MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Công tác xã hội là một ngành khoa học và nó cũng như bao ngành khoa học khác đảm nhiệm sứ mệnh phát triển con người và xã hội. CTXH là một nghề, một hoạt động chuyên nghiệp nhằm trợ giúp các cá nhân, gia đình và cộng đồng nâng cao năng lực đáp ứng nhu cầu và tăng cường chức năng xã hội, đồng thời thúc đẩy môi trường xã hội về chính sách, nguồn lực và dịch vụ nhằm giúp cá nhân, gia đình và cộng đồng giải quyết và phòng ngừa các vấn đề xã hội góp phần đảm bảo an sinh xã hội, thúc đẩy con người và xã hội phát triển. CTXH tác động vào nhiều lĩnh vực của đời sống như: Y tế, giáo dục, trường học, tòa án, phúc lợi trẻ em, phúc lợi gia đình, dịch vụ xã hội cho nhóm người đặc biệt…vv.
Tuy nhiên trong tất cả những lĩnh vực đó thì CTXH trong lĩnh vực y tế đang là một vấn đề mang tính thời sự, cấp bách và nan giải. Nói về y tế thì hiện nay vấn đề nâng cao sức khỏe cho mọi người là mục tiêu lớn, mục tiêu chiến lược của tổ chức y tế thế giới (WHO), của nhiều quốc gia phát triển và của cả ngành y tế nước ta. Sức khỏe là thước đo chung của mọi xã hội văn minh. Sức khỏe thể chất và sức khỏe tâm thần là hai khía cạnh không thể tách rời, trong đó sức khỏe tâm thần có một vai trò quan trọng trong nỗ lực chung để nâng cao chất lượng sống cho mọi người trong một xã hội phát triển.
Sức khỏe tâm thần nói chung và tâm thần phân liệt nói riêng đang là một trong những nguyên nhân gây tàn phế hàng đầu trên thế giới. Ước tính toàn cầu có ít nhất 26 triệu người đang sống chung với bệnh tâm thần phân liệt. So với người bình thường, người mắc bệnh tâm thần phân liệt tử vong sớm hơn 15-20 năm, thất nghiệp nhiều hơn 6-7 lần và thường xuyên phải đối mặt với cảnh vô gia cư và các tổ chức tội phạm.Tại Việt Nam, ước tính có hơn 250.000 người mắc bệnh tâm thần phân liệt, những người này chủ yếu sống tại gia đình và không có việc làm. Điều tra dịch tễ lâm sàng 10 bệnh 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tâm thần ở các địa điểm thuộc tám vùng kinh tế, xã hội khác nhau trong cả nước trong thời gian ba năm (2000-2002) cho thấy tỷ lệ mắc 10 chứng bệnh tâm thần thường gặp chiếm 14.
Nghiên cứu phối hợp giữa Bộ Y tế và UNICEF năm 2003 ở nhóm thanh thiếu niên độ tuổi 14-25 cho thấy 32% cảm thấy buồn chán về cuộc sống, 21% cảm thấy thất vọng về tương lai, 0,5% đã từng tự tử và 2,8% đã từng có hành động tự làm hại bản thân. Bộ Y tế ước tính, chỉ với 10 dạng bệnh tâm thần phổ biến, ở Việt Nam đã có không dưới 12 triệu ngừơi cần có sự CSSKTT. Theo nghiên cứu quy mô lớn, đa quốc gia của WHO, tỷ lệ rối nhiễu tâm trí ở các nước đang phát triển chiếm 25-30% dân số. Khoảng 20% trong số đó thuộc nhóm loạn thần, còn lại 80% là nhóm cá bệnh tâm căn như trầm cảm, lo âu, rối loạn liên quan đến stress, rối nhiễu hành vi, rối loạn tâm thần do nghiện chất, nghiện rượu.
Tuy nhiên, việc điều trị hiện nay mới chỉ tập trung vào các đối tượng động kinh, tâm thần phân liệt và các bệnh rối loạn tâm thần nặng. Nhóm bệnh có tỷ lệ mắc cao trong cộng đồng và các bệnh có khả năng điều trị được như các rối nhiễu tâm trí dạng trầm cảm, lo âu, mất ngủ, nghiện rượu… chiếm đến 80% gánh nặng bệnh tâm thần cộng đồng chưa là trọng tâm của chương trình CSSKTT cộng đồng. Chăm sóc sức khoẻ tâm trí phụ nữ mang thai, trẻ em và thanh thiếu niên vẫn chưa được quan tâm và chưa có dịch vụ tại cộng đồng. Con số này chưa kể đến các bệnh nhân giấu bệnh, không biết mình có bệnh hoặc khi tới bệnh viện căn bệnh đã ở tình trạng rất xấu [20].
Những con số này cho thấy sức khỏe tâm thần hiện nay đang là một vấn đề cần được quan tâm từ nhiều cấp, ban ngành. Tuy nhiên có một thực tế là lĩnh vực sức khỏe tâm thần đang gặp phải nhiều vấn đề khó khăn mà vấn đề giải quyết nó hiện còn đang là bài toán cần lời giải. Hệ thống dịch vụ và hệ thống thông tin về CSSKTT đảm bảo chất lượng lập kế hoạch, giám sát và đánh giá các dịch vụ CSSKTT còn nhiều bất cập. Nhiều dự án trợ giúp người yếu thế có sự kết hợp giữa Bộ LĐ - TBXH và Bộ Y tế chưa mang tính thiết thực cao.
Đội ngũ bác sỹ về chăm sóc sức 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khỏe tâm thần của nước ta còn thiếu nhiều, đặc biệt thiếu kiến thức và kỹ năng tiếp cận với người bệnh và phối hợp với các bên liên quan [24]. Do ảnh hưởng đến thần kinh nên các đối tượng rất khó tiếp cận. Đối với những bệnh tâm thần nặng thì bệnh nhân không điều chỉnh được hành vi, cảm xúc của mình nên quá trình điều trị kéo dài kết hợp với bệnh nhân khó hợp tác nên gây áp lực lớn đối với y bác sỹ, điều dưỡng và nhân viên chăm nuôi. CTXH trong bệnh viện có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc tạo dựng mối quan hệ hài hòa giữa tinh thần và thể chất của người bệnh, giữa người bệnh với người thân, giữa người bệnh với những người xung quanh và với hệ thống nhân viên y tế.
Sự có mặt của NVCTXH trong bệnh viện giúp quá trình khám và điều trị của bệnh nhân diễn ra nhanh hơn, hiệu quả hơn và chuyên nghiệp hơn. Điều này lại càng có ý nghĩa hơn khi người bệnh bị mắc các chứng về tâm thần. Bởi nguyên nhân gây nên bệnh một phần là do người bệnh không kiểm soát được cảm xúc. NVCTXH khi can thiệp tới tâm lý người bệnh sẽ giúp bệnh nhân mau bình phục hơn.
Chính vì thế tại các nước phát triển, hầu hết các bệnh viện đều có phòng CTXH và đây là một trong những điều kiện được công nhận là hội viên của Hội các bệnh viện. Sự hỗ trợ của NVCTXH đã làm tăng thêm sự hài lòng của người bệnh và gia đình người bệnh khi đến điều trị tại bệnh viện. Tại Việt Nam, hình thành và phát triển nghề CTXH có vai trò rất quan trọng do đó ngày 15/3/2010, Thủ tướng Chính Phủ đã ban hành Quyết định 32/2010/QĐ - TTg về việc phê duyệt Đề án phát triển nghề CTXH giai đoạn 2010 - 2020, trong đó xác định rõ mục tiêu, nội dung hoạt động nhằm phát triển CTXH trở thành một nghề ở Việt Nam. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng cho việc hình thành và phát triển nghề CTXH trong các lĩnh vực y tế ở nước ta nói chung và CTXH trong bệnh viện tâm thần nói riêng.
CTXH trong bệnh viện cũng đã bước đầu xuất hiện tại một số bệnh viện tuyến TW và tuyến tỉnh với cả đội ngũ chuyên nghiệp và không chuyên 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com như bệnh viện Nhi TW, bệnh viện Nhân dân 115, bệnh viện Nhi đồng 2, viện Huyết học và Truyền máu TW, bệnh viện Bạch Mai… Hoạt động này đã góp phần hỗ trợ cho bệnh nhân, người nhà và cán bộ y tế giảm tải những khó khăn, áp lực trong quá trình khám chữa bệnh. Trong khi đó vấn đề CTXH trong bệnh viện tâm thần là một vấn đề mới chưa có nhiều kinh nghiệm. Sự can thiệp của ngành trong vấn đề nâng cao sức khỏe tâm thần mới bắt đầu được vận dụng. Vì thế rất cần có những đề tài làm rõ nhu cầu, vai trò của CTXH trong bệnh viện tâm thần, trên cơ sở đó đề xuất với các bên liên quan những khuyến nghị, giải pháp hữu hiệu để xây dựng có hiệu quả mô hình CTXH chuyên nghiệp nâng cao sự hài lòng của người bệnh và người nhà bệnh nhân.
Bệnh viện tâm thần Hải Dương là bệnh viện hạng II, là cơ sở khám chữa bệnh trực thuộc Sở Y tế Hải Dương có chức năng khám chữa bệnh và phục hồi chức năng cho người bệnh tâm thần trên toàn tỉnh Hải Dương. Mỗi năm công suất giường bệnh lên tới 120%. Tổng số lượt khám chữa bệnh năm 2015 là 24318 lần đạt tỉ lệ 121%. Để nâng cao chất lượng khám chữa bệnh, song song với các hoạt động y tế, bệnh viện cũng đã thành lập tổ CTXH vào năm 2016 để hỗ trợ người bệnh một cách tốt nhất.
Vậy nhu cầu của bệnh viện về CTXH chuyên nghiệp hiện nay như thế nào? Thực trạng hoạt động CTXH ra sao? NVCTXH có những vai trò gì? Làm thế nào để chuyên nghiệp hóa dịch vụ CTXH tại bệnh viện hiện nay? Để trả lời những câu hỏi này tôi quyết định nghiên cứu đề tài “Công tác xã hội trong bệnh viện tâm thần Hải Dương”. Tổng quan vấn đề nghiên cứu Đề án “Phát triển nghề công tác xã hội trong ngành Y tế giai đoạn 2011-2020” ban hành kèm theo Quyết định số 2514/QĐ - BYT ngày 15/7/2011 của Bộ trưởng Bộ Y tế. Đề án với mục tiêu hình thành và phát triển nghề CTXH trong ngành y tế, góp phần tăng cường chất lượng, hiệu quả của 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sự nghiệp bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân. Hoạt động khảo sát thực trạng về nhu cầu triển khai CTXH trong ngành Y tế được Viện Chiến lược và Chính sách Y tế và Trung tâm đào tạo, bồi dưỡng cán bộ Dân số - Y tế thực hiện.
Từ tháng 5/2010 đến tháng 4/2011, Trung tâm đào tạo, bồi dưỡng cán bộ Dân số - Y tế đã tiến hành khảo sát nhanh về một số mô hình CTXH trong bệnh viện và cộng đồng. Nghiên cứu đã chỉ ra: Hiện tại ở cả 3 cấp độ hoạt động của ngành y tế (tại cộng đồng, trong bệnh viện và ở cấp độ hoạch định chính sách) đều thiếu hoặt ít có sự tham gia của CTXH [1]. Tuy nhiên nghiên cứu cũng chưa chỉ ra được thực trạng nhân lực, nhu cầu phát triển và đánh giá những kết quả cụ thể của NVCTXH trong các bệnh viện. Sự ra đời Đề án 1215/QĐ - TTG theo quyết định của Thủ tướng chính phủ, ngày 22/7/2011 “Trợ giúp xã hội và phục hồi chức năng cho người tâm thần, người rối nhiễu tâm trí dựa vào cộng đồng giai đoạn 2011 - 2020”.