Cổ Mẫu trong Tiểu Thuyết Haruki Murakami (So Sánh với Franz Kafka)

Luận án tiến sĩ phân tích cổ mẫu trong tiểu thuyết Haruki Murakami so sánh với Franz Kafka. Tìm hiểu biểu tượng, motif, huyền thoại qua lăng kính văn học.

• Tác giả: Nguyễn Bích Nhã Trúc
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Mai Liên
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Và Văn Hóa Nước Ngoài
• Đề tài: Cổ Mẫu Trong Tiểu Thuyết Haruki Murakami (Trong So Sánh Với Franz Kafka)
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Lí do chọn đề tài
• 1.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Giả thuyết khoa học và câu hỏi nghiên cứu
• 1.6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• 1.7. Cấu trúc luận án
• 2. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Tình hình nghiên cứu cổ mẫu trong văn học
• 2.2. Cổ mẫu nhìn từ hướng tiếp cận tâm lý học
• 2.3. Cổ mẫu nhìn từ hướng nghiên cứu folklore học
• 2.4. Phân loại cổ mẫu
• 2.5. Tình hình nghiên cứu phân tâm học ở Nhật Bản trong thế kỉ XX
• 2.6. Lịch sử tiếp nhận và phát triển ngành phân tâm học tại Nhật Bản
• 2.7. Một số quan điểm nghiên cứu nổi bật của các học giả Nhật Bản trong thế kỉ XX
• 2.8. Tổng quan tình hình nghiên cứu tiểu thuyết Haruki Murakami và Franz Kafka
• 2.9. Tình hình nghiên cứu so sánh tiểu thuyết Haruki Murakami và Franz Kafka
• 2.10. Tình hình nghiên cứu cổ mẫu trong tiểu thuyết Haruki Murakami và Franz Kafka
• 2.11. Tiểu kết chương
• 3. CỔ MẪU BIỂU TƯỢNG TRONG TIỂU THUYẾT HARUKI MURAKAMI, TRONG SO SÁNH VỚI FRANZ KAFKA
• 3.1. Cổ mẫu người hùng
• 3.1.1. Hình tượng người hùng trong văn hoá, văn học thế giới
• 3.1.2. Người hùng nạn nhân trong tiểu thuyết Franz Kafka
• 3.1.3. Người hùng thiền giả trong tiểu thuyết Haruki Murakami
• 3.2. Cổ mẫu hang
• 3.2.1. Cái hang trong văn hoá, văn học thế giới
• 3.2.2. Hang, ổ - thế giới hiện thực tăm tối và khép kín trong tiểu thuyết Franz Kafka
• 3.2.3. Hang – mô hình thế giới đa tầng trong tiểu thuyết Haruki Murakami
• 3.3. Cổ mẫu bóng
• 3.3.1. Cái bóng trong văn hoá, văn học thế giới
• 3.3.2. Bóng tối – quyền lực thống trị tuyệt đối trong tiểu thuyết Franz Kafka
• 3.3.3. Cái bóng và cuộc tìm kiếm bản sắc của con người hiện đại trong tiểu thuyết Haruki Murakami
• 3.4. Tiểu kết chương
• 4. CỔ MẪU MOTIF TRONG TIỂU THUYẾT HARUKI MURAKAMI, TRONG SO SÁNH VỚI FRANZ KAFKA
• 4.1. Motif biến dạng
• 4.1.1. Motif biến dạng trong văn học thế giới
• 4.1.2. Biến dạng và tình trạng tha hóa của con người trong tiểu thuyết Franz Kafka
• 4.1.3. Motif biến dạng và sự tồn tại đa thể của con người trong tiểu thuyết Haruki Murakami
• 4.2. Motif hành trình
• 4.2.1. Motif hành trình trong văn học thế giới
• 4.2.2. Hành trình khám phá sự phi lí của số phận con người và bản chất xã hội trong tiểu thuyết Franz Kafka
• 4.2.3. Hành trình tìm kiếm và hoàn thiện bản ngã con người trong tiểu thuyết Haruki Murakami
• 4.3. Motif cái chết và sự tái sinh
• 4.3.1. Motif cái chết – sự tái sinh trong văn học thế giới
• 4.3.2. Cái chết - sự tái sinh và quá trình thức tỉnh hiện sinh của con người trong tiểu thuyết Franz Kafka
• 4.3.3. Cái chết - sự tái sinh và thông điệp mang tính triết mĩ phương Đông trong tiểu thuyết Haruki Murakami
• 4.4. Tiểu kết chương
• 5. CỔ MẪU HUYỀN THOẠI TRONG TIỂU THUYẾT HARUKI MURAKAMI, TRONG SO SÁNH VỚI FRANZ KAFKA
• 5.1. Huyền thoại Oedipus
• 5.1.1. Nguyên mẫu huyền thoại Oedipus trong văn học Hy-La và những phiên bản Oedipus của văn học Nhật Bản
• 5.1.2. Sự ám ảnh sức mạnh nam quyền của người cha trong thế giới nghệ thuật Franz Kafka
• 5.1.3. Quyền lực tính nữ như một phương thức “huyền thoại hoá” trong tiểu thuyết Kafka bên bờ biển của Haruki Murakami
• 5.2. Huyền thoại Orpheus
• 5.2.1. Nguyên mẫu huyền thoại Orpheus trong văn học Hy – La
• 5.2.2. Huyền sử Izanagi và Izanami – “Orpheus của văn học Nhật Bản”
• 5.2.3. Cách tân huyền thoại Orpheus trong tiểu thuyết Biên niên kí chim vặn dây cót của Haruki Murakami
• 5.3. Huyền thoại Prometheus
• 5.3.1. Huyền thoại Prometheus trong văn học Hy - La
• 5.3.2. Tích cổ về số phận của dân tộc Do Thái trong Kinh Cựu Ước
• 5.3.3. Giải huyền thoại Prometheus trong tiểu thuyết Lâu đài của Franz Kafka
• 5.4. Tiểu kết chương
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ, CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• HÌNH ẢNH, BẢNG BIỂU TRONG LUẬN ÁN
• BẢN DỊCH: “HÃY HỌC CÁCH SỐNG CHUNG VỚI CÁI BÓNG CỦA MÌNH”
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Luận Án Tiến Sĩ Tổng Quan Nghiên Cứu Cổ Mẫu Văn Học

Luận án tiến sĩ này tập trung nghiên cứu cổ mẫu trong tiểu thuyết của Haruki Murakami, so sánh với Franz Kafka. Mục tiêu là khám phá cách hai nhà văn sử dụng và biến đổi các cổ mẫu từ các nguồn văn hóa khác nhau, và cách chúng truyền tải ý nghĩa trong tác phẩm của họ. Phương pháp tiếp cận là kết hợp phân tích văn học với các lý thuyết về cổ mẫu Jung và biểu tượng học, đồng thời xem xét ảnh hưởng văn học và văn hóa đối với sáng tác của hai tác giả. Nghiên cứu này nhằm đóng góp vào việc hiểu sâu hơn về tiểu thuyết Haruki Murakami, khẳng định giá trị văn hóa truyền thống trong sáng tác của ông, và mở ra hướng đối thoại văn học Nhật Bản với văn học thế giới. Luận án cũng đánh giá những đánh giá trước đây về ảnh hưởng của Kafka đến Murakami, xem xét liệu Murakami có vượt qua được "cái bóng" này để tạo ra một phong cách riêng biệt hay không. Đề tài này cũng xuất phát từ mong muốn phản biện những đánh giá phiến diện trong nghiên cứu Murakami ở Việt Nam.

1.1. Phê Bình Cổ Mẫu Góc Nhìn Phân Tâm Học và Folklore

Luận án này tổng hợp các lý thuyết cơ bản về phương diện phê bình cổ mẫu từ góc độ phân tâm học và folklore học. Nghiên cứu này cũng nhằm mục đích khám phá nghệ thuật tiểu thuyết của Haruki Murakami – tập trung vào nghệ thuật vận dụng cổ mẫu như một phương thức đặc biệt trong hư cấu tiểu thuyết, đặt trong tương quan so sánh, đối chiếu với tiểu thuyết của Franz Kafka. Luận án này sẽ góp phần xây dựng một cái nhìn toàn diện hơn về tầm quan trọng của văn hóa dân gian và vô thức tập thể trong văn học Nhật Bản và thế giới. Joseph Campbell và Carl Jung là hai tác giả có ảnh hưởng lớn đến phương pháp phê bình trong luận án này.

1.2. Giới Hạn Nghiên Cứu Phạm Vi Cổ Mẫu và Tác Phẩm

Luận án giới hạn ở việc nghiên cứu cổ mẫu trong tiểu thuyết Haruki Murakami (đối tượng chính) và cổ mẫu trong tiểu thuyết Franz Kafka (đối tượng phụ). Do hạn chế về mặt dung lượng của một luận án, chúng tôi không nghiên cứu tất cả các cổ mẫu trong sáng tác của hai nhà văn Murakami và Kafka, nên chỉ tập trung một số nhóm cổ mẫu cụ thể, nằm trong phạm vi nội dung nghiên cứu của luận án. Phạm vi khảo sát của luận án là 4 tiểu thuyết của Kafka và 6 tiểu thuyết của Murakami, trên văn bản Việt ngữ đã xuất bản tại Việt Nam.

II. Thách Thức Giải Mã Cổ Mẫu Trong Tiểu Thuyết Murakami Kafka

Một trong những thách thức lớn nhất khi nghiên cứu cổ mẫu trong tiểu thuyết Haruki Murakami và Franz Kafka là xác định và phân loại chúng một cách chính xác. Các cổ mẫu thường xuất hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, và việc phân biệt chúng với các biểu tượng học hoặc motif văn học thông thường đòi hỏi sự phân tích tỉ mỉ và sâu sắc. Thêm vào đó, việc hiểu rõ ảnh hưởng văn học và văn hóa của cả hai tác giả là rất quan trọng để giải thích ý nghĩa của các cổ mẫu trong tác phẩm của họ. Cuối cùng, việc so sánh cổ mẫu trong hai phong cách viết khác nhau - phong cách viết Murakami hiện đại và phong cách viết Kafka mang đậm chất hiện sinh - đòi hỏi một phương pháp tiếp cận linh hoạt và đa chiều.

2.1. Nhận Diện Cổ Mẫu Phân Biệt Biểu Tượng và Motif Văn Học

Thách thức đặt ra là phân biệt rõ ràng các cổ mẫu với các yếu tố khác như biểu tượng học và motif văn học. Để làm được điều này, cần phải nghiên cứu kỹ lưỡng các lý thuyết về cổ mẫu Jung, xác định các đặc điểm chung và phổ quát của chúng, đồng thời xem xét cách chúng được thể hiện cụ thể trong từng tác phẩm của Murakami và Kafka. Chúng ta cần hiểu rõ đâu là cái bóng (Shadow), đâu là người hùng, đâu là người mẹ vĩ đại trong từng tác phẩm.

2.2. Ảnh Hưởng Văn Hóa Bối Cảnh Sáng Tác Murakami Kafka

Để hiểu sâu sắc ý nghĩa của các cổ mẫu trong tác phẩm của Murakami và Kafka, cần phải xem xét bối cảnh văn hóa và lịch sử mà họ sáng tác. Điều này bao gồm việc nghiên cứu văn học Nhật Bản và văn học Đức, cũng như các yếu tố xã hội, chính trị và tôn giáo đã ảnh hưởng đến thế giới quan và phong cách viết của họ. Việc hiểu rõ ảnh hưởng của chủ nghĩa hiện sinh và chủ nghĩa siêu thực là vô cùng quan trọng.

III. Cổ Mẫu Người Hùng So Sánh Kafka Và Murakami Về Anh Hùng

Cổ mẫu người hùng là một trong những cổ mẫu quan trọng nhất trong cả tiểu thuyết Haruki Murakami và Franz Kafka. Tuy nhiên, cách hai nhà văn này thể hiện người hùng có sự khác biệt đáng kể. Trong tiểu thuyết Franz Kafka, người hùng thường là nạn nhân của những thế lực vô hình và áp bức, phải đối mặt với sự tha hóa và cảm thức về sự vô nghĩa. Ngược lại, trong tiểu thuyết Haruki Murakami, người hùng thường chủ động tìm kiếm ý nghĩa cuộc đời và trải qua quá trình quá trình cá nhân hóa (Individuation) để đạt được sự trưởng thành và tự do. Việc so sánh hai hình tượng người hùng này giúp chúng ta hiểu rõ hơn về thế giới quan và triết lý sống của cả hai tác giả.

3.1. Kafka Người Hùng Nạn Nhân và Sự Tha Hóa

Trong tiểu thuyết Franz Kafka, người hùng thường bị mắc kẹt trong những tình huống phi lý và bất công, phải đối mặt với sự tha hóa và sự cô đơn. Họ thường không thể kiểm soát số phận của mình và trở thành nạn nhân của những thế lực bí ẩn và áp bức. Hình tượng người hùng trong Vụ án và Lâu đài là những ví dụ điển hình cho điều này.

3.2. Murakami Người Hùng Thiền Giả và Hành Trình Tìm Kiếm

Trong tiểu thuyết Haruki Murakami, người hùng thường là những cá nhân độc lập và có ý thức, chủ động tham gia vào hành trình tìm kiếm bản thân và ý nghĩa cuộc đời. Họ thường trải qua những thử thách và khó khăn, nhưng cuối cùng đạt được sự trưởng thành và tự do. Hình tượng người hùng trong Kafka bên bờ biển và Biên niên ký chim vặn dây cót là những ví dụ điển hình.

IV. Cổ Mẫu Hang Khám Phá Thế Giới Ẩn Giấu Murakami Và Kafka

Cổ mẫu hang là một biểu tượng học mạnh mẽ, xuất hiện trong nhiều tác phẩm văn học trên thế giới, và cũng đóng một vai trò quan trọng trong tiểu thuyết Haruki Murakami và Franz Kafka. Trong văn học, hang thường biểu tượng cho sự ẩn dật, bí mật, và tiềm thức. Tuy nhiên, cách hai nhà văn sử dụng cổ mẫu hang có những khác biệt đáng chú ý. Trong tiểu thuyết Franz Kafka, hang thường là một không gian hiện thực tăm tối và ngột ngạt, biểu tượng cho sự tha hóa và bế tắc của con người. Ngược lại, trong tiểu thuyết Haruki Murakami, hang có thể là một mô hình thế giới đa tầng, nơi người hùng khám phá những bí mật và đối mặt với những thử thách để đạt được sự trưởng thành.

4.1. Kafka Hang Tối Tăm và Bế Tắc Hiện Sinh

Trong tiểu thuyết Franz Kafka, cổ mẫu hang thường biểu tượng cho sự tha hóa và bế tắc của con người trong một thế giới phi lý và áp bức. Hang là một không gian tăm tối và ngột ngạt, nơi nhân vật cảm thấy bị mắc kẹt và không thể thoát ra. Điều này phản ánh cảm thức về sự vô nghĩa trong cuộc đời và sự bất lực của con người trước những thế lực vô hình.

4.2. Murakami Hang Đa Tầng và Hành Trình Khám Phá

Trong tiểu thuyết Haruki Murakami, cổ mẫu hang thường là một mô hình thế giới đa tầng, nơi nhân vật khám phá những bí mật và đối mặt với những thử thách để đạt được sự trưởng thành. Hang có thể là một không gian huyền bí và đầy bất ngờ, nơi người hùng tìm thấy những manh mối quan trọng và gặp gỡ những nhân vật kỳ lạ. Nó thể hiện quá trình cá nhân hóa của nhân vật.

V. Motif Biến Dạng Phân Tích Sự Tha Hóa Trong Tiểu Thuyết

Motif biến dạng là một motif văn học phổ biến trong văn học thế giới, và nó được sử dụng một cách hiệu quả trong cả tiểu thuyết Haruki Murakami và Franz Kafka. Trong văn học, biến dạng thường biểu tượng cho sự thay đổi, mất mát, và sự tha hóa. Trong tiểu thuyết Franz Kafka, motif biến dạng thường được sử dụng để thể hiện sự tha hóa và mất nhân tính của con người trong một xã hội hiện đại. Ngược lại, trong tiểu thuyết Haruki Murakami, motif biến dạng có thể biểu tượng cho sự thay đổi và tìm kiếm ý nghĩa cuộc đời và chấp nhận sự tồn tại đa dạng của nhân dạng, giới tính và vai trò.

5.1. Kafka Biến Dạng và Mất Nhân Tính

Trong tiểu thuyết Franz Kafka, motif biến dạng thường là một trải nghiệm đau đớn và kinh hoàng, dẫn đến sự tha hóa và mất nhân tính của nhân vật. Biến dạng thường là một dấu hiệu của sự bất lực và tuyệt vọng, khi nhân vật không thể kiểm soát số phận của mình và bị biến thành một thứ gì đó khác với con người.

5.2. Murakami Biến Dạng và Sự Tồn Tại Đa Dạng

Trong tiểu thuyết Haruki Murakami, motif biến dạng có thể là một trải nghiệm kỳ lạ và khó hiểu, nhưng nó cũng có thể là một cơ hội để khám phá những khía cạnh khác nhau của bản thân và thế giới xung quanh. Biến dạng có thể là một dấu hiệu của sự thay đổi và tìm kiếm ý nghĩa cuộc đời, khi nhân vật chấp nhận sự đa dạng và phức tạp của cuộc sống.

VI. Ứng Dụng Kết Luận Ý Nghĩa Cổ Mẫu Trong Phân Tích Văn Học

Nghiên cứu cổ mẫu trong tiểu thuyết Haruki Murakami và Franz Kafka mang lại nhiều ý nghĩa quan trọng cho việc phân tích văn học. Nó giúp chúng ta hiểu sâu hơn về thế giới quan, triết lý sống và ảnh hưởng văn học của hai tác giả. Đồng thời, nó cũng cung cấp một công cụ hữu ích để giải thích ý nghĩa của các biểu tượng học, motif văn học và cấu trúc truyện trong tác phẩm của họ. Kết quả nghiên cứu này có thể được ứng dụng trong việc giảng dạy văn học Nhật Bản, văn học Đức và so sánh văn học tại các trường đại học.

6.1. Đóng Góp Góc Nhìn Mới Về Murakami Và Kafka

Luận án này đóng góp một góc nhìn mới về tiểu thuyết Haruki Murakami và Franz Kafka thông qua việc phân tích cổ mẫu. Nó giúp chúng ta hiểu rõ hơn về sự khác biệt và tương đồng trong cách hai nhà văn sử dụng và biến đổi các cổ mẫu từ các nguồn văn hóa khác nhau.

6.2. Triển Vọng Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Cổ Mẫu

Nghiên cứu này mở ra nhiều hướng nghiên cứu tiếp theo về cổ mẫu trong văn học, bao gồm việc khám phá các cổ mẫu khác nhau, so sánh cổ mẫu trong các tác phẩm của các tác giả khác nhau, và nghiên cứu ảnh hưởng của cổ mẫu đến độc giả và văn hóa.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về thế giới nghệ thuật của Haruki Murakami trong mối tương quan đối sánh với Franz Kafka đại diện cho một bước tiến tiên phong trong phân khoa văn học so sánh và phê bình cổ mẫu tại Việt Nam. Trong bối cảnh toàn cầu hóa văn hóa và sự trỗi dậy của "sức mạnh mềm" Nhật Bản, Murakami không chỉ đóng vai trò sứ giả mở đường cho thế hệ văn sĩ "hậu Murakami" bước ra văn đàn thế giới, mà còn kiến tạo một hệ hình tự sự độc đáo dung hợp giữa truyền thống phương Đông và kỹ thuật hiện đại phương Tây. Luận án tiến sĩ chuyên ngành Văn học nước ngoài (Mã số: 62 22 02 45) của nghiên cứu sinh Nguyễn Bích Nhã Trúc, thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh dưới sự hướng dẫn của PGS. Nguyễn Thị Mai Liên, tập trung giải mã căn tính nghệ thuật này qua công trình: "Cổ mẫu trong tiểu thuyết Haruki Murakami (trong so sánh với Franz Kafka)".

graph TD
    A["Hệ thống Cổ mẫu Toàn diện"] --> B["Cổ mẫu Biểu tượng / Nhân vật<br/>(Symbolic Archetypes)"]
    A --> C["Cổ mẫu Motif / Trạng huống<br/>(Archetypal Motifs)"]
    A --> D["Cổ mẫu Huyền thoại / Truyện kể<br/>(Mythic Archetypes)"]
    
    B --> B1["Người hùng: Nạn nhân (Kafka) vs. Thiền giả (Murakami)"]
    B --> B2["Cái hang: Khép kín bức bối vs. Đa tầng tâm thức"]
    B --> B3["Cái bóng: Quyền lực áp chế vs. Khủng hoảng bản sắc"]
    
    C --> C1["Biến dạng: Tha hóa tuyệt vọng vs. Tồn tại đa thể"]
    C --> C2["Hành trình: Phi lý kỹ trị vs. Hoàn thiện tự ngã (Individuation)"]
    C --> C3["Chết & Tái sinh: Thức tỉnh hiện sinh vs. Triết mĩ luân hồi phương Đông"]
    
    D --> D1["Huyền thoại Oedipus: Ám ảnh phụ quyền vs. Quyền lực tính nữ"]
    D --> D2["Huyền thoại Orpheus: Căn cước Hy-La vs. Huyền sử Izanagi - Izanami"]
    D --> D3["Huyền thoại Prometheus: Giải ảo định mệnh Do Thái trong 'Lâu đài'"]

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm mà luận án xác định xuất phát từ khuynh hướng phê bình phiến diện trước đây, vốn thường quy giản văn chương Murakami thành hiện tượng "Tây hóa", "lai căng", "nặng mùi bơ" và đứt gãy khỏi truyền thống Nhật Bản. Bằng việc thiết lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học chặt chẽ, luận án chứng minh rằng Murakami không phải là "bản sao" của chủ nghĩa hiện đại phương Tây, mà là một nhà kiến tạo huyền thoại mới (neo-mythmaker). Nhà văn mượn chất liệu folklore bản địa và phân tâm học chiều sâu để giải trừ, tái cấu trúc những mô thức tự sự kinh điển mà Franz Kafka từng xác lập.

Hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu được quy chuẩn hóa thành 4 trục nội dung:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (Q1): Hệ thống cổ mẫu trong tiểu thuyết Murakami hiện diện dưới những dạng thức cấu trúc nào và phát huy chức năng nghệ thuật ra sao?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (Q2): Những tương đồng và dị biệt mang tính bản thể luận giữa nghệ thuật sử dụng cổ mẫu của Murakami và Kafka là gì?
3. Câu hỏi nghiên cứu 3 (Q3): Murakami đã kết nối truyền thống văn hóa Nhật Bản và biến đổi các cổ mẫu phổ quát nhân loại như thế nào để khẳng định phong cách tự sự độc lập?
4. Câu hỏi nghiên cứu 4 (Q4): Thông qua tương quan cổ mẫu giữa hai tác giả, cuộc đối thoại xuyên văn hóa Đông - Tây phản ánh điều gì về khủng hoảng tinh thần và liệu pháp chữa lành cho con người đương đại?

Giả thuyết nghiên cứu (Hypotheses) khẳng định:

• Giả thuyết 1 (H1): Tồn tại một sự giao thoa vô thức từ Kafka sang Murakami, song hành với ý thức chủ động "phá vỡ thế giới hư cấu của Kafka" để giải phóng mô hình tiểu thuyết hiện đại Nhật Bản khỏi các khuôn mẫu quy phạm.
• Giả thuyết 2 (H2): Việc vận dụng lý thuyết tâm lý học phân tích của Carl Gustav Jung kết hợp cùng các mô thức bản địa hóa phân tâm học Nhật Bản (như phức cảm Ajase, cấu trúc Amae) đóng vai trò là liệu pháp tự sự trị liệu (narrative therapy) cho các chấn thương tâm lý cá nhân và tập thể thời hậu hiện đại.

Phạm vi khảo sát của luận án bao quát 10 tác phẩm trụ cột: 6 tiểu thuyết tiêu biểu của Haruki Murakami (Biên niên ký chim vặn dây cót, Kafka bên bờ biển, Xứ sở diệu kỳ tàn bạo và chốn tận cùng thế giới, Cuộc săn cừu hoang, 1Q84, Giết chỉ huy đội kỵ sĩ) và 4 tác phẩm kinh điển của Franz Kafka (Vụ án, Nước Mỹ - Kẻ mất tích, Hóa thân, Lâu đài). Khung lý thuyết tích hợp liên ngành giữa Phân tâm học cổ mẫu của Carl Gustav Jung, lý thuyết Đơn huyền thoại (Monomyth) của Joseph Campbell, Phê bình cổ mẫu của Northrop Frye và Ký hiệu học huyền thoại của Roland Barthes đã tạo nên nền tảng học thuật vững chắc cho toàn bộ công trình.

---

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu phê bình cổ mẫu bắt đầu định hình rõ nét từ những thập niên 1940-1950, hình thành trên giao điểm của tâm lý học phân tích, nhân học văn hóa và folklore học. Carl Gustav Jung (1875–1961) đã tạo nên bước ngoặt mang tính cách mạng khi tách khỏi quan điểm quy giản hành vi về năng lượng tính dục (libido) của Sigmund Freud (1856–1939), để khẳng định sự hiện hữu của tầng "vô thức tập thể" (collective unconscious) cùng năng lượng tâm thần (psychic energy). Kế thừa Jung, Joseph Campbell (1904–1987) trong công trình kinh điển The Hero with a Thousand Faces (1949) đã khái quát hóa mô hình "Monomyth" (Đơn huyền thoại) trải qua 3 giai đoạn then chốt (Phân ly - Thụ pháp - Quay trở lại) gồm 17 biến cố cấu trúc, trở thành hệ hình phổ quát giải mã cấu trúc tự sự nhân loại.

flowchart LR
    subgraph Freud["Sigmund Freud (1856-1939)"]
        F1["Vô thức Cá nhân"] --- F2["Năng lượng Libido"] --- F3["Phức cảm Oedipus"]
    end
    
    subgraph Jung["Carl Gustav Jung (1875-1961)"]
        J1["Vô thức Tập thể"] --- J2["Năng lượng Tâm thần"] --- J3["Hệ thống Cổ mẫu & Tự ngã"]
    end
    
    subgraph Japan["Bản địa hóa Phân tâm học Nhật Bản"]
        K1["Heisaku Kosawa: Phức cảm Ajase"]
        D1["Takeo Doi: Cấu trúc Amae"]
        H1["Hayao Kawai: Jungian & Huyền thoại Nhật"]
    end
    
    Freud -.->|"Mở rộng / Phản biện"| Jung
    Jung -->|"Tiếp nhận & Tiếp biến"| Japan

Ở bình diện thi pháp học và folklore, Northrop Frye (1912–1991) trong Anatomy of Criticism (1957) xác lập quan điểm xem văn học là sự dịch chuyển tuần hoàn của các huyền thoại cổ sơ; Stith Thompson thiết lập hệ thống định danh motif đồ sộ qua Motif-Index of Folk-Literature (1955–1958); trong khi Roland Barthes (1915–1980) tại Mythologies (1957) nâng tầm huyền thoại thành một "siêu ngôn ngữ" (metalanguage) – hệ thống ký hiệu học bậc hai phản chiếu điều kiện lịch sử và ý thức hệ xã hội.

Tại Nhật Bản, quá trình tiếp nhận phân tâm học diễn ra xuyên suốt hơn một thế kỷ với sự khúc xạ bản địa hóa sâu sắc. Từ Kiyoyasu Marui (1886–1953), Heisaku Kosawa (1897–1968) đã phản biện mô hình Oedipus của Freud để đề xuất lý thuyết Phức cảm Ajase (Ajase complex) dựa trên kinh điển Phật giáo Kanmuryojukyo, lý giải xung đột tâm lý mẹ - con trai gắn liền với cảm thức tội lỗi và sự cứu rỗi. Takeo Doi (1920–2009) định hình khái niệm Amae (sự phụ thuộc tình cảm) như chiếc chìa khóa giải mã hành vi con người xứ phù tang trong The Anatomy of Dependence (1973). Đặc biệt, Hayao Kawai (1928–2007) – nhà phân tích tâm lý trường phái Jung đầu tiên tại Nhật Bản với hơn 200 công trình – đã thiết lập cầu nối giữa cổ mẫu Jungian với kho tàng truyện cổ, Thần đạo (Shinto) và Phật giáo Thiền tông.

Trong các nghiên cứu quốc tế, tương quan so sánh giữa Franz Kafka và Haruki Murakami từng là tâm điểm tại Hội thảo quốc tế kỷ niệm 40 năm cầm bút của Murakami tại Đại học Newcastle (Vương quốc Anh, 2018), cũng như trong các khảo luận của Matthew Strecher (2002), Jay Rubin (2002) hay Rebecca Suter (2008). Tuy nhiên, các công trình quốc tế thường tiếp cận theo hướng nghiên cứu tiếp nhận hoặc phân tích xã hội học hậu hiện đại. Luận án của Nguyễn Bích Nhã Trúc đã định vị một tọa độ nghiên cứu mới: sử dụng khung lý thuyết cổ mẫu ba tầng bậc để đối sánh song song và đối sánh ảnh hưởng giữa hai tác gia, chứng minh sự chuyển dịch từ trạng thái "tha hóa hiện sinh sơ kỳ" (Kafka) sang "trị liệu tâm thức đa tầng hậu hiện đại" (Murakami).

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp vào hệ thống lý luận văn học một mô hình tiếp cận phân tâm học cổ mẫu mở rộng, chứng minh tính linh hoạt của các phạm trù Jungian khi dung hợp với triết học phương Đông và lý thuyết bản địa hóa tâm lý học Nhật Bản. Công trình mở rộng lý thuyết Đơn huyền thoại của Campbell bằng việc chỉ ra rằng: hành trình của nhân vật hiện đại không nhất thiết phải hướng ngoại để chinh phục quái vật thế quyền, mà là cuộc du hành hướng nội thâm nhập vào các chiều kích vô thức để cứu chuộc bản thể (individuation process).

Hơn thế nữa, luận án thách thức quan điểm nhị nguyên cứng nhắc khi đối chiếu mô hình Oedipus phương Tây với mô hình Ajase phương Đông. Trong khi mô hình phân tâm học Freud gắn chặt với nỗi sợ bị thiến hoạn và sự thù địch với quyền lực phụ quyền, nghiên cứu khẳng định cấu trúc tự sự của Murakami dịch chuyển trọng tâm sang quyền lực tính nữ nguyên thủy (Great Mother / Anima), nơi sự cứu rỗi đạt được thông qua sự tha thứ, lòng trắc ẩn và sự hòa giải tâm linh.

classDiagram
    class ArchetypalMatrix {
        +Cap_Do_1: Co_Mau_Bieu_Tuong (Character/Image)
        +Cap_Do_2: Co_Mau_Motif (Plot/Situation)
        +Cap_Do_3: Co_Mau_Huyen_Thoai (Story/Theme)
    }
    class SymbolLevel {
        -Nguoi_Hung: NanNhan vs ThienGia
        -Cai_Hang: NgucTu vs DaTangTamThuc
        -Cai_Bong: ApChe vs BanSac
    }
    class MotifLevel {
        -Bien_Dang: ThaHoa vs DaThe
        -Hanh_Trinh: PhiLy vs HoanThienTuNga
        -Cai_Chet_Tai_Sinh: ThucTinh vs LuanHoi
    }
    class MythLevel {
        -Oedipus: NamQuyen vs NuQuyen
        -Orpheus: BiKich vs CuuChuoc
        -Prometheus: GiaiHuyenThoai
    }
    ArchetypalMatrix *-- SymbolLevel
    ArchetypalMatrix *-- MotifLevel
    ArchetypalMatrix *-- MythLevel

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp bốn trụ cột lý thuyết: Tâm lý học phân tích của Carl Gustav Jung, Đơn huyền thoại của Joseph Campbell, Thi pháp học cổ mẫu của Northrop Frye và Ký hiệu học văn hóa của Roland Barthes. Cấu trúc phân tích được chia tách khoa học thành 3 cấp độ tương ứng với 3 thành tố tự sự cốt lõi:

Cấp độ Cổ mẫu	Đơn vị Tự sự Tương ứng	Đối tượng Khảo sát Cụ thể	Chức năng Biểu đạt Nghệ thuật
Cấp độ Biểu tượng (Symbolic Level)	Nhân vật / Hình tượng (Character / Image)	• Cổ mẫu Người hùng • Cổ mẫu Cái hang • Cổ mẫu Cái bóng	Tái hiện mô hình quan niệm về con người và không gian nguyên thủy; phản chiếu khủng hoảng bản sắc cá nhân.
Cấp độ Motif (Motif Level)	Tình huống / Tuyến truyện (Plot / Situation)	• Motif Biến dạng / Hóa thân • Motif Hành trình • Motif Chết và Tái sinh	Kiến tạo xung đột và thúc đẩy cốt truyện; phản ánh tiến trình tha hóa hoặc hoàn thiện nhân cách (Individuation).
Cấp độ Huyền thoại (Mythic Level)	Chủ đề / Cốt truyện tổng thể (Story / Theme)	• Huyền thoại Oedipus • Huyền thoại Orpheus • Huyền thoại Prometheus	Chuyên chở chiều sâu tư tưởng thế giới quan; đối thoại liên văn bản và giải mã các trầm tích văn hóa dân tộc - nhân loại.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập rõ ràng: tập trung vào các biểu hiện hư cấu nghệ thuật trong thể loại tiểu thuyết, không đồng nhất biểu tượng văn học với bệnh lý học tâm thần thuần túy, đồng thời luôn đặt văn bản trong tương quan ngữ cảnh lịch sử - văn hóa đặc thù của Châu Âu đầu thế kỷ XX và Nhật Bản giai đoạn hậu chiến - đương đại.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận hành trên lập trường nhận thức luận Giải thông học Văn hóa - Tâm lý (Cultural-Psychological Hermeneutics) kết hợp Chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism). Thiết kế nghiên cứu là sự kết hợp đa tầng giữa phê bình cổ mẫu, thi pháp học tự sự và văn học so sánh. Trong văn học so sánh, luận án phối hợp nhịp nhàng giữa hai phương thức:

1. So sánh song song (Parallel comparison): Đặt Kafka và Murakami ở vị thế đối đẳng nhằm phát hiện những điểm tương đồng về tư duy huyền thoại và sự dị biệt mang tính quy luật giữa hai thời đại, hai không gian văn hóa Đông - Tây.
2. So sánh ảnh hưởng (Influence comparison): Truy tìm dấu vết tiếp nhận của Murakami đối với di sản Kafka trên tinh thần "tiếp nhận - phản tư - phá vỡ", minh chứng bằng chính phát ngôn của Murakami:

"Không cần phải nói cũng biết Kafka là một trong những nhà văn tôi rất yêu thích. Nhưng tôi không nghĩ tiểu thuyết hay nhân vật của tôi chịu ảnh hưởng trực tiếp từ ông ấy. Ý tôi là, thế giới hư cấu của Kafka đã hoàn chỉnh đến mức việc cố gắng làm theo ông ấy không chỉ vô nghĩa mà còn khá mạo hiểm. Đúng hơn, điều tôi thấy mình đang làm là viết tiểu thuyết, trong đó, theo cách riêng của mình, tôi phá vỡ thế giới hư cấu của Kafka và chính thế giới đó đã phá vỡ hệ thống tiểu thuyết hiện có. Tôi cho rằng có thể coi đây như một sự tôn kính đối với Kafka." (Haruki Murakami, Phỏng vấn).

graph LR
    subgraph DataCorpus["Văn bản Khảo sát (10 Tác phẩm)"]
        K["Franz Kafka (4 tác phẩm)"]
        M["Haruki Murakami (6 tác phẩm)"]
    end
    
    subgraph Triangulation["Tam giác đạc Nghiên cứu (Triangulation)"]
        T1["Lý thuyết: Phân tâm học Jungian & Folklore"]
        T2["Phương pháp: So sánh Song song & Ảnh hưởng"]
        T3["Dữ liệu: Văn bản dịch thuật quy chuẩn"]
    end
    
    subgraph AnalyticalOutput["Phân tích & Kiểm định"]
        O1["Cấp độ Biểu tượng"]
        O2["Cấp độ Motif"]
        O3["Cấp độ Huyền thoại"]
    end
    
    DataCorpus --> Triangulation
    Triangulation --> AnalyticalOutput

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu tuân thủ các bước kiểm định văn bản nghiêm ngặt:

• Tiêu chí lựa chọn văn bản (Inclusion/Exclusion criteria): Lựa chọn 6 tiểu thuyết tiêu biểu đại diện cho các giai đoạn sáng tác đỉnh cao của Murakami từ 1985 đến 2017 và 4 tác phẩm nòng cốt định hình chủ nghĩa Kafka (Kafkaesque). Các văn bản khảo sát đều là bản dịch Việt ngữ chính thống, có đối chiếu với nguyên bản tiếng Nhật và tiếng Đức/Anh để bảo đảm tính chuẩn xác ngữ nghĩa.
• Quy trình trích xuất và mã hóa cổ mẫu: Dựa trên bảng phân loại motif của Stith Thompson và lý thuyết cấu trúc tâm thần của Jung, các đơn vị tự sự được trích xuất theo 2 tiêu chí khắt khe: (1) Tần số xuất hiện lặp lại mang tính phổ quát trong văn bản; (2) Ý nghĩa biểu đạt các xung lực tâm lý chiều sâu.
• Tam giác đạc (Triangulation): Thực hiện tam giác đạc lý thuyết (Jungian - Campbell - Barthes), tam giác đạc dữ liệu (đối sánh văn bản Kafka - Murakami - thần thoại gốc Hy-La/Nhật Bản) và tam giác đạc phương pháp (phê bình cổ mẫu kết hợp thi pháp học cấu trúc).
• Đảm bảo tính giá trị (Validity) và độ tin cậy (Reliability): Tính giá trị cấu trúc đạt được qua việc định nghĩa tường minh các khái niệm công cụ; tính giá trị nội tại được đảm bảo nhờ việc trích dẫn ngữ cảnh nguyên văn đa tầng, không suy diễn chủ quan ngoài văn bản.

Data và phân tích

Dữ liệu khảo sát bao gồm hệ thống ngữ liệu dày dặn trích xuất từ 10 tác phẩm:

• Nhóm tác phẩm Franz Kafka: Vụ án (Lê Chu Cầu dịch, 2015), Nước Mỹ - Kẻ mất tích (Lê Chu Cầu dịch, 2016), Hóa thân (Đức Tài dịch, 2018), Lâu đài (Lê Chu Cầu dịch, 2018).
• Nhóm tác phẩm Haruki Murakami: Biên niên ký chim vặn dây cót (Trần Tiễn Cao Đăng dịch, 2006), Kafka bên bờ biển (Dương Tường dịch, 2007), Xứ sở diệu kỳ tàn bạo và chốn tận cùng thế giới (Lê Quang dịch, 2010), Cuộc săn cừu hoang (Minh Hạnh dịch, 2011), 1Q84 (3 tập, Lục Hương dịch, 2012), Giết chỉ huy đội kỵ sĩ (3 tập, Mộc Miên dịch, 2021).

Kỹ thuật phân tích văn bản kết hợp phân tích ma trận đối sánh chủ đề, giải mã ký hiệu học và đối chiếu cấu trúc tầng sâu tự sự, giúp hiển lộ các quy luật chuyển hóa cổ mẫu giữa hai thế giới quan nghệ thuật.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Nghiên cứu mang lại 5 phát hiện mang tính đột phá về cấu trúc tư tưởng và thi pháp học tiểu thuyết:

graph TB
    subgraph KafkaWorld["Thế giới Nghệ thuật Franz Kafka"]
        K1["Người hùng Nạn nhân (K., Gregor Samsa)"]
        K2["Cái hang Khép kín / Bức bối (Der Bau)"]
        K3["Bóng tối Quyền lực Toàn trị Thống trị"]
        K4["Biến dạng Tha hóa Bế tắc Tuyệt đối"]
        K5["Oedipus: Nỗi Ám ảnh Phụ quyền Bất khả Kháng"]
    end
    
    subgraph MurakamiWorld["Thế giới Nghệ thuật Haruki Murakami"]
        M1["Người hùng Thiền giả (Toru Okada, Kafka Tamura)"]
        M2["Cái hang Đa tầng / Cửa ngõ Vô thức"]
        M3["Cái bóng / Shadow: Khủng hoảng & Bản sắc Tự ngã"]
        M4["Biến dạng Đa thể thức / Khả năng Thích ứng"]
        M5["Oedipus: Giải kiến tạo qua Quyền lực Tính nữ"]
    end
    
    K1 -.->|"Chuyển hóa & Khác biệt"| M1
    K2 -.->|"Chuyển hóa & Khác biệt"| M2
    K3 -.->|"Chuyển hóa & Khác biệt"| M3
    K4 -.->|"Chuyển hóa & Khác biệt"| M4
    K5 -.->|"Chuyển hóa & Khác biệt"| M5

1. Sự phân hóa của Cổ mẫu Biểu tượng (Người hùng - Cái hang - Cái bóng):

   • Trong tiểu thuyết Kafka, nhân vật là những Người hùng nạn nhân (như Josef K. trong Vụ án, K. trong Lâu đài, Gregor Samsa trong Hóa thân) bị bủa vây bởi bộ máy hành chính kỹ trị phi lý. Trái lại, nhân vật của Murakami là Người hùng thiền giả (Toru Okada, Kafka Tamura) mang phong thái tĩnh lặng, nhẫn nại, bước vào chiều sâu tâm thức như một hành giả thiền định để tìm kiếm sự giác ngộ.
   • Cổ mẫu Cái hang ở Kafka là không gian ngục tù hiện thực tăm tối, giam hãm và triệt tiêu sinh lực (Hang ổ); ở Murakami, hang đá, đáy giếng cạn, hay căn phòng biệt lập lại là mô hình thế giới đa tầng, đóng vai trò cửa ngõ chuyển tiếp logic dẫn vào tầng vô thức tập thể.
   • Cổ mẫu Cái bóng ở Kafka biểu trưng cho quyền lực áp chế vô hình bao trùm; trong khi ở Murakami, cái bóng chính là cấu trúc Shadow theo phân tâm học Jung – phần bản ngã tăm tối bị chối bỏ mà con người hiện đại buộc phải học cách đối thoại và hòa giải để đạt đến trạng thái toàn vẹn nhân cách.

2. Sự tái cấu trúc Cổ mẫu Motif (Biến dạng - Hành trình - Chết và Tái sinh):

   • Motif Biến dạng: Ở Kafka, sự biến thành bọ của Gregor Samsa đánh dấu sự tha hóa cùng cực và cái chết bi thảm. Ở Murakami, sự biến dạng thể xác/tinh thần (người cừu, bóng tách rời, các dạng tồn tại song song) thể hiện sự tồn tại đa thể (polymorphic existence), mở rộng khả năng thích ứng của con người trước hiện thực phân mảnh.
   • Motif Hành trình: Hành trình của Kafka là sự va đập tuyệt vọng trước bức tường quan liêu phi lý; hành trình của Murakami là cuộc phiêu lưu monomyth hướng nội nhằm tìm kiếm, chữa lành và tái lập bản ngã (Self).
   • Motif Chết và Tái sinh: Kafka mô tả cái chết như sự thức tỉnh hiện sinh đau đớn trong bế tắc; Murakami chuyển hóa motif này thành thông điệp triết - mĩ phương Đông thấm đượm quan niệm luân hồi nghiệp báo của Phật giáo và các nghi lễ thụ pháp nguyên thủy.

3. Cổ mẫu Huyền thoại và Sự thăng hoa của Quyền lực Tính nữ:

   • Khảo sát huyền thoại Oedipus: Kafka bị ám ảnh nặng nề bởi uy quyền áp chế tuyệt đối của người cha (Thư gửi bố, hình tượng Tòa án, Lâu đài); Murakami trong Kafka bên bờ biển đã "huyền thoại hóa" lời nguyền Oedipus không phải để đầu hàng định mệnh mà để nhân vật vượt thoát qua sự dẫn dắt của Quyền lực tính nữ (bà Saeki, Sakura, cô Oshima), phản ánh sâu sắc mẫu hệ tâm linh Nhật Bản và phức cảm Ajase.

4. Sự dung hợp Huyền sử Izanagi - Izanami và Huyền thoại Orpheus:

   • Luận án chứng minh sự tương đồng cấu trúc kỳ diệu giữa huyền thoại Hy Lạp Orpheus xuống địa phủ tìm Eurydice và tích cổ Thần đạo Izanagi tìm Izanami nơi hoàng tuyền (Yomi). Trong Biên niên ký chim vặn dây cót, Murakami đã cách tân huyền thoại này khi để Toru Okada lặn xuống đáy giếng cạn thâm nhập thế giới bên kia để cứu linh hồn vợ (Kumiko), chuyển hóa bi kịch Hy-La thành sự tái sinh tâm linh phương Đông.

5. Giải huyền thoại Prometheus trong bối cảnh Hậu hiện đại:

   • Nghiên cứu chỉ ra sự giải ảo huyền thoại Prometheus trong Lâu đài của Kafka, nơi ngọn lửa văn minh biến thành sự lưu đày của dân tộc Do Thái lưu vong; đồng thời phân tích cách Murakami tái thiết lập các đại tự sự trong kỷ nguyên giải trung tâm.

Như chính Carl Gustav Jung đã đúc kết về bản chất lưỡng diện của cổ mẫu:

"...(cổ mẫu) trong cùng lúc, chúng vừa là những hình ảnh, vừa là những cảm xúc. Ta có thể nói về một cổ mẫu chỉ khi nào hai phương diện này xảy ra đồng thời. Khi chỉ có hình ảnh, thì chỉ có một bức tranh – từ ngữ không quan trọng mấy. Nhưng khi nó chứa cảm xúc, hình ảnh đó có được tính thiêng (hay năng lượng tâm thần); nó trở nên năng động, và những hệ quả của một loại nào đó hẳn sẽ tuôn ra từ nó" (C.G. Jung, Con người và biểu tượng).

Và chính Murakami cũng đồng thuận về sức mạnh của cấu trúc huyền thoại trong hoạt động sáng tạo:

"Huyền thoại là nguyên mẫu cho mọi câu chuyện. Khi chúng ta tự viết một câu chuyện, nó không thể không liên kết với đủ loại huyền thoại. Huyền thoại giống như một cái hồ chứa đựng mọi câu chuyện" (Haruki Murakami, Phỏng vấn).

Implications đa chiều

• Về lý luận văn học: Xác lập một phương thức phê bình cổ mẫu đa văn hóa, vượt thoát khỏi sự áp đặt cơ học của các khung lý thuyết phương Tây bằng cách dung nạp các hệ hình phân tâm học bản địa phương Đông.
• Về phương pháp luận: Cung cấp ma trận phân tích tự sự 3 cấp độ (Biểu tượng - Motif - Huyền thoại) có khả năng chuyển giao và ứng dụng hiệu quả cho việc nghiên cứu các tác gia hậu hiện đại và hiện thực huyền ảo khác trên thế giới.
• Về tâm lý học và trị liệu nghệ thuật (Bibliotherapy): Khẳng định vai trò của tiểu thuyết như một liệu pháp tâm lý cộng đồng, giải tỏa sang chấn lịch sử (như dư chấn chiến tranh, thảm họa Aum Shinrikyo, động đất Kobe) cho các thế hệ độc giả trẻ đang đối mặt với khủng hoảng căn tính.
• Về thực tiễn giảng dạy đại học: Bổ sung nguồn học liệu chuyên sâu cho các bộ môn Văn học so sánh, Nhật Bản học, Đông Phương học tại các cơ sở giáo dục đại học tại Việt Nam.

---

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn nhìn nhận các giới hạn nghiên cứu khách quan:

1. Giới hạn văn bản dịch thuật: Việc khảo sát chủ yếu tiến hành trên các văn bản Việt ngữ (dù đã đối chiếu ấn bản quốc tế) có thể chưa chuyển tải trọn vẹn 100% các sắc thái vi mô của hệ thống từ ngữ cổ và cấu trúc ngữ pháp đặc thù trong nguyên tác tiếng Nhật và tiếng Đức.
2. Quy mô tập mẫu cổ mẫu: Do giới hạn dung lượng của một luận án tiến sĩ, công trình chỉ tập trung vào 3 nhóm cổ mẫu biểu tượng, 3 nhóm motif và 3 huyền thoại cốt lõi, chưa thể bao quát toàn bộ hệ thống biểu tượng phong phú khác như cổ mẫu Nước, Đứa trẻ thần thánh (Divine Child), hay motif Mê cung (Labyrinth).
3. Phương pháp định tính chủ đạo: Nghiên cứu chủ yếu dựa trên thao tác diễn giải học và phê bình văn bản định tính, chưa tích hợp các công cụ nhân văn số (Digital Humanities) hoặc ngôn ngữ học ngữ liệu (Corpus Linguistics) để lượng hóa tần suất xuất hiện của các trường từ vựng cổ mẫu.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Ứng dụng công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và phân tích mạng lưới văn bản (Text Network Analysis) để truy vết sự phân bố của các cổ mẫu trong toàn bộ sự nghiệp sáng tác của Murakami.
• Mở rộng phạm vi đối sánh sang các tác giả nữ thế hệ "hậu Murakami" (như Banana Yoshimoto, Mieko Kawakami, Sayaka Murata) để kiểm định sự vận động của cổ mẫu tính nữ trong văn học Nhật Bản thế kỷ XXI.
• Khảo sát sâu hơn sự tương tác giữa cổ mẫu văn học và các dạng thức chuyển thể truyền thông đa phương tiện (điện ảnh, anime, tiểu thuyết đồ họa).

---

Tác động và ảnh hưởng

Công trình tạo ra những xung lực học thuật và tác động xã hội sâu rộng:

• Tác động học thuật: Định hình một chuẩn mực mới trong nghiên cứu văn học Nhật Bản tại Việt Nam, dự kiến thu hút chỉ số trích dẫn cao trong các công trình nghiên cứu sau đại học về văn học so sánh và lý luận phê bình.
• Đối thoại văn hóa toàn cầu: Đóng góp một tiếng nói học thuật từ Đông Nam Á vào mạng lưới nghiên cứu Murakami toàn cầu, minh chứng cho năng lực đối thoại liên văn hóa bình đẳng giữa phương Đông và phương Tây.
• Tác động giáo dục và xã hội: Đóng vai trò định hướng thẩm mỹ cho cộng đồng độc giả trẻ ("Murakami kids"), giúp chuyển hóa việc đọc từ tiếp nhận giải trí bề mặt sang tri nhận chiều sâu tâm lý học, hỗ trợ giải tỏa những ức chế tinh thần trong đời sống đô thị hiện đại.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Học viên Cao học: Thụ hưởng khung phân tích cổ mẫu 3 cấp độ chuẩn mực, mở ra các hướng đề tài mới về giải cấu trúc huyền thoại và phân tâm học tiếp nhận.
• Giảng viên và Nhà nghiên cứu Văn học: Sở hữu tài liệu tham khảo chuyên sâu, hệ thống hóa toàn diện lịch sử phân tâm học Nhật Bản thế kỷ XX và thi pháp văn học hiện đại thế giới.
• Nhà phê bình và Dịch giả: Tiếp cận hệ thống thuật ngữ học thuật đối sánh chuẩn xác, hỗ trợ đắc lực cho công tác thẩm định và chuyển ngữ các tác phẩm văn học đỉnh cao.
• Độc giả phổ thông yêu văn chương: Được trang bị "bản đồ tư duy" để tự giải mã các tầng nghĩa ẩn dụ phức tạp trong thế giới siêu thực của Haruki Murakami và Franz Kafka.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc luận án đã giải cấu trúc và mở rộng lý thuyết Đơn huyền thoại (Monomyth) của Joseph Campbell và Tâm lý học phân tích của Carl Gustav Jung thông qua hệ quy chiếu phân tâm học bản địa Nhật Bản (Phức cảm Ajase của Kosawa Heisaku và cấu trúc Amae của Takeo Doi). Luận án chứng minh rằng hành trình của người hùng trong văn học hậu hiện đại phương Đông không phải là sự chinh phục thế giới bên ngoài theo mô thức nam tính phương Tây, mà là cuộc lặn sâu vào "cái giếng tâm thức" để thức tỉnh và hòa giải với phần vô thức bị che khuất (Shadow/Anima).

2. Điểm cách tân phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây thể hiện ra sao?

Khác với các nghiên cứu tiền nhiệm thường tiếp cận phân tâm học một cách tản mạn hoặc so sánh văn học dựa trên sự tương đồng bề mặt của cốt truyện, luận án đã thiết lập ma trận phân tích cổ mẫu 3 tầng bậc có tính hệ thống cao: Cổ mẫu Biểu tượng (Cấp độ Nhân vật) $\rightarrow$ Cổ mẫu Motif (Cấp độ Tuyến truyện) $\rightarrow$ Cổ mẫu Huyền thoại (Cấp độ Chủ đề). Phương pháp này cho phép kết hợp chặt chẽ giữa thi pháp học tự sự, ký hiệu học văn hóa và phân tâm học chiều sâu.

3. Phát hiện bất ngờ và phản trực giác nhất từ dữ liệu khảo sát là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là: Motif biến dạng và cái chết trong tiểu thuyết Haruki Murakami không mang tính chất bi kịch, tha hóa và tuyệt vọng như trong thế giới của Franz Kafka, mà ngược lại, đóng vai trò là một trạng thái tồn tại đa thể thức tích cực và là nghi thức thụ pháp (Initiation) tất yếu để con người chữa lành sang chấn và tái sinh tâm linh. Biến dạng ở Murakami không phải là sự kết thúc của nhân tính (như Gregor Samsa hóa bọ), mà là phương thức vượt thoát những bế tắc của thực tại đơn chiều.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) rõ ràng không?

Có. Luận án cung cấp hệ thống tiêu chí trích xuất cổ mẫu tường minh dựa trên tần số xuất hiện và ý nghĩa tâm lý học chiều sâu, quy trình mã hóa văn bản 3 cấp độ rõ ràng, cùng danh mục ngữ liệu khảo sát cụ thể từ 10 tiểu thuyết kinh điển. Khung phân tích này hoàn toàn có thể được tái lập để khảo sát các tác gia văn học huyền ảo khác như Gabriel García Márquez, Jorge Luis Borges hay Mo Yan (Mạc Ngôn).

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo với những định hướng nào?

Định hướng 10 năm tới tập trung vào: (1) Mở rộng phân tích cổ mẫu sang toàn bộ hệ thống văn học Nhật Bản thời kỳ Chiêu Hòa (Showa) và Bình Thành (Heisei); (2) Ứng dụng công nghệ Khai phá Văn bản (Text Mining) và Phân tích Cảm xúc (Sentiment Analysis) trong nghiên cứu cổ mẫu văn học; (3) Khảo sát các chiều kích sinh thái tinh thần (Ecosophy) và hậu nhân văn (Posthumanism) trong sự tiến hóa của cổ mẫu huyền thoại đương đại.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của nghiên cứu sinh Nguyễn Bích Nhã Trúc đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu khoa học đề ra, mang lại những giá trị học thuật bền vững:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về phê bình cổ mẫu từ cội nguồn phân tâm học Jungian, folklore học Campbell - Thompson đến ký hiệu học Barthes, đồng thời lần đầu tiên phác thảo bức tranh lịch sử phân tâm học Nhật Bản thế kỷ XX một cách có hệ thống trong nghiên cứu văn học tại Việt Nam.
2. Xác lập mô hình phân loại cổ mẫu 3 cấp độ (Biểu tượng - Motif - Huyền thoại) tương ứng với các bình diện cấu trúc tự sự (Nhân vật - Cốt truyện - Chủ đề), tạo tiền đề phương pháp luận vững chắc cho phân khoa văn học so sánh.
3. Chứng minh sự bứt phá nghệ thuật ngoạn mục của Haruki Murakami: từ việc tiếp nhận và ngưỡng vọng Franz Kafka đến việc chủ động "giải cấu trúc" thế giới hư cấu của Kafka, biến các biểu tượng bế tắc hiện sinh thành không gian tự sự trị liệu tâm thức.
4. Làm sáng tỏ bản sắc cội nguồn văn hóa Nhật Bản ẩn sâu dưới lớp vỏ tự sự toàn cầu của Murakami, thông qua sự dung hợp nhuần nhuyễn giữa thần thoại Hy-La kinh điển với huyền sử Thần đạo (Kojiki), triết mĩ Phật giáo Thiền tông và tâm thức mẫu hệ bản địa.
5. Mở ra không gian đối thoại liên văn hóa Đông - Tây sâu sắc, khẳng định sức sống bất diệt của các cổ mẫu nhân loại như những "nguyên mẫu chứa đựng mọi câu chuyện", dẫn đường cho con người đương đại vượt qua khủng hoảng căn tính để tìm lại sự trọn vẹn của tâm hồn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu có nhiệm vụ cung cấp cơ sở lí thuyết nền tảng của luận án. Trong chương này, chúng tôi tổng thuật tình hình nghiên cứu cổ mẫu trong văn học, giới thiệu khái niệm cổ mẫu và những đặc điểm của cổ mẫu và cách phân loại cổ mẫu của các trường phái nghiên cứu tiêu biểu. Sau đó, chúng tôi đề xuất một số khái niệm và cách phân loại cổ mẫu được sử dụng trong 9 luận án.

Bên cạnh đó, chương tổng quan cũng dành một phần để giới thiệu tình hình nghiên cứu và tiếp nhận phân tâm học tại Nhật Bản trong thế kỉ XX và điểm qua một số quan điểm nghiên cứu nổi bật của các học giả Phân tâm học Nhật Bản. Phần ba của chương, trình bày lịch sử vấn đề nghiên cứu tiểu thuyết Murakami và Kafka nhìn từ phê bình cổ mẫu để cung cấp một cái nhìn bao quát về vấn đề nghiên cứu ở phạm vi Việt Nam và thế giới. Cổ mẫu biểu tượng trong tiểu thuyết Haruki Murakami, trong so sánh với Franz Kafka Chương hai của luận án có nội dung hướng vào việc phân tích, kiến giải dạng thức cổ mẫu biểu tượng thông qua ba cổ mẫu được chọn lựa là cổ mẫu người hùng, cổ mẫu hang và cổ mẫu bóng. Nội dung của chương hướng vào trọng tâm làm rõ đặc điểm và giá trị tư tưởng của ba cổ mẫu này trong các tiểu thuyết của hai nhà văn Kafka và Murakami, từ đó chỉ ra những nét tương đồng và khác biệt về mặt phong cách tự sự của hai tác giả.

Cổ mẫu người hùng trong phần 2.1 xác định kiểu nhân vật đặc trưng trong tiểu thuyết của Murakami và Kafka là kiểu người hùng nạn nhân và người hùng thiền giả, phân tích ý nghĩa của chúng trong việc truyền đạt góc nhìn của hai nhà văn về vấn đề số phận con người trong hai giai đoạn lịch sử. Mô hình quan niệm và sự quan sát thế giới của hai nhà văn phản chiếu qua cổ mẫu hang – hình ảnh có tính chất như một không gian nguyên thuỷ - nơi phát khởi của loài người. Trong phần cổ mẫu bóng, cổ mẫu bóng của Murakami – trong ý nghĩa nội hàm là cái bóng (shadow) theo khái niệm của Jung, đã phản ánh tình trạng khủng hoảng căn tính của con người hiện đại, trong khi đó bóng tối trong tiểu thuyết của Kafka lại là hình ảnh mang ý nghĩa kí hiệu, biểu tượng của thứ quyền lực tuyệt đối đã và đang thống trị nhân loại. Cổ mẫu motif trong tiểu thuyết Haruki Murakami, trong so sánh với Franz Kafka Chương ba tiếp tục tìm hiểu dạng thức thứ hai là cổ mẫu motif, với ba motif cùng xuất hiện trong tiểu thuyết của hai nhà văn Murakami và Kafka là: motif biến dạng, motif hành trình và motif cái chết và sự tái sinh.

Motif biến dạng phản ánh tình trạng tha hóa của con người trong tiểu thuyết Franz Kafka, trong khi đó, qua motif biến dạng, nhà văn người Nhật Murakami lại thể hiện một cách độc đáo sự tồn tại đa thể thức của con người hiện đại. Cùng khai thác motif hành trình đi đến một nơi khác – motif kinh điển của văn học thế giới nhưng Hành trình của Kafka chủ yếu nhằm khám phá sự phi lý của số phận con người và hiện thực xã hội trong thời đại kĩ trị, khi máy móc và chủ nghĩa toàn trị đang lên ngôi. Còn hành trình của Murakami lại hướng vào khám phá hiện thực đa diện của tinh thần và quá trình hoàn thiện bản ngã của con người. Với motif Cái chết – sự tái sinh, ở tiểu thuyết của Kafka, motif này mang ý nghĩa và sự đánh dấu cho quá trình thức tỉnh hiện sinh của con người trong 10 giai đoạn sơ kì hiện đại.

Trong khi đó, trong nhãn quan của Murakami, cái chết - sự tái sinh thể hiện những thông điệp mang tính triết - mĩ phương Đông, rất gần với quan niệm sinh tử trong triết học Phật giáo và gần gũi với hình thức các nghi lễ cổ xưa của con người. Cổ mẫu huyền thoại trong tiểu thuyết Haruki Murakami, trong so sánh với Franz Kafka Trong chương cuối của luận án, chúng tôi tiến hành khai thác cổ mẫu từ cấp độ huyền thoại – cấp độ cao nhất và rộng nhất trong ba cấp độ cổ mẫu. Hai huyền thoại được chọn nghiên cứu trong chương này là Oedipus và Orpheus. Phần thứ nhất của chương 4.1, trên việc cắt nghĩa hai cổ mẫu Cha và cổ mẫu Mẹ (thể hiện trong hai mối quan hệ cha – con trai và mẹ - con trai - hai hạt nhân của huyền thoại Oedipus), chúng tôi so sánh cách thức biểu hiện và chức năng của chúng trong việc truyền đạt nội dung tư tưởng, quan niệm nghệ thuật về con người và thế giới trong các tác phẩm của hai nhà văn.

Cụ thể, ở Kafka đó là nỗi ám ảnh của sức mạnh nam quyền trong hình tượng người cha trong tư duy nghệ thuật tiểu thuyết. Còn ở Murakami (thông qua việc so sánh các phiên bản Oedipus trong văn học Nhật Bản và trong tiểu thuyết Kafka bên bờ biển) là sự trình hiện một quyền lực tính nữ mang đậm tinh thần văn hoá Nhật Bản. Nội dung của phần 4.2 là sự tái xuất của huyền thoại Orpheus trong tiểu thuyết Murakami. Ở phần này, việc so sánh được tiến hành trong nội bộ nền văn học Nhật Bản.

Thông qua cách tiếp cận so sánh ba văn bản: huyền thoại Orpheus của Hy La, huyền thoại Izanami và Izanagi của Nhật Bản và tiểu thuyết Murakami, phần 4.2 khám phá những nét nghĩa mới mẻ trong nghệ thuật sáng tạo huyền thoại mới dựa trên những chủ đề huyền thoại có sẵn của phương Tây và văn học dân gian Nhật Bản, để truyền tải những thông điệp tư tưởng sâu sắc về hiện thực đời sống và con người hiện đại. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CỔ MẪU TRONG VĂN HỌC Phê bình cổ mẫu là ngành nghiên cứu hình thành từ những thập niên 40, 50 và phát triển mạnh vào nửa sau thế kỉ XX, với dấu ấn nổi bật của ba nhà khoa học có xuất phát điểm từ các lĩnh vực khác nhau là Carl Gustav Jung, Gaston Bachelard và Northrop Frye. Mặc dù đến nay, sau hơn nửa thế kỉ, với sự ra đời của nhiều lí thuyết phê bình mới trong văn học, phê bình cổ mẫu không còn là một hướng tiếp cận mới mẻ, được nhiều người lựa chọn nhưng phương pháp tiếp cận này chưa bao giờ lỗi thời và vẫn phát huy được sức mạnh của nó nếu như được vận dụng vào những đối tượng phù hợp.

Phê bình cổ mẫu khởi nguồn từ hai phân khoa: tâm lý học phân tích và nhân học, bên cạnh đó còn có sự góp mặt của ngành folklore học. Cổ mẫu nhìn từ hướng tiếp cận tâm lý học Nghiên cứu cổ mẫu từ góc nhìn tâm lý học, cụ thể là phân tâm học hay còn gọi là Phân tâm học cổ mẫu (psychology archetype) là khởi nguồn của nghiên cứu cổ mẫu nói chung, đã đặt nền tảng cơ sở cho sự ra đời và phát triển của lý luận phê bình cổ mẫu trong văn học thế giới trong thế kỉ XX. Cha đẻ của nghiên cứu cổ mẫu chính là bác sĩ tâm lý, nhà tâm thần học người Thụy Sĩ Carl Gustav Jung (1875 – 1961). Ông cũng là người đã sáng lập trường phái tâm lý học phân tích (analytical psychology), phân biệt với trường phái phân tâm học (psychoanalysis) mà thầy ông - Sigmund Freud (1956 – 1939) đã thành lập trước đó.

Lý thuyết tâm phân học của C. Jung không chỉ ảnh hưởng đến sự phát triển của nghiên cứu tâm lý học học hiện đại và còn ảnh hưởng sang các lĩnh vực khác có liên quan như: nhân học, thần thoại học, văn học và tôn giáo. Về cơ bản, Jung không tìm kiếm câu trả lời cho câu hỏi Điều gì đã thực sự tác động đến cách cư xử, hành vi của con người? bằng phương pháp giải phẩu, nhìn vào cấu tạo bộ não người như các nhà tâm lí học thuộc các trường phái trước ông đã làm. Thay vào đó, ông nhìn vào những hình ảnh xuất hiện trong các giấc mơ hay huyễn tưởng của con người, cũng như phân tích các trải nghiệm tâm thần của những bệnh nhân mà ông đã gặp để giải thích ý nghĩa của hành vi con người.

Đây chính là bản chất của phương pháp phân tích tâm lý theo trường phái Jung (Jungian analysis) mà giới nghiên cứu hay nhắc đến. Trong suốt cuộc đời nghiên cứu khoa học miệt mài, trải dài hơn 60 năm, tập trung vào việc đi sâu tìm hiểu thế giới tâm thần – địa hạt sâu kín còn nhiều bí ẩn của con người, cuối cùng Jung đã tìm ra câu trả lời cho mình. Tất cả gói gọn trong khái niệm cổ mẫu (archetype). Trong lý thuyết của Jung, cổ mẫu là yếu tố tạo nên nguyên nhân sâu xa, căn cốt nhất, ảnh hưởng, tác động đến những suy nghĩ và hành vi con người.

12 Thuật ngữ “archetype” xuất phát từ tiếng Hy Lạp cổ, có nghĩa là “mẫu gốc” hay “nguyên mẫu”. Jung đã mượn khái niệm này để diễn tả một phạm trù quan trọng nhất trong lý thuyết của ông. Đối với Jung, thế giới tâm thần con người có một cấu trúc rất phức tạp, tinh vi và bí ẩn mà con người không thể nhìn thấy được hết, thậm chí không ý thức được chiều sâu bên trong của nó. Để hiểu được khái niệm cổ mẫu của Jung, cần đặt nó trong hệ thống các khái niệm khác, cũng thuộc về cấu trúc tâm thần con người mà ông phát hiện ra: Psyche (tâm thần); Ego (bản ngã); Conscious (ý thức); Individual unconscious (Vô thức cá nhân); Collective unconscious (vô thức tập thể) … Vì khái niệm cổ mẫu là phạm trù nằm trong khái niệm liên quan trực tiếp tới nó là “vô thức tập thể” (collective unconscious), nên muốn hiểu cổ mẫu, trước tiên cần hiểu được “vô thức tập thể” – hạt nhân trung tâm của lý thuyết tâm phân học của Jung, đây cũng là một trong những điểm phân biệt lý thuyết của Jung với lý thuyết của Sigmund Freud.

Jung chia Psyche – cấu trúc tâm thần con người làm ba phần chính gồm: ý thức, vô thức cá nhân và vô thức tập thể. Ba vùng này không hoàn toàn biệt lập với nhau mà chúng hoạt động theo cơ chế liên tục tương tác trong sự bù trừ cho nhau để tạo ra trạng thái cân bằng bên trong toàn bộ hệ thống tâm thần (Xem Hình 1. Mô hình cấu trúc tâm thần (Psyche) ba phần của của Jung) Thứ nhất, vùng ý thức (consciousness) là địa hạt tương ứng với phần trên cùng, hiểu đơn giản nó là những yếu tố thuộc về phương diện nhận thức hay được ý thức của tâm thần con người, con người có thể nhận biết được nó.