MỞ ĐẦU Việt Nam đƣợc đánh giá là 1 trong 16 nƣớc có đa dạng sinh học cao nhất thế giới với nhiều loại động, thực vật đặc hữu.Song Việt Nam cũng là quốc gia đang đứng ở mức báo động cao về nguy cơ đánh mất những giá trị quý giá mà thiên nhiên ƣu đãi. Theo Sách đỏ Việt Nam năm 2007 thì tổng số loài động thực vật hoang dã trong thiên nhiên của Việt Nam đang bị đe dọa hiện nay là 882 loài. Có tới 9 loài động vật đƣợc xem tuyệt chủng ngoài tự nhiên tại Việt Nam nhƣ tê giác hai sừng, heo vòi, cá sấu hoa cà, hƣơu sao, bò xám, cầy rái cá, cá chép gốc, cá chình Nhật, cá lợ thân thấp. Trong hệ thực vật, hai loài lan Hài quý đã tuyệt chủng ngoài thiên nhiên.
Số lƣợng các loài thủy sinh vật có giá trị kinh tế giảm sút nhanh chóng. Ngoài ra theo khảo sát của cơ quan chức năng và các tổ chức bảo tồn thiên nhiên quốc tế, trên lãnh thổ Việt Nam, hổ chỉ còn khoảng vài chục cá thể, sao la còn khoảng 100 cá thể phân bố hẹp ở miền Trung, số lƣợng voi cũng không còn nhiều.Mới đây nhất Quỹ Quốc tế bảo vệ thiên nhiên (WWF) công bố loài tê giác 1 sừng Java đã chính thức không còn trên lãnh thổ Việt Nam. Đây là bài học đau xót, đặt ra nhiều vấn đề cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học ở Việt Nam. Mặc dù những năm qua Đảng và Nhà nƣớc ta đã có nhiều biện pháp quyết liệt nhằm bảo vệ các loài động vật, thực vật hoang dã, quí hiếm.
Tuy vậy vấn đề khai thác quá mức nguồn tài nguyên này vẫn đang là đề tài nóng bỏng, đòi hỏi chúng ta có những hoạt động tích cực hơn để ngăn chặn hiệu quả tình trạng săn bắt, buôn bán động vật, thực vật hoang dã quý hiếm, bảo vệ môi trƣờng. Một trong những nguyên nhân khiến công tác ngăn chặn chƣa đạt hiệu quả cao là chúng ta chỉ quan tâm đến đối tƣợng là các bọn săn bắt, vận chuyển mà chƣa quan tâm đến nơi tiêu thụ là các nhà hàng và các thực khách. Hơn thế nữa khi đƣợc tiêu thụ ở những nơi này các động thực vật hoang dã đã qua chế biến và không còn giữ đƣợc hình dạng nhƣ ban đầu khiến cho việc định dạng rất khó khăn. Do vậy, việc truy cứu trách nhiệm đối với những cá nhân buôn bán và tiêu thụ động thực vật hoang dã trở nên vô cùng phức tạp.
Vấn đề đặt ra là cần thiết phải có một Lê Thị Phƣơng – K18CHKHMT 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Luận văn thạc sĩ khoa học – Chuyên ngành khoa học môi trƣờng công cụ hữu hiệu nhằm giúp các cơ quan chức năng có thể định dạng đƣợc chính xác các loại động vật, thực vật bị buôn bán trái phép khi chúng không còn hình dạng ban đầu. Trên thế giới các nhà khoa học thuộc nhóm nghiên cứu Dự án mã vạch sự sống quốc tế (iBOL– International Barcode of Life project) đã thiết lập một thƣ viện của các loài sinh vật có nhân chuẩn dựa trên một dạng phân tích mới gọi là “mã vạch ADN” tại Toronto (Canada). Với phƣơng pháp này, chỉ cần một chuỗi ADN ngắn, một vùng “mã vạch” chuẩn, công nghệ mã vạch ADN sẽ cho phép xác định các loài một cách nhanh chóng. Công nghệ mã vạch ADN ra đời sẽ hứa hẹn một tƣơng lai mới, nơi mà con ngƣời có thể cập nhật nhanh chóng các thông tin nhƣ tên, thuộc tính sinh học… của bất cứ loài sinh vật nào trên Trái đất.
Ngoài những ứng dụng trong khám phá đa dạng sinh học toàn cầu, công nghệ này còn có những ứng dụng quan trọng trong bảo tồn đa dạng sinh học. Cụ thể là, nó giúp nhận biết các loài bị cấm buôn bán và sử dụng từ những sản phẩm của động vật hoang dã phổ biến trên thị trƣờng, hỗ trợ công tác thực thi luật pháp ở Việt Nam. Ngoài ra, phƣơng pháp này còn đóng góp vào việc nghiên cứu vùng phân bố cũng nhƣ nỗ lực giám sát các loài nguy cấp trong cả nƣớc. Xuất phát từ hiện trạng đa dạng sinh học ở Việt Nam cũng nhƣ để giải quyết những vấn đề đặt ra trong công tác bảo tồn và nghiên cứu, đề tài luận văn “Xây dựng cơ sở dữ liệu sinh học phân tử trong nhận dạng các loài động vật hoang dã phục vụ thực thi pháp luật và nghiên cứu đa dạng sinh học tại Việt Nam” đƣợc thực hiện nhằm bƣớc đầu xây dựng một cơ sở dữ liệu về mã vạch ADN cho các loài động vật đƣợc liệt kê trong nghị định 32/2006/ND-CP của chính phủ về “Quản lý động vật rừng, thực vật rừng nguy cấp, quí hiếm ở Việt Nam”.
Cơ sở dữ liệu này sẽ đóng một vai trò quan trọng trong việc giúp các cơ quan chức năng trong việc định loại chính xác các loài động vật quý hiếm để từ đó ngăn chặn một cách có hiệu quả việc khai thác và buôn bán trái phép động vật hoang dã, cũng nhƣ phục vụ công tác nghiên cứu và bảo tồn đa dạng sinh học tại các khu bảo tồn trong phạm vi cả nƣớc. Lê Thị Phƣơng – K18CHKHMT 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Luận văn thạc sĩ khoa học – Chuyên ngành khoa học môi trƣờng CHƢƠNG 1 - TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.Đa dạng sinh học ở Việt Nam 1.Tiềm năng đa dạng sinh học ở Việt Nam Việt Nam có diện tích tự nhiên là 329.240 km2 trải dài gần 15 vĩ độ (từ 8030`- 22022` vĩ độ Bắc) và hơn 7 kinh độ (từ 102010` - 109020` kinh độ Đông) từ Trung Quốc ở phía Bắc đến vịnh Thái Lan ở phía Nam. Bảy mƣơi lăm phần trăm diện tích là đồi núi chạy xuống vùng duyên hải hẹp và có hai vùng đồng bằng chính là đồng bằng sông Cửu Long ở miền Nam và đồng bằng sông Hồng ở miền Bắc. Việt Nam có bờ biển dài với hàng trăm hòn đảo lớn nhỏ nằm rải rác dọc bờ biển và có một số quần đảo ngoài khơi là Quần đảo Trƣờng Sa ở phía Nam và quần đảo Hoàng Sa ở phía Bắc biển Đông.
Ngoài ra, ở miền Nam còn có hòn đảo lớn gần bờ đó là đảo Phú Quốc và Côn Đảo nằm cách bờ biển phía Nam khoảng 100 Km (Chính phủ Việt Nam, 1994). Việt Nam bị ảnh hƣởng của khí hậu nhiệt đới gió mùa với mùa mƣa điển hình ở miền Nam và thời tiết ôn hoà hơn ở miền Bắc. Về mặt địa sinh học, Việt Nam là giao điểm của vùng Ấn Độ, Nam Trung Hoa và Malaysia. Ngoài ra, với nhiều kiểu sinh cảnh nhƣ rừng nhiệt đới thƣờng xanh, rừng trên núi đá vôi, đầm lầy, sông suối, rạn san hô, đây là một vùng có mức độ đa dạng sinh học cao và là nơi sinh sống cho khoảng 10% tổng số loài chim và thú trên thế giới.
Một số khu vực ở Việt Nam đƣợc công nhận là những điểm ƣu tiên bảo tồn toàn cầu với tính đặc hữu cao.[1] Việt Nam đƣợc Quỹ Bảo tồn động vật hoang dã (WWF) công nhận có 3 trong hơn 200 vùng sinh thái toàn cầu; Tổ chức bảo tồn chim quốc tế (Birdlife) công nhận là một trong 5 vùng chim đặc hữu; Tổ chức Bảo tồn thiên nhiên thế giới (IUCN) công nhận có 6 trung tâm đa dạng về thực vật.[17] Lê Thị Phƣơng – K18CHKHMT 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Luận văn thạc sĩ khoa học – Chuyên ngành khoa học môi trƣờng Việt Nam còn là một trong 8 "trung tâm giống gốc" của nhiều loại cây trồng, vật nuôi, trong đó có hàng chục giống gia súc và gia cầm. Đặc biệt các nguồn lúa và khoai, những loài đƣợc coi là có nguồn gốc từ Việt Nam, đang là cơ sở cho việc cải tiến các giống lúa và cây lƣơng thực trên thế giới.[17] Hệ sinh thái của Việt Nam rất phong phú, bao gồm 11.458 loài động vật, hơn 21.000 loài thực vật và khoảng 3.000 loài vi sinh vật, trong đó có rất nhiều loài đƣợc sử dụng để cung cấp vật liệu di truyền. [17] Trong 30 năm qua, nhiều loài động thực vật đƣợc bổ sung vào danh sách các loài của Việt Nam nhƣ 5 loài thú mới là sao la, mang lớn, mang Trƣờng Sơn, chà vá chân xám và thỏ vằn Trƣờng Sơn, 3 loài chim mới là khƣớu vằn đầu đen, khƣớu Ngọc Linh và khƣớu Kon Ka Kinh, khoảng 420 loài cá biển và 7 loài thú biển. Nhiều loài mới khác thuộc các lớp bò sát, lƣỡng cƣ và động vật không xƣơng sống cũng đã đƣợc mô tả.
Về thực vật, tính từ năm 1993 đến năm 2002, các nhà khoa học đã ghi nhận thêm 2 họ, 19 chi và trên 70 loài mới. Tỷ lệ phát hiện loài mới đặc biệt cao ở họ Lan. [17] *Sự phong phú về loài: Thuật ngữ sự phong phú về loài đƣợc dùng để chỉ đến số lƣợng loài đƣợc ghi nhận ở một vùng hay một khu vực địa lý nhất định, chẳng hạn nhƣ một diện tích lấy mẫu, một khu bảo tồn thiên nhiên, một nƣớc, hoặc một lục địa. So sánh những số lƣợng này giữa các quốc gia sẽ dễ bị nhầm lẫn do sự khác nhau về diện tích của các quốc gia và sự mở rộng các cuộc khảo sát.
Nếu xét về mặt diện tích, Việt Nam là một quốc gia có sự phong phú về loài cao. Vào thời điểm bƣớc sang thế kỷ 21, Việt Nam đƣợc xếp vào một trong 25 quốc gia trên thế giới đứng đầu về số lƣợng loài thực vật, chim, và thú trên một đơn vị diện tích. Giá trị về sự phong phú loài thƣờng thấp hơn số lƣợng thực của những loài hiện có, bởi vì gần nhƣ không thể Lê Thị Phƣơng – K18CHKHMT 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Luận văn thạc sĩ khoa học – Chuyên ngành khoa học môi trƣờng nào thu thập và định loại tất cả các sinh vật trong một vùng có diện tích lớn. [3] Trên thực tế, việc chƣa đánh giá đầy đủ số lƣợng loài này là đặc thù cho những quốc gia nhƣ Việt Nam.
Những đợt điều tra trong nƣớc vẫn tiếp tục phát hiện thêm những sinh vật mới để đƣa vào danh các loài đã biết. Bên cạnh nhóm nấm và động vật không xƣơng sống, thực vật của Việt Nam bị ảnh hƣởng nhiều nhất do sự thống kê không đầy đủ. Các nhà thực vật ƣớc tính rằng có khoảng 13.000 loài thực vật có mạch phân bố tại Việt Nam. Tuy nhiên cho đến nay mới chỉ có gần 10.000 đƣợc ghi nhận.
Số lƣợng các nghiên cứu tăng nhanh trong những năm gần đây khiến cho ƣớc tính về đa dạng sinh học thay đổi liên tục. Từ năm 1999 đến năm 2004, số lƣợng các loài lƣỡng cƣ phân bố tại Việt Nam tăng từ 100 đến 157, tăng 57% về sự phong phú loài.