, có đến 91,7% gia đình ly hôn có trẻ em trong độ tuổi từ 0 đến 16. Điều này đặt ra nhiều thách thức cho công tác xã hội trong việc hỗ trợ và bảo vệ quyền lợi của trẻ em.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Công Tác Xã Hội Với Trẻ Em

Công tác xã hội với trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn đối mặt với nhiều vấn đề và thách thức. Những trẻ em này thường gặp khó khăn trong việc thích nghi với môi trường sống mới, thiếu sự quan tâm từ cha mẹ và có nguy cơ cao về tâm lý. Các vấn đề này cần được nhận diện và giải quyết kịp thời để đảm bảo sự phát triển lành mạnh cho trẻ.

2.1. Những Khó Khăn Tâm Lý Của Trẻ Em

Trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn thường phải đối mặt với những cú sốc tâm lý lớn. Họ có thể cảm thấy cô đơn, thiếu thốn tình cảm và dễ bị trầm cảm. Việc thiếu sự hỗ trợ từ cha mẹ có thể dẫn đến những vấn đề nghiêm trọng trong học tập và quan hệ xã hội.

2.2. Thiếu Hỗ Trợ Từ Cộng Đồng

Nhiều trẻ em không nhận được sự hỗ trợ cần thiết từ cộng đồng và các dịch vụ xã hội. Điều này làm gia tăng áp lực cho trẻ và gia đình, khiến cho việc phục hồi và phát triển trở nên khó khăn hơn.

III. Phương Pháp Giải Quyết Vấn Đề Công Tác Xã Hội

Để nâng cao hiệu quả công tác xã hội với trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn, cần áp dụng các phương pháp can thiệp phù hợp. Các giải pháp này không chỉ giúp trẻ em vượt qua khó khăn mà còn tạo ra môi trường sống tích cực hơn.

3.1. Tăng Cường Đào Tạo Nhân Viên Xã Hội

Đào tạo nhân viên xã hội chuyên nghiệp là một yếu tố quan trọng trong việc nâng cao chất lượng dịch vụ hỗ trợ trẻ em. Nhân viên xã hội cần được trang bị kiến thức và kỹ năng để hiểu và đáp ứng nhu cầu của trẻ em trong gia đình ly hôn.

3.2. Phát Triển Mạng Lưới Hỗ Trợ Cộng Đồng

Xây dựng mạng lưới hỗ trợ cộng đồng cho trẻ em và gia đình là rất cần thiết. Các tổ chức xã hội, trường học và cộng đồng cần phối hợp chặt chẽ để tạo ra môi trường an toàn và hỗ trợ cho trẻ em.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Công Tác Xã Hội Tại Thủ Dầu Một

Các chương trình công tác xã hội hiện tại tại Thủ Dầu Một đã có những bước tiến đáng kể trong việc hỗ trợ trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều điều cần cải thiện để đáp ứng tốt hơn nhu cầu của trẻ em.

4.1. Các Chương Trình Hỗ Trợ Hiện Tại

Nhiều chương trình hỗ trợ đã được triển khai nhằm giúp trẻ em trong gia đình ly hôn. Các chương trình này bao gồm tư vấn tâm lý, hỗ trợ học tập và các hoạt động giải trí nhằm giúp trẻ em hòa nhập tốt hơn.

4.2. Kết Quả Nghiên Cứu Về Tình Trạng Trẻ Em

Nghiên cứu cho thấy rằng trẻ em được hỗ trợ từ các chương trình công tác xã hội có sự cải thiện rõ rệt về tâm lý và học tập. Điều này chứng tỏ rằng công tác xã hội đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ trẻ em vượt qua khó khăn.

V. Kết Luận Và Tương Lai Của Công Tác Xã Hội Với Trẻ Em

Công tác xã hội với trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn là một lĩnh vực cần được chú trọng hơn nữa. Việc nâng cao nhận thức và cải thiện các dịch vụ hỗ trợ sẽ giúp trẻ em có một tương lai tươi sáng hơn.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Công Tác Xã Hội

Công tác xã hội không chỉ giúp trẻ em vượt qua khó khăn mà còn góp phần xây dựng một xã hội công bằng và nhân ái hơn. Cần có sự đầu tư và quan tâm từ các cấp chính quyền và cộng đồng.

5.2. Định Hướng Phát Triển Trong Tương Lai

Trong tương lai, cần tiếp tục phát triển các chương trình công tác xã hội nhằm hỗ trợ trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn. Các giải pháp cần được điều chỉnh và cải tiến để đáp ứng tốt hơn nhu cầu của trẻ em và gia đình.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sự gia tăng nhanh chóng của các vụ ly hôn đang đặt ra nhiều thách thức nghiêm trọng đối với công tác bảo đảm an sinh xã hội và bảo vệ trẻ em tại Việt Nam. Theo thống kê của Tòa án nhân dân tối cao, số vụ ly hôn trên toàn quốc đã tăng từ 51.361 vụ năm 2000 lên 65.000 vụ năm 2005 và đạt khoảng 88.000 vụ vào năm 2010. Tại thành phố Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương, các vụ án ly hôn chiếm trên 60% tổng số án thụ lý của tòa án địa phương, với 3.059 vụ được ghi nhận trong giai đoạn 2016-2018. Đáng chú ý, có đến 91,7% số vụ ly hôn liên quan đến các gia đình có con nhỏ từ 0 đến 16 tuổi. Theo số liệu của Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội thành phố Thủ Dầu Một, địa phương ghi nhận 5.975 trẻ em sống trong cảnh bố mẹ ly hôn trên tổng số 52.715 trẻ em, chiếm tỷ lệ 11,3%.

Nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề thiếu hụt các can thiệp chuyên môn hỗ trợ tâm lý - xã hội cho trẻ em sau biến cố đổ vỡ gia đình. Mục tiêu cụ thể của luận văn là đánh giá thực trạng đời sống, nhu cầu trợ giúp của trẻ em lứa tuổi 12-16 và người nuôi dưỡng, đồng thời phân tích thực trạng các hoạt động chuyên môn công tác xã hội tại ba phường trọng điểm gồm Phú Tân, Phú Hòa và Phú Mỹ trong giai đoạn từ năm 2019 đến năm 2021. Về mặt ý nghĩa thực tiễn, kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu xác thực nhằm giảm thiểu tỷ lệ 20,07% trẻ em bỏ học sau biến cố gia đình, nâng cao 100% năng lực tiếp cận dịch vụ trợ giúp xã hội chính quy và tối ưu hóa hệ thống an sinh trẻ em tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng ba lý thuyết khoa học nền tảng nhằm phân tích đa chiều các vấn đề tâm lý - xã hội của đối tượng nghiên cứu:

1. Thuyết Hệ thống sinh thái (Ecological Systems Theory): Xem xét trẻ em như một tiểu hệ thống chịu sự tác động tương hỗ từ vi hệ thống (gia đình, trường học), trung hệ thống (mối quan hệ giữa phụ huynh và giáo viên), ngoại hệ thống (cơ quan tư pháp, đoàn thể) và vĩ hệ thống (luật pháp, định kiến văn hóa). Lý thuyết định hướng nhân viên xã hội không chỉ can thiệp cá nhân mà phải kích hoạt toàn bộ môi trường xung quanh trẻ.
2. Thuyết Phát triển tâm lý xã hội của Erik Erikson: Tập trung vào giai đoạn khủng hoảng căn tính lứa tuổi 12-18 (Định hình cái tôi và Bối rối về vai trò). Sự đổ vỡ của gia đình làm suy giảm niềm tin nền tảng, khiến trẻ dễ rơi vào tự ti, hoang mang nhân cách hoặc nảy sinh hành vi chống đối xã hội.
3. Thuyết Gắn bó của John Bowlby và Mary Ainsworth: Phân tích sự chuyển dịch từ mô hình gắn bó an toàn sang gắn bó lo âu hoặc tránh né khi trẻ mất đi sự hiện diện thường xuyên của cha hoặc mẹ. Các nghiên cứu quốc tế chỉ ra người mẹ đơn thân nuôi con thường bị suy giảm 25% đến 50% thu nhập, tạo áp lực kép lên tính ổn định của mối liên kết cảm xúc đối với trẻ.

Mô hình nghiên cứu lồng ghép năm khái niệm then chốt: Chức năng xã hội của gia đình, Nhu cầu phát triển của trẻ em theo tháp Maslow, Can thiệp khủng hoảng, Quản lý trường hợp và Mạng lưới an sinh xã hội.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp định lượng và định tính chặt chẽ. Cỡ mẫu khảo sát định lượng gồm 84 trẻ em từ 12 đến 16 tuổi và 84 người trực tiếp nuôi dưỡng, được xác định theo công thức chọn mẫu xác suất với độ tin cậy 95% và sai số biên 10% từ tổng thể 691 trẻ tại ba phường. Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng theo cơ cấu địa bàn: phường Phú Tân chiếm 16,31% (14 mẫu trên 139 trẻ), phường Phú Hòa chiếm 44,72% (37 mẫu trên 381 trẻ) và phường Phú Mỹ chiếm 38,97% (33 mẫu trên 332 trẻ).

Dữ liệu định tính được thu thập thông qua phỏng vấn sâu bán cấu trúc với 6 khách thể đại diện: 1 trẻ em, 1 phụ huynh trực tiếp chăm sóc, 1 giáo viên chủ nhiệm và 3 nhân viên công tác xã hội phụ trách trẻ em cấp cơ sở trong khung thời gian nghiên cứu từ 2019 đến 2021. Phương pháp phân tích thống kê mô tả trên phần mềm SPSS phiên bản 20 được lựa chọn nhằm đo lường chính xác các tần số, tỷ lệ phần trăm và sự tương quan giữa các biến số đời sống. Dữ liệu định tính được xử lý bằng kỹ thuật phân tích quy nạp và lý thuyết nền, giúp khám phá sâu sắc những ẩn ức tâm lý, rào cản thích ứng và nhu cầu trợ giúp thực tế chưa được phản ánh đầy đủ qua bảng hỏi số lượng lớn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã xác định bốn phát hiện cốt lõi về thực trạng đời sống của trẻ em và hoạt động trợ giúp xã hội tại địa bàn khảo sát:

• Mất cân bằng trong mô hình chăm sóc và tỷ lệ đứt gãy học tập cao: Có đến 82% trẻ em sống cùng mẹ sau ly hôn, 13% sống cùng cha và 5% sống với ông bà hoặc người thân. Tình trạng kinh tế bấp bênh và thiếu người giám sát dẫn đến việc có 1.199 trẻ trên tổng số 4.776 trẻ đi học đã bỏ học, chiếm tỷ lệ 20,07%.
• Tổn thương sức khỏe tâm thần và nguy cơ lệch chuẩn hành vi: Dưới tác động của sự đổ vỡ hôn nhân, phần lớn trẻ trải qua các mức độ trầm cảm, rối loạn lo âu và suy giảm lòng tự trọng. Khoảng 40,7% trẻ vị thành niên vi phạm pháp luật từng được khảo sát trên diện rộng xuất thân từ các gia đình ly tán, phản ánh rõ nguy cơ tổn thương kéo dài nếu thiếu sự nâng đỡ kịp thời.
• Mức độ tiếp cận dịch vụ công tác xã hội chuyên nghiệp rất thấp: Dưới 15% trẻ em và người nuôi dưỡng từng nhận được sự hỗ trợ từ nhân viên xã hội chuyên nghiệp. Các hoạt động trợ giúp hiện tại chủ yếu mang tính hỗ trợ vật chất nhỏ lẻ hoặc cứu trợ đột xuất, thiếu vắng hoàn toàn các liệu pháp can thiệp tâm lý cá nhân và trị liệu nhóm.
• Thiếu hụt vị trí việc làm chuyên trách trong trường học: 100% các trường phổ thông trên địa bàn khảo sát chưa thiết lập vị trí việc làm nhân viên xã hội học đường chuyên trách, khiến giáo viên chủ nhiệm phải kiêm nhiệm công tác tư vấn tâm lý trong khi chưa được trang bị đầy đủ kỹ năng chuyên môn.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của các hạn chế trên xuất phát từ sự thiếu vắng khung pháp lý cụ thể quy định vị trí việc làm cho nhân viên công tác xã hội trong hệ thống trường học và cơ quan tư pháp, mặc dù Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Thông tư 33 năm 2018. Mạng lưới cung cấp dịch vụ xã hội tại địa phương vẫn hoạt động phân tán, chưa có sự kết nối chặt chẽ giữa Tòa án, Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội, nhà trường và các đoàn thể như Hội Liên hiệp Phụ nữ hay Đoàn Thanh niên.

Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các công trình nghiên cứu của Andrew Lindsay Chase-Lansdale về sự kéo dài của chấn thương tâm lý sau ly hôn đến độ tuổi trưởng thành, cũng như nghiên cứu của Kimberly Johnson về vai trò không thể thay thế của nhân viên xã hội học đường trong việc ngăn ngừa học sinh bỏ học. Toàn bộ dữ liệu định lượng của luận văn được minh họa trực quan thông qua Biểu đồ cơ cấu người nuôi dưỡng trẻ (với tỷ lệ 82% mẹ, 13% cha, 5% ông bà) và hệ thống Bảng tổng hợp mức độ tiếp cận công tác xã hội cá nhân, nhóm, cộng đồng, phản ánh sự chênh lệch lớn giữa nhu cầu trợ giúp thực tế và năng lực đáp ứng của mạng lưới dịch vụ xã hội đương thời.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả khảo sát thực tế, luận văn đưa ra bốn nhóm giải pháp mang tính chiến lược và khả thi:

• Thể chế hóa chức danh nhân viên xã hội học đường: Đề xuất Sở Nội vụ phối hợp Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Bình Dương thiết lập vị trí việc làm nhân viên công tác xã hội chính quy tại 100% các trường trung học cơ sở trên địa bàn thành phố Thủ Dầu Một trong lộ trình 2022-2024, nhằm xây dựng quy trình phát hiện sớm và can thiệp khủng hoảng cho học sinh có nguy cơ bỏ học.
• Mở rộng và chuyên nghiệp hóa mạng lưới dịch vụ công tác xã hội: Chỉ đạo Trung tâm Công tác xã hội tỉnh và Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội thành phố triển khai mô hình quản lý trường hợp, phấn đấu tiếp cận và lập hồ sơ trợ giúp chuyên sâu cho tối thiểu 80% trẻ em thuộc gia đình ly hôn có hoàn cảnh khó khăn giai đoạn 2022-2025.
• Nâng cao năng lực chuyên môn cho cán bộ cơ sở: Tổ chức các chương trình đào tạo tập huấn định kỳ 6 tháng một lần do Trường Đại học Thủ Dầu Một và các chuyên gia đầu ngành thực hiện, hướng đến mục tiêu chuẩn hóa 100% kỹ năng tham vấn trị liệu tâm lý và biện hộ xã hội cho đội ngũ cán bộ bảo vệ trẻ em tại 14 phường.
• Thành lập các nhóm hỗ trợ đồng đẳng và chương trình giáo dục ly hôn: Đoàn Thanh niên phối hợp với Hội Liên hiệp Phụ nữ triển khai các nhóm sinh hoạt đồng đẳng cho trẻ em và lớp tập huấn kỹ năng nuôi dạy con sau ly hôn cho cha mẹ tại cộng đồng, đặt mục tiêu giảm tỷ lệ học sinh bỏ học từ 20,07% xuống dưới 5% trước năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn cao cho nhiều nhóm độc giả chuyên ngành:

• Nhà hoạch định chính sách và cán bộ quản lý an sinh xã hội: Cung cấp cơ sở thực chứng từ 3.059 vụ ly hôn thực tế để điều chỉnh các chính sách trợ cấp xã hội, xây dựng đề án phát triển nghề công tác xã hội và hoàn thiện cơ chế phối hợp liên ngành bảo vệ trẻ em tại các đô thị công nghiệp.
• Nhân viên công tác xã hội và chuyên viên tâm lý thực hành: Cung cấp hướng dẫn kỹ thuật chi tiết về tiến trình quản lý ca, kỹ năng tham vấn cá nhân và quy trình tổ chức nhóm trị liệu dành riêng cho trẻ em chịu tổn thương ly tán gia đình.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Công tác xã hội, Xã hội học: Đóng vai trò là tài liệu tham khảo học thuật chuẩn mực về phương pháp chọn mẫu phân tầng với 84 cặp mẫu đại diện, kết hợp khung lý thuyết hệ thống sinh thái và phân tích dữ liệu chuyên sâu qua SPSS 20.
• Ban giám hiệu nhà trường, giáo viên chủ nhiệm và phụ huynh: Cung cấp góc nhìn tâm lý thực tiễn giúp nhận diện sớm các biến đổi hành vi của học sinh, từ đó xây dựng kế hoạch hỗ trợ học đường phù hợp và cải thiện phương thức tương tác tích cực giữa cha mẹ và con cái sau ly hôn.

Câu hỏi thường gặp

• Tác động tâm lý lớn nhất của việc bố mẹ ly hôn lên trẻ vị thành niên là gì? Trẻ thường trải qua cảm giác mất an toàn sâu sắc, mặc cảm tội lỗi và rơi vào trạng thái bối rối vai trò lứa tuổi dậy thì. Khoảng 40,7% trẻ vị thành niên vi phạm pháp luật từng ghi nhận có hoàn cảnh gia đình ly tán, cho thấy nguy cơ lệch chuẩn hành vi rất cao nếu các em không nhận được sự nâng đỡ tâm lý kịp thời.

• Tỷ lệ học sinh bỏ học sau biến cố gia đình tại địa bàn nghiên cứu ở mức nào? Thống kê tại thành phố Thủ Dầu Một cho thấy trong 4.776 trẻ em thuộc gia đình ly hôn đi học thì có tới 1.199 trẻ đã bỏ học, chiếm tỷ lệ 20,07%. Nguyên nhân chính xuất phát từ khủng hoảng kinh tế gia đình khi 82% trẻ ở với mẹ đơn thân và sự thiếu hụt giám sát giáo dục.

• Phương pháp công tác xã hội nào đem lại hiệu quả cao nhất cho nhóm trẻ này? Mô hình can thiệp đa tầng kết hợp công tác xã hội cá nhân (quản lý trường hợp, tham vấn tâm lý) và công tác xã hội nhóm (nhóm đồng đẳng, rèn luyện kỹ năng sống) được chứng minh mang lại hiệu quả phục hồi tốt nhất, giúp trẻ bình thường hóa cảm xúc và nhanh chóng hòa nhập môi trường học đường.

• Vì sao việc trợ giúp trẻ em ly hôn tại trường học hiện nay còn hạn chế? Hạn chế lớn nhất là sự thiếu vắng cơ chế biên chế chính thức cho chức danh nhân viên xã hội học đường theo Thông tư 33 năm 2018. Hiện nay, 100% các trường phổ thông tại địa phương đều do giáo viên kiêm nhiệm, dẫn đến thiếu hụt kỹ năng chuyên sâu về trị liệu tâm lý trẻ em.

• Người chăm sóc trực tiếp cần làm gì để giúp trẻ sớm ổn định sau ly hôn? Người nuôi dưỡng cần duy trì liên lạc tôn trọng với người kia, không biến trẻ thành công cụ tranh chấp và chủ động tìm kiếm sự trợ giúp chuyên môn khi trẻ có biểu hiện lo âu kéo dài. Nghiên cứu ghi nhận trẻ nhận được sự chăm sóc ổn định sẽ giảm thiểu 50% nguy cơ rối loạn cảm xúc.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện thực trạng đời sống của 5.975 trẻ em trong gia đình ly hôn tại thành phố Thủ Dầu Một, chỉ ra những khoảng trống lớn trong hệ sinh thái an sinh xã hội cấp cơ sở.
• Nghiên cứu khẳng định vai trò cầu nối chiến lược của công tác xã hội chuyên nghiệp trong việc giảm thiểu tỷ lệ 20,07% học sinh bỏ học và chữa lành các tổn thương tâm lý sau biến cố gia đình.
• Công trình đóng góp hệ thống khung lý thuyết vững chắc, kết hợp nhuần nhuyễn giữa Thuyết Hệ thống sinh thái, Thuyết Phát triển tâm lý xã hội và Thuyết Gắn bó trong thực hành can thiệp xã hội tại Việt Nam.
• Luận văn đề xuất lộ trình hành động cụ thể giai đoạn 2022-2025 nhằm thể chế hóa vị trí việc làm nhân viên xã hội học đường và chuẩn hóa quy trình trợ giúp liên ngành giữa Tòa án, Y tế, Giáo dục và Lao động.
• Toàn xã hội, đặc biệt là các cơ quan quản lý và các cơ sở đào tạo, cần chung tay thúc đẩy việc hoàn thiện chính sách nghề công tác xã hội để đảm bảo mọi trẻ em đều được bảo vệ và phát triển toàn diện trong môi trường an toàn, bình đẳng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA CÔNG TÁC XÃ HỘI ĐỐI VỚI TRẺ EM TRONG GIA ĐÌNH BỐ MẸ LY HÔN 1. Tổng quan một số nghiên cứu về trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn Cho đến nay trên thế giới đã có nhiều nghiên cứu về các khía cạnh khác nhau liên quan đến trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn. Trong phạm vi của luận văn, tác giả chọn lọc trình bày và phân tích một số công trình nghiên cứu tiêu biểu quốc tế và trong nước nói về các vấn đề của trẻ em dưới tác động ly hôn. Các nghiên cứu ngoài nước về trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn Nghiên cứu “Ảnh hưởng của việc ly hôn của cha mẹ đối với sức khỏe tâm thần trong suốt đời sống” (Effects of Parental Divorce on Mental Health Throughout the Life Course) của Andrew J.

Lindsay Chase-Lansdale (1998) cho thấy tác động của việc ly hôn đến sức khỏe tâm thần của trẻ không chỉ xảy ra trong một thời gian ngắn sau ly hôn mà còn có thể kéo dài trong cuộc sống sau này của trẻ đến tuổi 30. Các tác động tiêu cực chủ yếu là trầm cảm, lo âu, ám sợ và ám ảnh, trong đó trầm cảm xảy ra nhiều hơn các dạng khác. Fagan & Aaron Churchill (2012) đã thực hiện một nghiên cứu “Những tác động của ly hôn lên trẻ em” (The Effects of Divorce on Children). Kết quả cho thấy ly hôn tác động lên con tim, lý trí và tinh thần của trẻ em, từ mức độ nhẹ đến nghiêm trọng, từ phạm vi nhỏ đến lớn một cách có ý nghĩa, từ ngắn hạn đến dài hạn.

Đối với mỗi trẻ hoặc trong mỗi gia đình ly hôn cụ thể, không phải tất cả những tác động này đều xảy ra và không phải chúng xảy ra đều có mức độ như nhau hoặc sự gia tăng về mức độ như nhau. Do đó chúng ta cần nhìn tất cả những tác động này với ý nghĩa các trẻ có bố mẹ ly hôn là một nhóm xã hội. Nghiên cứu “Ly dị và trẻ em: Hướng dẫn dành cho cha mẹ” (Divorce and Children: Guidelines for Parents) của Nationwide Children’s (2017) đề cập đến những tác động tâm lý của việc ly hôn đến trẻ em thông qua việc trình bày các phản ứng của trẻ em. Những phản ứng này được phân loại theo từng độ tuổi của 11 trẻ em, bao gồm trẻ em dưới 3 tuổi, trẻ em độ tuổi đi học và trẻ em bắt đầu bước vào tuổi thanh niên.

Fagan và Aaron Churchill (2012) thực hiện nghiên cứu về ảnh hưởng của ly hôn đến trẻ em đã so sánh hành vi của trẻ em trong gia đình ly hôn và gia đình có bố mẹ. Kết quả cho thấy những trẻ em trong gia đình ly hôn có tỷ lệ cao hơn nhiều đối với các vấn đề hành vi như trốn học, trộm cắp, đập phá tài sản tại trường học hay nơi công cộng, khó khăn trong giao tiếp với bố mẹ, nghiện chất, …. Ubong Eyo (2018), nghiên cứu về nguyên nhân và ảnh hưởng của ly hôn đã chỉ ra những ảnh hưởng về cảm xúc, tâm lý, kinh tế cũng như tâm linh của trẻ và khuyến nghị những phương thức làm giảm thiểu các ảnh hưởng này đến trẻ. Nghiên cứu của Amy Morin (2021) trên những gia đình ly hôn và trẻ trong gia đình này đã đề cập những ảnh hưởng tâm lý khá nặng nề với trẻ khi bố mẹ chúng ly hôn.

Tác giả nhấn mạnh đến những ảnh hưởng tâm lý khác biệt với nhóm trẻ trong những năm đầu, những năm đến tuổi đi học và trẻ tuổi teen. Những vấn đề về sức khỏe tâm thần cũng được tác giả chỉ ra như những hậu quả của ly hôn đối với trẻ. Các nghiên cứu trong nước về trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn Nghiên cứu “Một số đặc điểm tâm lý của trẻ em có cha mẹ ly hôn” của Nguyễn Thị Minh Hằng (2003) trình bày các phản ứng tức thời của trẻ ở các lứa tuổi khác nhau đối với sự kiện bố mẹ ly hôn và những bất ổn tâm lý khác xảy ra sau những phản ứng tức thời này. Bài báo cho rằng nhìn chung trẻ em có bố mẹ ly hôn gặp phải rất nhiều khó khăn trong quá trình thích ứng tâm lý – xã hội.

Bên cạnh nghiên cứu trên, Nguyễn Thị Minh Hằng (2007) có thêm một nghiên cứu thực nghiệm về tâm lý trẻ em có bố mẹ ly hôn bằng cách dùng trắc nghiệm vẽ tranh gia đình. Kết quả cho thấy ở các trẻ có bố mẹ ly hôn có sự mất cân bằng tâm lý nhất định. Đỗ Thị Thu Trang và Lê Bích Ngọc (2016) đã thực hiện một nghiên cứu “Vấn đề ly hôn và tình trạng vi phạm pháp luật của người chưa thành niên ở Việt Nam hiện nay”. Nghiên cứu chỉ ra mối liên hệ giữa hoàn cảnh gia đình bố mẹ ly 12 hôn với tình trạng phạm pháp của người chưa thành niên.

Khi khảo sát đặc điểm nhân thân của 2.599 khách thể nghiên cứu là người chưa thành niên vi phạm pháp luật hình sự thì có đến 40,7% sống trong những gia đình không hoàn thiện do bố mẹ ly hôn. Nghiên cứu cũng phân tích những tác động tiêu cực của việc ly hôn dẫn đến hậu quả phạm pháp ở trẻ chưa thành niên. Nghiên cứu của tác giả Lê Minh Công (2013) về vấn đề nghiện Internet của học sinh trung học cơ sở chỉ ra trẻ em trong gia đình bố mẹ đầy đủ lại có tỷ lệ nghiện cao hơn (87%) so với trẻ trong gia đình bố mẹ ly hôn (9,2%). Tác giả cho rằng có mối quan hệ giữa tỷ lệ nghiện Internet của học sinh với chất lượng mối quan hệ của cha mẹ trong gia đình ngay cả khi có đầy đủ cả cha và mẹ.

Tổng quan một số nghiên cứu về CTXH với trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn Bên cạnh các nghiên cứu về trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn còn có những nghiên cứu liên quan đến trợ giúp xã hội và CTXH đối với nhóm trẻ này. Sau đây là một số nghiên cứu tiêu biểu quốc tế và trong nước về chủ đề này. Các nghiên cứu ngoài nước về CTXH với trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn William F. Hodges (1991) trong cuốn sách “Can thiệp dành cho trẻ em trong gia đình ly hôn: Trông nom, Tiếp cận và Trị liệu tâm lý” (Interventions for Children of Divorce: Custody, Access, and Psychotherapy) đã đưa ra các cách tiếp cận, các đánh giá và can thiệp liên quan đến trông nom, hỗ trợ trẻ em và gia đình sau ly hôn.

Những can thiệp mà tác giả đề xuất bao gồm đánh giá quyền nuôi con, trị liệu nhóm dành cho trẻ em ở trường học và cộng đồng, trị liệu cá nhân đối với trẻ em, tư vấn phụ huynh và các can thiệp đối với gia đình trẻ. Nghiên cứu “Nhân viên xã hội trường học có thể hỗ trợ như thế nào đối với trẻ trong gia đình ly hôn?” (How do School Social Workers Provide Support to Children of Divorced?) của Kimberly Johnson (2013) đi vào khám phá nhận thức và trải nghiệm của NVXH làm việc ở trường tiểu học đối với việc cung cấp các dịch vụ hỗ trợ nhóm trẻ có bố mẹ ly hôn hoặc ly thân. 13 Nancy Boyd Webb (2019) trong cuốn sách “Thực hành công tác xã hội với trẻ em” (Social Work Practice with Children) đã đề cập các phương pháp giúp đỡ khác nhau đối với trẻ em trong đó có trẻ em trong các gia đình bố mẹ ly hôn. Các phương pháp được trình bày bao gồm liệu pháp tâm lý cá nhân, CTXH nhóm, các can thiệp dựa vào trường học và một số hoạt động trợ giúp gia đình trẻ em.

Nhằm trợ giúp trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn, Bộ Tư pháp của chính phủ Canada nghiên cứu đưa ra một số dịch vụ ở dạng chương trình. Các chương trình này được giới thiệu ở trang Web “Tiếng nói và hỗ trợ: Các chương trình dành cho trẻ em đang trải qua sự ly hôn, ly thân của bố mẹ” (Voice and Support: Programs for Children Experiencing Parental Seperation and Divorce)2 và còn được gọi là các chương trình giáo dục ly hôn. Mục tiêu của chúng là giáo dục và cung cấp thông tin phù hợp với lứa tuổi nhằm giúp trẻ hiểu một cách đúng đắn về sự ly thân, ly hôn của bố mẹ; hỗ trợ cảm xúc cho trẻ thông qua tham vấn hoặc các liệu pháp tâm lý; đồng thời giúp trẻ phát triển kỹ năng đương đầu để ứng xử phù hợp tránh được những tác động tiêu cực từ việc ly thân, ly hôn của bố mẹ. Bên cạnh chương trình giáo dục ly hôn dành cho trẻ, các nghiên cứu còn đưa ra chương trình giáo dục ly hôn dành cho bố mẹ.

Một chương trình như vậy được giới thiệu ở trang Web “Chương trình cung cấp thông tin cho cha mẹ không còn sống chung” (Separated Parents Information Programme”3 được cung cấp bởi một cơ sở cung cấp dịch vụ xã hội (DVXH) ở Vương quốc Anh mang tên Family Action. Chương trình giúp các bậc bố mẹ hiểu được cách nhìn hoặc quan điểm của trẻ em đối với sự ly thân hoặc ly hôn của bố mẹ; giúp bố mẹ học những nguyên tắc cơ bản để quản lý và giảm thiểu những tác động hoặc mâu thuẫn do sự ly thân hoặc ly hôn lên trẻ em; qua đó tăng cường trách nhiệm và biết cách phối hợp trong quá trình hỗ trợ nuôi dưỡng và dạy dỗ trẻ em sau khi ly thân hoặc ly hôn. Các nghiên cứu trong nước về CTXH với trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn 2 https://www.ca/eng/rp-pr/fl-lf/divorce/2004_2/p3.html 3 https://www.uk/what-we-do/children-families/spips/ 14 Nguyễn Ngọc Lâm (2005) trong giáo trình “Công tác xã hội với trẻ em và gia đình” đã đề cập đến các hậu quả của ly hôn đối với trẻ và các hoạt động chuyên môn mà NVXH có thể thực hiện để hỗ trợ trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn. Giáo trình “Công tác xã hội trong lĩnh vực sức khỏe tâm thần” của Nguyễn Thị Mỹ Lộc và Nguyễn Hồng Kiên (2013) nêu ra mối quan hệ giữa sự ly hôn của bố mẹ với sự trầm cảm của trẻ vị thành niên.

Giáo trình cũng trình bày các hoạt động chuyên môn và tiến trình giúp đỡ của CTXH nhằm hỗ trợ những người có vấn đề về sức khỏe tâm thần trong đó có trẻ em trong gia đình bố mẹ ly hôn. Tác giả Nguyễn Hải Hữu (2016) trong bài viết “Phát triển CTXH với gia đình và trẻ em nhằm giải quyết những vấn đề xã hội bức xúc từ thực tiễn Việt Nam” đã chỉ ra nhiều vấn đề mà gia đình và trẻ em phải đối mặt trong quá trình phát triển, trong đó có vấn đề của trẻ em trong gia đình có bố bẹ ly hôn, ly thân.